تعدد ابزارهای بازنمایی و آسيب هاي ويرانگر آن بر نهاد خانواده

با گذشت زمان اين نكته ملموس تر احساس مي شود كه رسانه‌ها به عنوان عاملان تغییر و تحول در ارزش‌ها و هنجارها مطرح هستند، به‌طوری‌که سنت‌ها را به مبارزه می‌طلبند و به صورت یک عامل مؤثر در دگرگونی نگرش‌ها و رفتارهای نسل جدید عمل مي كنند.

کد خبر: ۲۶۲۸۰۲

تاریخ: ۲۵ فروردين ۱۳۹۵ - ۱۱:۲۱

حمیدرضا اسکندری- با گذشت زمان اين نكته ملموس تر احساس مي شود كه رسانه‌ها به عنوان عاملان تغییر و تحول در ارزش‌ها و هنجارها مطرح هستند، به‌طوری‌که سنت‌ها را به مبارزه می‌طلبند و به صورت یک عامل مؤثر در دگرگونی نگرش‌ها و رفتارهای نسل جدید عمل مي كنند.

همین امر می تواند منجر به شکاف نسلی و عدم انتقال تجربیات نسل گذشته به نسل فعلی و حتي نياز تراشي و دگرگوني معيارها از طريق رسانه ها براي نهاد خانواده را بدنبال داشته باشد.

رسانه‌ها به عنوان یکی از نهاد‌های اجتماعی کارکرد انتقال میراث فرهنگی و اجتماعی و ارزش‌های جوامع را برعهده دارند. در دوران کنونی نقش نهادهای اجتماعی همانند خانواده، مدرسه و همسالان در اجتماعی کردن نسل‌ها تضعیف و در مقابل روز به روز بر اهمیت و نقش رسانه‌ها افزوده می‌شود. این رویکرد با غالب شدن فضای مجازی بر قلمرو زندگی در بستر رسانه های خرد نظیر تلگرام با سرعت بیشتری در حال جریان است.  به طوریکه نسل فعلی، اغلب آنچه را که از رسانه می‌خواند، می‌شنود و می بیند، ملاک نگرش، عمل و رفتار خود قرار می‌دهد.

بحث بازنمایی خانواده با اغلب مباحث مهم جهانی امروزی خانواده، مانند جهانی شدن ارتباط نزدیک دارد. بازنمایی خانواده یکی از ویژگی های جهانی در دنیای امروز است. تمام ملت ها امروزه رسانه ای شده و در جهان رسانه ها غرق شده اند. از اینرو، بازنمایی خانواده موضوعی است که هم جنبه محلی یا ملی دارد و هم جنبه جهانی. بازنمایی يعني استفاده از زبان و نظام دلالت برای معنادار کردن و فهم جهان هستی.

امروزه با گسترش رسانه ها، فاصله های زمانی و مکانی موجود میان انسانها رو به ويراني است. به عبارتی دقیق تر وسایل ارتباط جمعی جدید و فضای بر آمده از آن و به حاشیه رفتن واقعیت و غالب شدن فضای مجازی، شیوه های زندگی بشری را متحول نموده و به گونه ای جهان کنونی را به یک دهکده ی کوچک تبدیلکردهاند. درايندهكده،افكارو اعمال جوامع از يكديگر پنهان نمانده و هرگونه اتفاقي در هر گوشه اي از جهان با فاصله زماني خيلي ناچيز قابل تسري و تعميم به نقاط ديگر است و فرآيند تبادل اطلاعات و دگرگوني ارزشها باسرعت قابل ملاحظه اي در جريان است. اين فشردگي فزاينده زمان و مكان ضمن ادغام مردم دنيا در جامعه جهاني، همزمان تاثير خود را بر نهادهاي مدني و درون خانواده نيز ملموستر كرده است.

در این میان خانواده به عنوان كوچكترين و مهمترین نهاد اجتماعی و در عين حال هسته اصلی رشد و تعالی انسان که خصلت هاي اساسي و الگوهاي ارزشي در آن شكل مي گيرد، از اهمیت مضاعفی برخوردار است. به همین خاطر، توجه به نهاد خانواده، امری ‌مهم و سرنوشت‌ساز است و ضروریست تمامی ‌سازمان‌ها و نهادهای ‌فرهنگی ‌و اجتماعی ‌به تحکیم روابط خانواده و انتقال صحيح ارزشها و جايگزيني ارزشهاي معادل با ارزشهاي دور از فرهنگ و آئين ايراني توجه داشته باشند.

در این میان به نظر می‌رسد رسانه ها به معناي اعم به عنوان یکي از نهادهاي مهم فرهنگ ساز، نقش مهمی ايفا كرده و هر طيف از رسانه ها نيز در اين ميان تاثير و نفوذ خود را درحوزه خانواده گسترانيده است. بهطوريكهميتوانگفترسانه در برخي موارد قادر به شکل‌دهی، جهت‌بخشی ‌و تثبیت مبانی ‌فکری، فرهنگی‌ و اخلاقی‌ اعضاي خانواده است.

يكي از عوامل تاثيرگذار بر ذهنيت اعضاي خانواده تعدد و توسعه ابزارهاي بازنمايي خانواده است. در گذشته، دوربین‌ها، رسانه‌ها، اینترنت، صنعت چاپ و ...امکانات جدید برای تولید تصویر وجود نداشت. بشر لاجرم امور را در محدوده ابزارهای بازنمایی که در اختیار داشت می‌شناخت، اما امروزه، « فناوری‌های بازنمایی» نشات گرفته از رسانه ها و شبکه های اجتماعی امکانی فراهم ساخته‌اند تا بشر بتواند همه چیز و از جمله خانواده را بازنمایی کند. امروزه ابزارهای بازنمایی به سطحی رسیده‌اند که حتی ما متوجه آنها نمی‌شویم.

برای مثال بازی‌های کامپیوتری، ابزار بازنمایی رسانه‌ای به‌شمار می‌آیند که در بازنمایی خانواده بسیار نقش دارند. بسیاری از بازی‌ها در فضا و محیط خانواده مطرح می‌شوند. ضمن اينكه توده گير شدن و همگاني شدن رسانه ها در انواع و اقسام مختلف نيز بحث بازنمايي و نحوه آن را به موضوع مهم و قابل توجه تبديل كرده است.

برنامه های رسانه ای در زمینه گسست، تعارض و شکاف نسل ها، طلاق و فروپاشی خانواده، از هم پاشیدگی هویت های فرهنگی محلی، ترویج ضدهنجارهای اخلاقی و فرهنگی، بدآموزی های گوناگون مانند ترویج مصرف گرایی، سست کردن ارزش های دینی و اخلاقی، گسترش لذت گرایی، فردگرایی، آسیب زدن به فرایندهای رشد و تکامل فردی و اجتماعی، و بسیاری مسائل دیگر تأثیرگذار بوده و هستند. این مسائل به اشکال مختلف بر نهاد خانواده تاثیرات عمیق می گذارند. در اینجا مجال این نیست تا درباره آسیب شناسی رسانه ها صحبت کنیم همان طور که نمی توان به نحو مبالغه آمیزی درباره آسیب های رسانه ها صحبت کرد،نمی توان این آسیب ها را نادیده گرفت.

آسيب شناسي از دلايل سست شدن پايه هاي نهاد خانواده حكايت از آن دارد كه در برخي موارد ريشه آسيب هاي ويرانگر اين نهاد مهم و تعيين كننده سعادت جامعه، رسانه ها، شبکه های اجتماعی و نوع نگاه آنها به نهاد خانواده است در اين ميان جهت گيري مختلف و گاه متضاد طیف مختلف رسانه در انتقال ارزشها و هنجارهاي مورد وفاق جامعه بايكديگر نيز به گسترش آسيبها در درون خانواده و به تبع آن در لايه هاي مختلف جامعه انجامیده است.

بدليل جايگاه مقدس خانواده در جامعه ايراني، لازم است رسانه ها بر نمايش مدل هايي از خانواده اصرار داشته باشد كه همسو با مدل هاي مورد وفاق ملي و در بستر آموزه هاي ديني شكل گرفته است.