شرایط ژئوپلیتیکی منطقه مانع تجزیه فوری عراق می شود؟

کد خبر: ۱۷۰۳۹۳

تاریخ: ۱۳ تير ۱۳۹۳ - ۱۳:۴۳

گروه شبه نظامی «داعش» به تازگی با ارائه نقشه خلافت اسلامی خود و دعوت همه مسلمانان جهان برای هجرت به عراق و سوریه، به نوعی اعلام کرد که داعیه رهبری تمام مسلمانان جهان را دارد. ابوبکر بغدادی، رهبر این گروه نیز از طرف شورای داعش به عنوان خلیفه منتخب معرفی شده است و هوارداران خود را به بیعت با او فراخوانده اند. این گروه افراط گرا، قلمرو خود را محدود به عراق یا سوریه نمی داند و مرز «خلافت» خود را تا مدیترانه، حتی مصر و فراتر از مرزهای ایران تعریف می کند.

مسعود بارزانی -رییس اقلیم کردستان- نیز پس از در اختیار گرفتن کرکوک، بارها از استقلال کردستان و به تازگی نیز از برگزاری همه پرسی برای استقلال کردستان سخن گفته است. اگرچه اظهارات بارزانی به نوعی اعلام تجزیه عراق است اما برخی تحلیل ها، این اظهارات را بیشتر تحت فشار گذاشتن دولت نوری مالکی و برکناری وی می دانند.

به اعتقاد برخی تحلیلگران، تشکیل کنفدراسیون، بیشترین احتمال درباره آینده عراق است، برخی تجزیه به مناطقی سه گانه را پیش بینی کرده اند و برخی دیگر نیز احتمال تجزیه را با توجه به نقش ایران و ترکیه رد می  کنند؛ با این اوصاف، آینده عراق و وضعیت تمامیت ارضی آن چگونه خواهد بود؟

خبرنگار شفقنا در این زمینه دیدگاه دکتر سید عبدالامیر نبوی، پژوهشگر ارشد مرکز پژوهش‌های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه را جویا شده است. او حدس می زند که داعش، در صورت تثبیت قدرت خود در مناطق تحت کنترل، از حمله به مناطق دیگر خودداری نمی کند و معتقد است: حتی در صورت جدی نگرفتن ادعاهای رهبران داعش، امکان فعال شدن شکاف های مذهبی، قومی و نژادی تحت تاثیر فعالیت های داعش را نمی توان انکار کرد.

نبوی که بی ثباتی سیاسی در عراق و زمینه های اقتصادی و اجتماعی عراق و سوریه را از عواملی می داند که می تواند فعالیت های داعش را خطرناک تر کند و بستری برای رشد رادیکالیسم مذهبی بسازد، بر ضرورت ایجاد ثبات سیاسی در عراق و سرمایه گذاری سریع و وسیع اقتصادی در مناطق مختلف اهل سنت تاکید می کند.

او معتقد است که شرایط  ژئوپلیتیکی منطقه و منافع کشورهایی چون ترکیه، ایران و عربستان، مانع تجزیه فوری عراق می شود و بهبود شرایط سیاسی و اقتصادی منطقه را راه حل اصلی این بحران معرفی می کند.

گفت وگوی شفقنا با دکتر نبوی را در ادامه بخوانید:

*اظهارات اخیر رهبر «داعش» از جمله دعوت از مسلمانان برای مهاجرت به عراق و سوریه و اینکه این دو کشور متعلق به عراقی‌ها و سوری‌ها نیستند، همینطور ادعای فتح ایران و  افغانستان و مناطق اطراف دو کشور و نامگذاری آن تحت عنوان خوراسان را باید چه اندازه جدی گرفت؟ اجرایی شدن بسیاری از قوانین این گروه در مناطق تحت تسلطش به نظر مضحک می آمد اما در عمل دیده می شود که به طور مثال مردم براساس همان قوانین خنده دار، محاکمه، مجازات و کشته می شوند. آیا باید ادعاهای جدید داعش را جدی گرفت؟

نبوی: «داعش» در اندیشه احیای خلافت اسلامی با توجه به مرزهای امپراتوری عباسی است که طبیعتا مرکزیت آن در بغداد و منطقه شام خواهد بود. به همین دلیل این منطقه قلب نظم سیاسی مورد نظر داعش را تشکیل می دهد؛ البته تا هر اندازه که بتواند تلاش خواهد کرد مرزهای این امپراتوری را گسترش دهد و مرزهای سایر کشورهای اسلامی منطقه را نیز با تاکید بر هویت سنی مورد نظر خود، ترسیم کند. بر این اساس، کشورهای عراق، سوریه و اردن مهم ترین مناطق مورد توجه رهبران داعش هستند اما آنها اگر بتوانند، در گسترش مرزها به سوی ترکیه، لبنان، عربستان، ایران و حوزه جنوبی خلیج فارس نیز اقدام خواهند کرد. آن گونه که از فحوای کلام رهبران داعش برمی آید، مهم ترین دشمن مورد نظر آنها سایر گروه های دینی و مذهبی است. آنها در همین مدت کوتاه با این هدف که بتوانند در نظم سیاسی مورد نظر خود، هویت مذهبی یکدستی را به وجود آورند، به سرکوب وسیع علویان، شیعیان و مسیحیان دست زده اند. از این رو کشتارها و سرکوب های صورت گرفته در سوریه و عراق طی این مدت، کاملا هدفمند و برنامه ریزی شده، جهت ایجاد ارعاب در سایر مناطق بوده است. براین اساس می توان حدس زد که داعش، در صورت تثبیت قدرت خود در مناطق تحت کنترل، از حمله به مناطق دیگر خودداری نخواهد کرد و حتی به صورت ایذایی هم که شده، به اقداماتی تخریبی روی خواهد آورد. این نکته به معنای آن نیست که با یک قدرت غیرقابل کنترل رو به رو هستیم اما بدین معناست که پتانسیل درگیری های مذهبی و نزاع های فرقه ای- قومی در این منطقه بالاست و فعالیت های داعش می تواند شکاف های بالقوه موجود را فعال کند و کشورهای همسایه را نیز تحت تاثیر قرار دهد. از این رو حتی در صورت جدی نگرفتن ادعاهای رهبران داعش مبنی بر توانایی احیای خلافت اسلامی، امکان فعال شدن شکاف های مذهبی، قومی و نژادی تحت تاثیر فعالیت های داعش را نمی توان انکار کرد.

*اختلافات داخلی عراق، مانع تشکیل جلسه پارلمان این کشور شد. این جلسه بنا بود در مورد دولت و نخست وزیر جدیدی که بتواند رضایت مرجعیت شیعه، اهل سنت و همینطور کردها را تامین کند، تصمیم بگیرد. علاوه بر آن احتمال نتیجه گرفتن از این جلسه که به آینده موکول شده است نیز مشخص نیست. با توجه به این مسایل، اختلافات داخلی عراق چه تاثیری بر تسریع در احتمال فروپاشی عراق، تجزیه آن یا کنفدراسیونی شدن این کشور خواهد داشت؟

نبوی: آنچه می تواند فعالیت های داعش را خطرناک تر کند و بر قوت این گروه بیفزاید، یک: بی ثباتی سیاسی در عراق و دو: زمینه های اقتصادی و اجتماعی عراق و سوریه برای رشد تفسیرهای سطحی از بحث های آخرت گرایانه و در نتیجه گرایش به رادیکالیسم مذهبی است. محور اول بدین معناست که عدم وجود انسجام و اشتراک میان گروه های سیاسی و اجتماعی عراق، زمینه را برای تشدید فعالیت داعش تسهیل می کند. در همین مدت کوتاه، اختلافات بین احزاب و گروه های سیاسی سنی و شیعه و کرد از یک سو و اختلاف های شدید درون جریان های شیعه از سوی دیگر به قوت گرفتن داعش و ناتوانی در سرکوب جدی آن کمک کرده است. محور دوم به مساله فقر اقتصادی در استان های شمالی و میانه عراق و همچنین تخریب بسیاری از ساختارها و زیربناهای کشاورزی و صنعتی در سوریه بر می گردد. فقر اقتصادی در مناطق وسیعی از این دو کشور، به رادیکالیسم در این مناطق دامن زده است و پیدایی لشکری از بیکاران در میان جوانان این مناطق، شرایط را برای اقدامات تخریبی فراهم کرده است. به همین دلیل همانگونه که وجود دست کم نوعی همسویی و انسجام بین گروه های سیاسی و اجتماعی برای ایجاد ثبات سیاسی در عراق ضروری است، سرمایه گذاری سریع و وسیع اقتصادی در مناطق مختلف اهل سنت - به طور مشخص استان های الانبار، دیاله، صلاح الدین و نینوا - و بهبود زندگی معیشتی مردم هم ضروری محسوب می شود. داعش در همین مدت کوتاه هم از بی ثباتی سیاسی و هم از فقر اقتصادی بهترین بهره برداری را کرده است.

*تلاش های آقای بارزانی مبنی بر اینکه بارها اعلام کرده است کرکوک را به دولت عراق تحویل نخواهند داد و در کردستان، همه پرسی برگزار می کنند، به معنای اعلام تجزیه عراق است؟ یا اینکه براساس برخی تحلیل ها این نوع موضع گیری برای اعمال فشار بر نوری مالکی جهت تغییر نخست وزیری است؟

نبوی: رهبران اقلیم کردستان بارها بدون پرده پوشی از آرزوی خود برای تشکیل کشور مستقل کردی سخن گفته اند و اتفاقا آن را وعده ای به عقب افتاده دانسته اند؛ وعده ای که قرار بود تحت تاثیر فروپاشی امپراتوری عثمانی و ترسیم مرزهای کشورهای جدید، جامه عمل بپوشد اما به دلایل گوناگون امکان پذیر نشد. از سوی دیگر اسراییل از تجزیه و دست کم تضعیف کشورهای همسایه یا بالقوه خطرناک برای منافع خود سود می برد. بنابراین می توان حدس زد که تجزیه عراق مورد توجه اسراییل و در راستای تحقق آرزوهای اغلب رهبران اقلیم کردستان نیز هست. نکته اینجاست که با توجه به شرایط منطقه ای و جهانی، تحقق این هدف امکان پذیر است یا خیر؟ به نظر می رسد با توجه به  شرایط  ژئوپلیتیکی منطقه و منافع کشورهایی چون ترکیه، ایران و عربستان، وقوع تجزیه عراق به صورت فوری امکانپذیر نباشد اما دست کم می توان از بحث هایی مانند الحاق کرکوک به اقلیم کردستان برای تحت فشار قرار دادن حکومت مرکزی عراق یعنی مشخصا دولت نوری مالکی برای امتیازگیری استفاده کرد. به عبارت دیگر بحث احتمال تشکیل کشور مستقل کردی یا لزوم الحاق کرکوک به اقلیم کردستان عراق در کمترین حالت، سبب امتیازگیری های جدیدی از حکومت مرکزی عراق خواهد شد.

*با توجه به اینکه داعش، تهدیدی نه تنها برای عراق بلکه برای جهان اسلام است، همسایگان عراق به ویژه ایران، عربستان و ترکیه به عنوان مهم ترین آنها چه کنترلی می توانند بر داعش داشته باشند و خطر این گروه چقدر برای آنها جدی است؟

نبوی: داعش برای هر سه کشور هم به لحاظ ایدئولوژیک و هم به لحاظ منافع اقتصادی، خطرناک است، کما اینکه رهبران داعش نیز از تهدید تمامی کشورهای منطقه سخن گفته اند و آنها را حکومت هایی غیر اسلامی دانسته اند. بر این اساس می توان حدس زد بین سه کشور، نوعی همسویی ناخواسته برای سرکوب ایدئولوژی مورد نظر تکفیری های داعش به وجود آمده است اما آنچه مانع از تحقق و پیگیری این همسویی شده، اختلاف نظر وسیع این سه کشور در مورد دیگر مسایل و پرونده های مهم منطقه ای است. به نظر می رسد چنانچه نوعی اشتراک نظر بین این کشورها پدید می آمد، انگیزه کافی برای مقابله با داعش و ایدئولوژی آن وجود داشت. البته همین پدیده می تواند آغاز نوعی همسویی بین بازیگران مهم منطقه ای و حتی فرامنطقه ای باشد. نکته مهم اینجاست که داعش چنانکه قبلا هم گفته شد، از نارضایتی اقتصادی مردم اهل سنت عراق و بی ثباتی سیاسی این کشور سود فراوانی برده است. این گروه همچنین از تجربه و توان بقایای حزب بعث و ارتش منحل شده عراق بهره گرفته است. در صورتی که نوعی ثبات سیاسی و سرمایه گذاری وسیع اقتصادی در داخل عراق پدید آید، رهبران کشورهای منطقه نیز شرایط خاص و در حال گذار منطقه را درک کنند و بر سر برخی مباحث و پرونده های مهم منطقه ای به تفاهم برسند، امکان مهار داعش وجود دارد. در غیر این صورت داعش با بهره گیری از اختلافات داخلی و منطقه ای بر قدرت خویش خواهد افزود و مناطق تحت کنترل را به عنوان پایگاهی برای انتشار اندیشه های رادیکال خود درخواهد آورد.

*اگر حمایت های صورت گرفته از طرف عربستان و ترکیه که در سیاست های کوچک و بزرگ آنها قابل تشخیص است، به صورت علنی شود، بر سر آینده ژئوپلیتیک خاورمیانه چه خواهد آمد؟

نبوی: در مورد حمایت عربستان و ترکیه از گروه داعش، نکات و مباحث فراوانی گفته شده است اما باید دید این حمایت، سیاست رسمی نظام سیاسی این دو کشور است یا خیر! با توجه به تفاوت جدی ایدئولوژی داعش با نظام های سیاسی ترکیه و عربستان به نظر می رسد که احتمالا رهبران این دو کشور نسبت به داعش، نگاهی ابزاری برای تحت فشار قرار دادن دولت نوری مالکی دارند؛ به دلیل اینکه مشخص است در صورت تثبیت قدرت داعش، آن کشورها نیز به سرعت در معرض خطر قرار می گیرند. منطقه خاورمیانه با توجه به تحولات سریع آن در حال گذار قرار دارد و هنوز نتوانسته است خود را از پیامدهای فروپاشی بلوک شرق رها کند. ادغام اقتصادهای بسیاری از کشورهای منطقه در اقتصاد بین الملل همچنان با اختلال رو به روست، تعارضات هویتی در این منطقه همچنان اثرگذار است و بسیاری از مباحث مهم فکری و اندیشه ای همچنان با سوء تفاهم رو به روست؛ در نتیجه شرایط برای یک گذار آرام و مسالمت آمیز امکانپذیر نیست. با توجه به تعدد، تراکم و تنوع بحران ها در این منطقه، می توان حدس زد که گذار به شرایط جدید سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی در کشورهای این منطقه، گذاری آرام و اندیشیده شده نخواهد بود. بنا بر این می توان حدس زد که این منطقه در آینده نزدیک همچنان با درگیری ها، رقابت ها و تعارضات گوناگون اقتصادی، سیاسی و فرهنگی رو به خواهد بود. آنچه که به این وضعیت دامن می زند، ناتوانی بسیاری از رهبران سیاسی، فرهنگی و فکری این منطقه از در پیش گرفتن اقدامات و فعالیت هایی حساب شده، مسوولانه و با توجه به مصالح جمعی منطقه است.

*اگر قدرت های بین المللی همچنان به سکوت خود ادامه دهند، آیا مردم عراق باید تاوان حمایت نا بجای قدرت های جهانی از گروه های تروریستی که در سوریه جمع شده اند و امروز زمین بازی را به عراق تغییر داده اند را بدهند؟

نبوی: داعش تا حدودی، نتیجه سرریز شدن درگیری های سوریه است؛ حتی از احتمال دست داشتن نظام سیاسی سوریه در هجوم رادیکالیسم اسلامی به سمت عراق برای کاهش درگیری ها در درون سوریه، نکته هایی گفته شده است. با توجه به این که داعش برآمده از شرایط اقتصادی و سیاسی داخلی این منطقه به شمار می رود، طبیعی است که از کشورهای مهم فرامنطقه ای نیز کار خاصی بر نمی آید. درست است که رادیکالیسم اسلامی برای منافع کشورهای منطقه ای و همینطور فرامنطقه ای خطرناک است، اما به نظر می رسد که راه حل اصلی در بهبود شرایط سیاسی و اقتصادی منطقه قرار دارد. این موضوع، پدیده داخلی منطقه است و راه حل اصلی هم در درون خود منطقه است.

گفت وگو از شیما مفیدی راد- شفقنا