آيدين آغداشلو: نسل من سهراب كشي كرده است

کد خبر: ۴۳۵۹۰

تاریخ: ۱۵ آبان ۱۳۹۰ - ۱۲:۵۱

شرق: اين گزاره كه «ژورناليست بايد تنها راوي بي طرف اتفاقات باشد» يا «روزنامه، رسانه اي است كه به دليل كاركرد كاملابازتابي اش بايد تنها گزارش هايي بي كم و كاست از واقعيت پيرامون ارايه دهد»، هيچ سنخيتي با تركيب «ژورناليسم ادبي» كه بايد با ادبيات و كتاب مواجهه اي انتقادي داشته باشد، ندارد.

اين روزها ما با دو گونه ژورناليسم ادبي مواجهيم: يكي ژورناليسمي كه تمام حواسش معطوف به كتاب هاي خوانده نشده است و با اين تمهيد جاي «ادبيات» را گرفته و ادبيات را به امري ناموجود بدل كرده است.

ژورناليسمي از اين دست، مخاطب فرضي خود را كساني مي داند كه كتاب نمي خوانند يا براي انتخاب كتاب، تنها چشم به ويترين ها و در نهايت جامعه نمايش دارند. ديگري، ژورناليسمي است كه در مواجهه با كتاب، مي كوشد امكاني براي گشودگي فراهم آورد. در حالي كه در رويكرد نخست (وضعيت فعلي)، براي ژورناليست هيچ وظيفه اي جز رو كردن دست خود، اولويت ندارد.

اينچنين است كه براي كتاب هاي منتشر نشده اهميت بيشتري قايل است و سرنوشت كتاب ها، پيش از چاپ برايش مهم تر است تا پس از چاپ و براي كتابي كه هنوز به دست مخاطب و حتي گاه خود ژورناليست هم نرسيده، فضاي رسانه اي را قرق مي كند و از طرفي در مواجهه با نويسندگان و كتاب ها هم كاري به آنچه نوشته شده ندارد.

اين گونه است كه وقتي به سراغ نويسنده اي قديمي مي رود به آنچه او به تازگي نوشته است، هيچ التفاتي نمي كند و فقط كارنامه گذشته و تثبيت شده او را زير و رو مي كند. از دل همين مواجهه است كه آن ژورناليسم «جشن نامه »اي سر بر مي آورد. مي توان گفت كه جريان غالب در ژورناليسم ادبي سال هاي اخير، برخلاف ژورناليسم دهه 40، از آن مواجهه انتقادي با ادبيات و پديدآورندگان آثار ادبي دور افتاده و ترجيح داده آن ژورناليسم «جشن نامه» اي را به جاي مواجهه انتقادي با گذشته بنشاند و تثبيت كند.

اين «جشن نامه»اي شدن ادبيات در صفحات ادبي مطبوعات، رويكردي است كه ما در صفحات ادبي اين روزنامه سعي كرده ايم از آن فاصله بگيريم و مجموعه گفت وگوهاي «گزارش به نسل بي سن فردا» حركتي است در راستاي اين فاصله گرفتن و همچنين در پاسخ به اين تصور وهم آلود كه ژورناليسم ادبي با نسل روزنامه نگاران دهه 70 آغاز شده است و فقط ما تعيين كننده تقدير ادبيات هستيم كه مسلما چنين نيست و گواهش هم ژورناليسم ادبي جريان ساز دهه 40 است كه بسياري آن را عصرطلايي ژورناليسم ادبي در ايران دانسته اند. پس اگر به سراغ آن نسل از روزنامه نگاران رفته ايم نه به قصد نفي گذشته و نه برعكس، براي ستايش آن است. آنچه بيش از هر چيز در ژورناليسم ادبي دهه 40 اهميت داشت و بايد آن را احيا كرد، مواجهه انتقادي آن نسل با ادبيات حتي در پرونده هايي بود كه براي نويسنده اي مشهور و تثبيت شده منتشر مي شد. نمونه اش پرونده اي است كه مجله انديشه و هنر براي جلال آل احمد منتشر كرد و در آن مقالات تندي درباره آل احمد نوشته شد بي هيچ هراسي از رنجيدن نويسنده اي كه رهبر روشنفكري زمانه خود بود. به واسطه جريان سازي هايي از اين دست است كه بسياري از منتقدان و نويسندگاني كه در آن زمان يا خود در مطبوعات ادبي فعال بودند يا صفحات ادبي مطبوعات را دنبال مي كردند معتقدند كه ژورناليسم سال هاي اخير در قياس با دهه 40 عرصه اي براي حذف گذشته و رفيق بازي شده است. گرچه آيدين آغداشلو كه خود متعلق به نسل هنرمندان دهه 40 است و در مطبوعات هم مي نوشته و مي نويسد و در همان انديشه و هنر ويژه آل احمد تندترين مقاله را درباره او نوشته، معتقد است كه ژورناليسم ادبي در دهه 40 متوقف نشده است و اگر هم بعدها گسستي از آن نوع ژورناليسم اتفاق افتاده اين گسست يك روند طبيعي است. آغداشلو در اين گفت وگو از فاصله اي كه ژورناليست هاي دهه 40 از روشنفكري كلاسيك گرفتند سخن گفته است و از اينكه نسل امروز بعد از يك گسست، در جست وجوي گذشته بلافاصله خود بوده است؛ گذشته اي كه از اين نسل دريغ شده و به نوعي مخفي مانده است. به اعتقاد آغداشلو نسل جديد روزنامه نگاران، به هيچ وجه قصد حذف گذشته را نداشته است، گرچه همه آنچه را هم كه متعلق به گذشته است دربست نپذيرفته است. آيدين آغداشلو مي گويد: «نسل روزنامه نگاران پس از دوم خرداد نه تنها قصدشان پدركشي نيست بلكه برعكس، من فكر مي كنم نسل من خيلي به نسل جديد جفا كرده و در واقع «پسركشي» كرده. يعني مشكلي اگر هست مشكل رستم است نه سهراب. سهراب كه پدرش را نكشت و اگر مي شناختش دستش را هم مي بوسيد و من فكر مي كنم جست وجوي اين نسل، همان جست وجوي سهراب است كه مي خواهد پدرش را پيدا كند.»

اواسط دهه 40 مجله «انديشه و هنر» ويژه نامه اي براي جلال آل احمد منتشر كرد كه در دوران خودش كم سابقه بود و حتي شايد در دوران ما هم، كه ويژه نامه ها بيشتر «جشن نامه» اند و بزرگداشت و تعريف و تمجيد. در«انديشه و هنر» ويژه آل احمد، چند مقاله تند و تيز در نقد قطب روشنفكري آن روزگار نوشته شد كه همين، آل احمد را به واكنشي از سر خشم واداشت و در پاسخ به همان نقدها بود كه در«يك چاه و دو چاله» نوشت: «ديدم شده ام خرگوشي براي آزمايشگاهي. اين است كه حالابا تشكر از همه لطف و محبتي كه در اين كار بوده است. مي خواهم بنشينم و پس از يك سال و نيم كه از آن قضيه مي گذرد ورقي بزنم به آن صفحات ويژه نامه تا ببينم آيا چاله اي است كه حضرات براي ارضاي خودخواهي همچو مني كنده بوده اند يا دكاني است كه براي عرضه داشت جزوه هاي درسي خود باز كرده بوده اند؟» از آنها كه در آن ويژه نامه نقدي تند بر آثار آل احمد نوشته اند، يكي آيدين آغداشلوست كه در سومين قسمت از سلسله گفت وگوهاي «گزارش به نسل بي سن فردا» از وضعيت ژورناليسم ادبي در همان سال هايي كه با شميم بهار در بخش ادب و هنر«انديشه و هنر» مي نوشت، از ماجراي آن ويژه نامه كذايي آل احمد و از اوضاع امروز ژورناليسم ادبي و مطبوعات سخن گفته است. آغداشلو برخلاف گروهي ديگر از هم نسلانش، به اينكه اوضاع امروز ژورناليسم ادبي بدتر از گذشته شده، باور ندارد و همچنين معتقد است نسل جديد ژورناليست ها نه تنها «پدركشي» نكرده اند بلكه از جانب پدران شان به آنها «جفا» شده است.

دهه 40 را بسياري از نويسندگان و منتقدان، دوران طلايي ژورناليسم ادبي در ايران مي دانند. در همين دهه آن چند شماره معروف «انديشه و هنر» كه شميم بهار دبير صفحات ادب و هنرش بود درآمد و شما هم يكي از نويسندگان آن صفحات بوديد. به عنوان كسي كه در آن زمان خود در مطبوعات حضور داشتيد ارزيابي تان از مطبوعات ادبي آن دهه چيست؟
آن دوره، تعدادي مجله آرام آرام شروع كرد به منتشر شدن؛ مثل جنگ «طرفه»، يا مجله «آرش» كه سيروس طاهباز درمي آورد و مجلات ديگر ادبي – هنري مثل «كيهان ماه» كه مجله اي جدي بود و يك دوره اي هم آل احمد سردبيري اش را به عهده گرفت.

اينها قبل از انديشه و هنر درآمدند؟
همان حول و حوش. يعني دهه 40... در همان دوره يا شايد كمي بعدتر «كتاب هفته» درآمد كه احمد شاملو سردبيرش بود و مجله هاي متعددي مثل «خوشه» و... كه سردبيري خيلي از آنها را شاملو به عهده مي گرفت. براي همين به شوخي مي گفتند شاملو متخصص داير كردن مجله هاي تعطيل شده و تعطيل كردن مجله هاي داير است. قبل از اين موجي كه در دهه 40 به راه افتاد، يك سري مجلات ادبي مثل «بهار» و «يغما» و «راهنماي كتاب» -كه بعدها شد «آينده»- درمي آمدند. اما اين مجلات، بيشتر به فرهنگ گذشته ايران نظر داشتند تا به مسايل معاصر جهان. يعني يا به تحقيقات ادبي مي پرداختند، يا به نسخه شناسي و فرهنگ كهن ايران. در اين بين فقط مجله «سخن» اين طور نبود و به هنر معاصر جهان هم توجه داشت. «سخن» يك مجله جدي و در دوران خودش تَك بود، اما براي خودش يك حدودي تعيين كرده بود و از آن حدود جلوتر نمي آمد. آنچه در دهه 40 در زمينه ژورناليسم ادبي و هنري اتفاق افتاد، در واقع حاصل يك نياز بود؛ نياز به انتشار مجلاتي متعدد كه هم به فرهنگ و هنر معاصر جهان بپردازند و هم ادبيات معاصر ايران را معرفي كنند. «آرش» و «انديشه و هنر» و مجله هاي ديگر آن دوره، همه با اين هدف به وجود آمدند و خيلي هايشان هم مسايل روز را مطرح مي كردند. اما در مجله «سخن» هيچ وقت مسايل روز مطرح نمي شد. من خودم به عنوان يك جوان بيست و يكي، دو ساله در آن زمان، خيلي با علاقه «سخن» را مي خواندم و بسيار از آن آموختم و مديونش هستم. ولي «سخن»، نياز خوانندگان به دانستن مسايل روز را برآورده نمي كرد، در نتيجه، نسل جوان تري شروع كردند به درآوردن مجلاتي كه در آن به ادب و هنر روز پرداخته مي شد. مثلاهمان گروهي كه انديشه و هنر را درمي آوردند حدودا 25-20 ساله بودند يا كساني كه در مجله هاي ديگر كار مي كردند هم، همين طور. نسل ژورناليست هاي دهه 40، نسلي كاملاجوان بود.
آيا همه اين مجله ها تقريبا همراستا بودند و تفاوت عمده اي بين آنها وجود نداشت؟ مثلابين «انديشه و هنر» و «آرش» يا...
خب مجله اي مثل «آرش» بيشتر به مسايل روز ايران مي پرداخت و مصاحبه هايي مي كرد با روشنفكران و هنرمنداني كه همراستا بودند. سيروس طاهباز، هم به نيما خيلي ارادت داشت (گرچه زياد هم نيما را نديده بود) و هم به آل احمد فوق العاده علاقه مند بود. در نتيجه از آن گروهي كه از اطرافيان آل احمد بودند خيلي مطلب و مصاحبه چاپ مي كرد. «انديشه و هنر»، كمتر به مسايل مجادله آميز مي پرداخت ولي «آرش» اين طور نبود. مجله هاي ديگري هم بودند كه مجادله ها را در سطح ديگري دنبال مي كردند. مثل مجله فردوسي كه ديگر كار را از مجادله به فحاشي مي كشاند. مجله فردوسي در آن دوره كه فروغ فرخزاد با تحقير از آن به عنوان مجله پنج ريالي ياد مي كند، جايي بود كه مسايل كمتر جدي را دنبال مي كرد و گاهي مثل همين روزنامه هاي زرد كه در دنيا هست كار مي كرد و بدش هم نمي آمد كه يك عده روشنفكر با هم درگير شوند. مثل دعواهاي محمدعلي سپانلو و دكتر براهني و دعواهاي دكتر براهني و همه. به هر حال در آن دوران جامعه داشت از روشنفكري كهن فاصله مي گرفت، كه البته آن روشنفكري كهن هم، روشنفكري فوق العاده اي بود و آدم هاي باسوادي مثل هدايت و مينوي و مسعود فرزاد را داشت كه آدم هاي بي نظيري بودند. ولي خب خيلي از آنها كار را رها كرده بودند، مثل هدايت كه خودش را كشته بود. مينوي هم كه فقط با متون كهن سر و كار داشت. به هر حال شايد اين فاصله گرفتن از آن روشنفكري لازم بود. آن نوع سواد فوق العاده و كلاسيك، ديگر رسم روز نبود و نسل جديد اصلاآن را برنمي تابيد. اين بود كه بايد چيزي به وجود مي آمد كه اين خلارا پر مي كرد و مجلاتي كه درآمدند بيشتر به اين ترتيب كار كردند. و درحقيقت به نوعي نياز پاسخ مي دادند و البته گاهي هم جايگاه شان درست درك نمي شد و تيراژشان خيلي كم بود. من يادم است كه انديشه و هنر، 700 نسخه تيراژ داشت و دكتر ناصر وثوقي با چه حساب و كتاب دقيقي آن را درمي آورد.

كار شما در«انديشه و هنر»، چطور شروع شد و پيشنهاد چه كسي بود؟ آيا شما و شميم بهار و ديگر اعضاي تحريريه ادب و هنر آن مجله از قبل همديگر را مي شناختيد؟
بله، البته قبل از اينكه ما به «انديشه و هنر» برويم، دكتر وثوقي سال ها بود كه اين مجله را درمي آورد و يك بخش ادب و هنر هم قبل از ما در آن مجله بود، اما خيلي گسترده نبود و كسان ديگري آن را درمي آوردند. دكتر وثوقي فوق العاده باسواد و آدمي اهل خطر كردن بود. حتي يك آگهي داده و جوانان را دعوت به همكاري كرده بود. جمله اصلي آگهي اش هم اين بود: «انديشه و هنر، تيول كسي نيست.» بعد، شميم بهار اين فكر را دنبال كرد و صحبت كرد و قرار شد كه بخش فرهنگش را او دربياورد و ما هم كه همه مان دوستان نزديك بوديم كمك كرديم تا اين اتفاق بيفتد. يك عده هم بعدها به هسته مركزي مجله اضافه شدند. اين دوره انديشه و هنر، در واقع دريچه اي تازه را در فرهنگ باز كرد. خيلي از شعرا با همان مجله به بهترين وجه معرفي شدند؛ از بيژن الهي تا احمدرضا احمدي و خيلي هاي ديگر مثل نمايشنامه نويس ها و...

هيچ وقت بين اعضاي گروه فرهنگي اين مجله مشكل و اختلافي به وجود نيامد؟
نه، هيچ وقت. بايد بگويم كه شميم بهار يك سردبير به تمام معنا بود. مشكلي كه در اين مجله وجود داشت نه مربوط به اعضاي گروه كه مشكل اقتصادي بود. اوضاع مالي اين مجله هيچ وقت خوب نبود و واقعا با حداقل بودجه اداره مي شد. مشكل ديگرش رسم الخطش بود. دكتر وثوقي به رسم الخط خاصي اعتقاد داشت. مثل نوشتن «حتي» با «الف» و... كه البته خيلي هم چيز عجيبي نبود و بعدها عباس نعلبنديان هم همين رسم الخط را در نمايشنامه هايش به كار برد. اما همه فكر مي كردند كه اينها يك عده جوان هستند كه دارند عجيب و غريب مي نويسند و براي همين نسبت به اين مجله موضع مي گرفتند. در صورتي كه اين رسم الخط هيچ ربطي به كساني كه بخش فرهنگي آنجا را اداره مي كردند نداشت و رسم الخط كلي مجله بود.

در مورد بخش ادبيات اين مجله مي گويند كه انديشه و هنر، در نقد ادبي، رويكردها و شيوه هاي تازه اي را وارد كرده بود...
اينها همه برمي گردد به كار آقاي شميم بهار. او در تعقيب ادبيات و سينماي روز جهان بود و از همان جواني اش نابغه كم نظيري بود و هنوز هم هست. در نتيجه چيزهايي را كه ضروري مي دانست شناخته شوند يا خودش ترجمه مي كرد يا مي داد بعضي از دوستان ما ترجمه مي كردند و البته خيلي وسواس داشت و ترجمه ها را بارها و بارها نگاه مي كرد.

در حوزه ادبيات و هنر ايران، گاه نقدهاي تندي در «انديشه و هنر» نوشته مي شد. مثل نقد شميم بهار بر فيلم «خشت و آينه » ابراهيم گلستان. آيا اين نقد تحت تاثير موضع منفي جامعه روشنفكري آن زمان نسبت به گلستان نوشته شده بود يا ربطي به آن حواشي نداشت؟
نه، ربطي نداشت. هيچ وقت بين ما و ابراهيم گلستان برخوردي به وجود نيامده بود و هيچ حس سلبي اي نسبت به او نداشتيم. ما جوان هاي خيلي علاقه مندي بوديم. گلستان هم براي خودش قطبي بود و اغلب دوست داشت ما را ببيند. البته شميم بهار كمتر به ديدار و ملاقات آدم ها مي رفت و هنوز هم همين طور است ولي ما مي رفتيم. من خودم يكي از علاقه مندان گلستان بودم و مي رفتم منزلش. يا دوستان ديگرمان مثل مهرداد صمدي كه دوست نزديك گلستان بود و تا آخر عمرش هم دوست گلستان ماند. بنابراين جو مجله «انديشه و هنر» اصلادر ضديت با گلستان نبود و در ضديت با هيچ كس ديگري هم نبود. اين، آن روح خيلي دقيق متوازن و علمي خود آقاي بهار بود كه «انديشه و هنر» را در اين شكل نگه مي داشت. اما خب هركس يك ساحتي داشت و ظاهرا آدم ها عادت نداشتند به اين ساحت وارد شوند. هنوز هم بسياري از اوقات ورود به ساحت يك نفر، از جانب او توهين تلقي مي شود كه اين خيلي بد است. يك بار جايي نوشتم كه بعضي از ما هيچ جور بحث شكافنده اي را درباره كار خودمان تحمل نمي كنيم. من به شوخي مي گفتم كه عباس كيارستمي و بهرام بيضايي مايلند آنچه درباره كارشان نوشته مي شود تحسين مطلق باشد و نويسنده فقط آن چيزهايي را در كار آنها تحسين كند كه خودشان مي خواهند تحسين شود.

ظاهرا در انديشه و هنر يك ويژه نامه آل احمد هم درآمد كه آل احمد را عصباني كرد؟
بله، چند شماره مخصوص درآمد كه يكي از آنها شماره مخصوص آل احمد بود و يكي هم شماره مخصوص شاملو كه هر دو، كارهاي خيلي متفاوتي بودند. يعني قبل از آن، اتفاق نيفتاده بود كه در يك مجله، يك شماره مخصوص، درباره يك نفر دربيايد. شماره مخصوص شاملو موردپسند او و جامعه شعرخوان قرار گرفت اما شماره مخصوص آل احمد، به مذاق آل احمد خوش نيامد؛ او اعتقاد داشت كه يك عده بچه خواسته اند او را خراب كنند. در صورتي كه كسي نمي خواست او را خراب كند، بلكه او تحمل اين را نداشت و خب شايد هم به حق بود، چون آل احمد خيلي سختي كشيده و به اصطلاح از خيلي جاها خورده بود و در نتيجه بسيار حساس شده بود. در شماره مخصوص آل احمد در انديشه و هنر، محمود كيانوش، يك مقاله درباره نثر آل احمد نوشت كه مقاله اي خواندني بود. يك جاهايي هم حرفش درست بود و البته جاهايي هم سليقه اي بود و جاهايي هم نادرست. ولي اين فرق مي كند با اينكه ما فكر كنيم كه محمود كيانوش خواسته تيشه به ريشه آل احمد بزند. يا مقاله شميم بهار كه درباره كارنامه ادبي آل احمد بود و آنجا هم شميم بهار نخواسته بود آل احمد را از ريشه بزند. مقاله تند را من نوشتم و آل احمد اصلااز آن خوشش نيامد و براهني هم يك پاسخ به نظر من نامربوط به اين مقاله داد كه بيشتر فحاشي بود تا پاسخ. در آن مقاله، من غلط هاي تاريخي كتاب «غرب زدگي» را برشمرده بودم. آن هم در سن 21 سالگي. يعني يك جوان 21ساله جرات كرده بود كه به قطب اعظم جامعه روشنفكري ايران ايراد بگيرد.

شما آن زمان با خود آل احمد در ارتباط بوديد؟
من آل احمد را بسيار دوست داشتم و تا قبل از اينكه اين مجله دربيايد، احترامم نسبت به او خيلي زياد بود و يك وجه اشتراك هم داشتيم. چون آل احمد خودش را منتقد نقاشي هم مي دانست و سيمين دانشور هم اولين نقدهاي نقاشي ايران را در مجله «نقش و نگار» نوشته بود. آل احمد بسيار جذاب و كاريزماتيك بود و فوق العاده ابهت داشت. در نتيجه ما كه جواناني بيش نبوديم، روزي كه براي مصاحبه به خانه اش رفتيم خيلي تحت تاثير ابهتش قرار گرفتيم. البته شميم بهار نه، اما من تحت تاثير قرار گرفته بودم. يادم است آل احمد آن روز وقتي مرا ديد، رويش را كرد به دكتر وثوقي و گفت اين همان كسي است كه راجع به «نقاشي پقاشي» مي نويسد؟ خب شنيدن همين جمله براي من لذت زيادي داشت. چون معلوم بود كه نشسته و مقاله ها را خوانده. تا مدتي كه آن شماره مخصوص در «انديشه و هنر» درنيامده بود در كافه و جاهاي مختلف آل احمد را مي ديدم و آل احمد هم كه مي دانيد دوست داشت جوان ها به اصطلاح سر از تخم درآورند و براي همين خيلي از استعدادهاي جوان مراقبت مي كرد. اما مجله كه درآمد قهر كرد.

در صفحات فرهنگ و ادب «انديشه و هنر»، سياست گذاري ها چگونه صورت مي گرفت؟
شميم بهار تعيين مي كرد كه ما چه كنيم. او مي گفت و ما انجام مي داديم. در ضمن اگر شميم بهار بداند كه من درباره مجله «انديشه و هنر» و نقش او صحبت كرده ام و حتي اسمش را اينجا آورده ام، حتما مرا مي كشد.

عده اي معتقدند كه آن دوران بهترين دوران ژورناليسم ادبي بود و ديگر تكرار نشد و دليلش هم گسستي است كه بعد از سال 57 در ادبيات ايران به وجود آمد. آيا شما هم چنين اعتقادي داريد؟
در مورد اينكه اشاره مي كنيد آن دوره تكرار نشد، من معتقدم كه نبايد هم تكرار مي شد، چون هر دوراني نيازهاي خودش را دارد و مطبوعات هم به يك بدنه فرهنگي متصلند. حالاآن بدنه ممكن است ستبر يا نحيف باشد. مطبوعات ايران دوره هاي مختلفي را گذرانده، خيلي صدمه زده، خيلي هم صدمه خورده ولي خب اگر جايي خيري رسانده اند، بايد از آن ياد كرد. مطبوعات ايران در فاصله بين دهه 1320 تا 1330 از فحاش ترين مطبوعات قابل تصور است. مثلامن دوره هاي مرد امروز را كه ورق مي زدم، از شدت ركيك بودن و فحاش بودن و دروغگو بودن برايم غيرقابل تحمل بود. ولي محمد مسعود، سردبير اين روزنامه، تبديل به قهرمان ملي شد. انگار يك چيزي در دوره رضاشاه جمع شده بود و يك جايي بايد مي تركيد. من در مجموع مطبوعات بعد از انقلاب را با همه محدوديت هايش، مطبوعات سلامت تري مي دانم و براي نسل جديد روزنامه نگارها احترام بسيار زيادي قايلم. اما در مورد اينكه آيا فاصله افتاده يا نه... خب بله، يك فاصله زماني بوده و اين فاصله زماني در مورد تئاتر هم هست. در مورد سينما هم هست و در مورد خيلي چيزهاي ديگر. مگر در مورد سينما اين فاصله زماني اتفاق نيفتاد؟ يا در مورد نقاشي... سال هاي اول بعد از انقلاب من اصلاقادر نبودم نقاشي هايم را بفروشم چون كسي نقاشي نمي خريد. اين اتفاقات مي افتد و چيز خيلي شگفت انگيزي هم نيست. اما در همين نسل جوان روزنامه نگاران و روشنفكران يك نياز خيلي مشخصي به آگاهي از گذشته بلافاصله شان وجود دارد. وقتي جوانان مي آيند پيش من و درباره بعضي آدم ها يا اتفاق ها سوال مي كنند من مي بينم كه نسل شما در جست وجوي خاطره گذشته بلافاصله اش است يعني گذشته اي كه از او دريغ شده. اين جست وجو شايد به قصد جبران اين فراموشي است؛ فراموشي اي كه بعد از هر انقلابي اتفاق مي افتد تا اينكه نسل بعدي مي آيد و آرام آرام سعي مي كند اين حلقه ها را به هم متصل كند و خاطره بلافاصله قبل از خودش را شكل بدهد.

پس شما برخلاف آن عده كه مي گويند دهه 40 بهترين دوره بوده و بعدش مطبوعات افت كرده، چنين اعتقادي نداريد؟
نه، واقعا فكر مي كنم همه خيلي كار مي كنند و الان دوره خيلي خوبي است و من اصلاآن طور فكر نمي كنم. حالايك عده اي مي گويند كتابخوان كم شده و مطبوعات وزين كم هستند و... اما فكر مي كنم ما كمي داريم احساسات به خرج مي دهيم. درحالي كه بايد به وضعيت مطبوعات در دنيا هم نگاه كنيم. اصلاتصور اينكه 40 سال بعد حتي يك روزنامه در دنيا منتشر شود وجود ندارد. دليلش هم اين است كه شايد نوع سواد فرق كرده و چيزي دارد تغيير مي كند. شايد ما زيادي نوستالژيك هستيم. شما فكر مي كنيد مثلادر انگلستان چند مجله وزين ادبي درمي آيد؟

عده اي مي گويند نسل روزنامه نگاران بعد از دوم خرداد خواستند به اصطلاح پدركشي كنند و...
كجا... كِي؟ من بيشترين تحسيني كه نسبت به نسل هاي قبلي ديده ام در همين صفحات ادبي بوده و گاهي حتي حرص خورده ام كه نسل جديد از ميان جمع عظيمي از آدم هايي كه كار كرده بودند و روشنفكر يا اديب و هنرمند بودند حتي آدم هاي خيلي كم كار را هم مي كشيدند بيرون و به آنها صفحه اختصاص مي دادند و ازشان تجليل مي كردند. اين نسل كه شما اشاره كرديد نه تنها قصدشان پدركشي نيست بلكه برعكس، من فكر مي كنم نسل من خيلي به نسل جديد جفا كرده و در واقع «پسركشي» كرده. يعني مشكلي اگر هست مشكل رستم است نه سهراب. سهراب كه پدرش را نكشت و اگر مي شناختش دستش را هم مي بوسيد و من فكر مي كنم جست وجوي اين نسل، همان جست وجوي سهراب است كه مي خواهد پدرش را پيدا كند. اين نسل هم دارند پدرشان را پيدا مي كنند و متاسفانه با اينكه گردن كلفت تر از پدرشان هم هستند ولي كلك مي خورند. به هر حال به نظر من الان جو معقول تري بر مطبوعات حاكم است. البته ايرادهايي هم وجود دارد و آن هم برمي گردد به كليتي جهاني. مثلاشايد آدم ها الان كمي سطحي تر برخورد مي كنند و فوري تر مي خواهند شهرت پيدا كنند ولي به نظر من در مجموع اتفاق خيلي بدي نيفتاده است. شايد اصلاجهان به نوعي دارد پوست مي اندازد و تغيير شكل مي دهد و البته گوگل هم در اين ميان اهميت ويژه اي دارد.