سرگرمي هاي ساکنان تهران قدیم؛ از خرسواري تا شعبده بازي

کد خبر: ۵۲۷۳۴

تاریخ: ۲۶ بهمن ۱۳۹۰ - ۱۲:۲۹

در تهران قديم، مردم به موازات فعاليت هاي اجتماعي و شغلي شان داراي تفريحاتي بودند كه اوقات فراغت شان را با آنها پر مي كردند.

به گزارش انتخاب به نقل از شرق، خربازي، الك دولك بازي، مساله گويي و معركه گيري، پرده قيامت، لوطي عنتري، شعبده بازي، بندبازي و آكروبات و خيمه شب بازي ازجمله تفريحات و سرگرمي هاي پايتخت نشينان بود و اين وضع كم و بيش تا گشايش تماشاخصنه و سينماها در تهران ادامه داشت كه در زير به شرح آنها پرداخته مي شود.

خربازي يا خرسواري
يكي از سرگرمي هاي مردم تهران قديم، خربازي (خرسواري، يابوسواري) بود كه جوانان شيفته اش بودند. اين بازي و تفريح منحصرا مخصوص داش مشدي هاي خوش پوش بود كه در مكان هايي چون خيابان علاءالدوله (فردوسي)، دولاب (قريه اي در شرق تهران) دوشان تپه (خيابان ژاله) و مزرعه امين الملك (حوالي راه آهن) به تفريح و مسابقه مي پرداختند و تعداد زيادي از مردم ساعت ها محو تماشاي خرسواري مي شدند. اين چهارپايان فقط جهت سواري تربيت شده كه همه آنها از ميان اصيل ترين و تيزفهم ترين خرها و يابوها بودند. همه چهارپايان چه كوچك و چه بزرگ براي مسابقه و تفريح به پالان هايي ظريف از جنس مخمل با افسارهايي مزين به نقره، گل ميخ نقره و با زنگوله هاي فراوان آرايش شده بودند. همچنين دست، پا و دم آنها را حنا مي بستند و سم هايشان را به رنگ سياه درمي آوردند و از پيشاني بند و مگس پران (رشته چرمي كه براي رفع مگس جلو صورت چهارپايان آويخته) براي زينت بخشيدن به اين حيوانات استفاده مي كردند. خر و يابوسواران نيز موقع سواري با بهترين لباس ها در ميان مردم ظاهر مي شدند. با لباده هاي بلند از ماهوت مخمل و رداهاي رالي، كپنك هاي نمدي، شال ابريشمي و گيوه هاي آجيره در برابر چشمان صدها تماشاچي در عصرها و روزهاي تعطيل از حاشيه خيابان و مكان هاي مذكور بالاو پايين مي رفتند. ازجمله خرسواران و يابوسواران معروف آن ايام، اكبر خرسوار، داش غلام قداره، يدالله خان ايلچي، لوطي ابراهيم سنگلجي و آقابالاخان ارباب بودند كه معمولاهريك از آنها مهتري مخصوص و طويله اي سرخانه داشتند و خر و يابوي خود را مثل بچه هايشان بزرگ مي كردند و جزو خانواده شان به حساب مي آوردند.

الك دولك بازي
از ديگر تفريحات دارالخلافه نشينان در دوران قاجار، الك دولك بازي بود كه كودكان و حتي بزرگسالان به آن علاقه بسياري داشتند. الك دولك بازي به اين صورت اجرا مي شد كه با قرعه انداختن، شخصي چوب ضخيم و كلفتي را به دست مي گرفت و چوب كوتاه را روي دو آجر يا دو سنگ قرار مي داد و به وسيله چوب كلفت، با ضربه شديدي چوب كوچك را به فضا پرتاب كرده و ساير بازيكنان كه با فاصله كنار هم قرار داشتند، اگر چوب كوتاه را مي گرفتند، برنده شده و جاي بازيكن نخست را مي گرفتند و اين دور و تسلسل همچنان ادامه داشت. الك دولك بازي در تهران قديم آنقدر رواج پيدا كرد كه در هر كوچه و محله اي عده اي از جوانان بيكار به اين بازي مشغول بودند تا اينكه منظم السلطنه وزير نظميه مظفرالدين شاه اين بازي را در تهران ممنوع كرد و دستور داد هركسي كه دست از اين بازي برندارد به معدن زغال سنگ اطراف تهران فرستاده شود چراكه وي معتقد بود بازي الك دولك، اسباب فساد شده و اگر متوقف شود افراد بيكار به دنبال شغل مي روند. با اين حال بعد از دو ماه اين قانون به فراموشي سپرده شد و دوباره تهرانيان مشغول الك دولك بازي شدند.

مساله گويي و معركه گيري
معركه گيري و مساله گويي يكي ديگر از تفريحات مردم تهران قديم بود. عده اي از افراد كه تخصص هايي در زمينه هاي مختلف نقالي و هنرهاي نمايشي داشتند در كنار اماكن زيارتي، مساجد و امامزاده ها بساط معركه گيري به پا مي كردند. مساله گوها غالبا دو نفر بودند كه مردم آنها را به نام مرشد و بچه مرشد مي شناختند. پس از حلقه زدن تماشاچيان دور اين دو نفر، مرشد يك مساله فقهي را مطرح مي كرد و از بچه مرشد (وردست) مي خواست تا به آن مساله جواب دهد. در اين برنامه آنچه مهم به حساب مي آمد دانش معركه گير بود كه بايد مطابق سليقه هاي مختلف و متنوع و باتوجه به تناسب جو سوال مطرح كند. خارج از مسايل فقهي نيز، مرشدان و بچه مرشدان در قالب منتقدان اجتماعي پاره اي از دردهايي را كه بر سر دل مردم سنگيني مي كرد بازگو مي كردند. اين مساله گويان معمولاتا زماني كه از مردم پول نمي گرفتند معركه را به راه نمي انداختند. گاهي هم براي آنكه بيشتر پول جمع كنند حرف هاي خود را در جاي حساس قطع مي كردند و الباقي را به روز ديگر حواله مي دادند تا خلايق را تشنه تر و مشتاق تر كنند. معركه گيري از دو ساعت مانده به طلوع آفتاب شروع مي شد و با دست به دست شدن و تعويض معركه گير و مساله گو و مطالب مورد بحث تا غروب ادامه پيدا مي كرد. در ميان مرشدان كه در تهران قديم فعاليت داشتند مرشد مرحب شهرت بيشتري داشت و جزو معدود مساله گوياني بود كه نامش به روزگار ما رسيده است. مساله گويي تقريبا تا 20 سال گذشته به طور پراكنده و در قسمت هايي از جنوب شهر و حاشيه تهران همچنان پابرجا بود.

پرده قيامت
تماشاي پرده قيامت از ديگر سرگرمي هاي تهراني هاي آن روزگار به حساب مي آمد. پرده قيامت، پرده نقاشي شده بزرگي بود كه در مكان هاي مخصوصي قرار مي دادند. در اين پرده اوضاع و خصوصيات دوزخ به زعم نقاش مجسم شده بود. پرده قيامت شامل تصوير جهنم با شعله هاي آ تش كشيده شده كه از كنار آن چند مار و عقرب و اژدها ديده مي شد كه گناهكاران و دوزخيان به وسيله لهيب آتش، گرفتار اين جانوران شده بودند. متصدي پرده قيامت با چوبي بلند و صدايي گرفته يكايك خصوصيات موارد به نقش درآمده را براي تماشاچيان توضيح مي داد و آنها را از روز قيامت و جهنم آگاه مي كرد.

نمايش لوطي عنتري
در روزهاي تعطيل، تهرانيان براي پركردن اوقات فراغت عازم باغ ها و گردشگاه هاي تهران مانند دوشان تپه، عشرت آباد، پس قلعه، چشمه علي و... مي شدند و بيشتر وقت خود را در اين باغ ها صرف تماشاي عمليات لوطي عنتري مي كردند؛ لوطي عنتري با ميمون هاي تربيت شده كه به رقص و كارهاي شگفت آوري دست مي زد و با ساز و دهل مردم را به دور خود جمع مي كرد. گاهي لوطي ها به جاي عنتر يا ميمون از خرس هاي كوچك دست آموز براي سرگرمي مردم استفاده مي كردند. در اين ميان مارگيرها جاي خاصي داشتند. مارگيري، معركه اي بود كه مردي با دو جعبه چوبي كه داخل يكي از آنها موش صحرايي و در جعبه ديگر مار بود به ميان مردم آمده و موش و مار را به جنگ هم مي انداخت يا اينكه خودشان با مارها بازي مي كردند. مثلاسر مار را در دهان خود فرو مي كردند يا مار را دور گردن شان مي پيچيدند. لوطي عنتري ها فقط مختص باغ ها و گردشگاه ها نبودند بلكه به طور سيار همه روزه نمايش مي دادند و در كوچه و برزن ها با نواختن ضرب، اهل محل را خبر مي كردند.

شعبده بازي
از ديگر سرگرمي هاي پايتخت نشينان، ديدن شعبده بازي و كارهاي محيرالعقول در آن دوران بود. مانند كبوتر درآوردن از زير كلاه، تخم مرغ در كلاه شكستن و نيمروي داغ درآوردن، پنبه در دهان فرو كردن و 200 متر نخ از دهان بيرون آوردن، دستمال سفيد در دهان كردن و دستمال الوان درآوردن و چشم بندي هايي از اين قبيل... در اين حقه بازي ها و چشم بندي ها، كسي از تماشاچيان نمي توانست از غيرحقيقي بودن شان ايراد بگيرد ولي گاهي اتفاق مي افتاد كه شعبده باز سوتي مي داد و تماشاچي ها مچش را مي گرفتند و وي را كنف مي كردند و حقه باز براي آنكه بيش از اين مورد تمسخر قرار نگيرد به تماشاچي ها مي گفت اگر دروغ مي گويم خودت مي تواني امتحانش كني و با گفتن اين جمله، كم كم شعبده باز بساطش را جمع مي كرد و ناپديد مي شد.

بندبازي و آكروباتي
بندبازي و اجراي عمليات آكروباتي از جديدترين تفريحات و سرگرمي هاي تهران نشين ها در ايام گذشته بود كه به دو صورت اجرا مي شد. يكي از آنها شامل دسته هاي كوچك و محدودي بود كه در معابر عمومي به ارايه هنر خود مي پرداختند و مردم را سرگرم مي كردند. گروه ديگر در مكان هاي خاصي به انجام عمليات بندبازي و آكروباتي مي پرداختند كه براي مشاهده هنرنمايي آنان، مردم بايد بليت تهيه مي كردند. هر گروه بندباز مركب از يك شخص قوي هيكل و تنومند، يك پسربچه چابك و يك نوجوان بود. نمايش هاي اين گروه ها اشكال مختلفي داشتند، اما عموما حركات گروه ها شامل اعمالي از قبيل بالانس زدن هاي پي درپي پسربچه، حركت با يك دست در حال بالانس زدن، دورخيز از يك نقطه و بالانس زدن بر روي شانه هاي مرد تنومند و... گاهي نيز پسربچه بر بالاي يك چوب كه به طور عمودي روي كمربند شخص تنومند قرار داشت به انجام حركات ماهرانه و محيرالعقولي مي پرداخت. همچنين در مواردي تهرانيان براي تامين سرگرمي اهالي خانه، اين گروه ها را به منازل خود دعوت مي كردند و حتي پاي اين هنرمندان به مجالس عروسي هم كشيده مي شد و خانواده عروس و داماد با استفاده از اين هنر و مهارت بندبازها موجبات سرگرمي ميهمان هايشان را فراهم مي كردند.

خيمه شب بازي
خيمه شب بازي يا تئاتر عروسكي يكي ديگر از تفريحات مدرني بود كه در دوره قاجاريه در تهران رواج يافت و جزو سرگرمي هاي موردعلاقه مردم شد. خيمه شب بازي در اتاقكي پارچه اي توسط شخصي به نام خيمه گردان به طوري كه خودش ديده نشود، اجرا مي شد. خيمه گردان با بند و نخ هايي كه عروسك را به آن آويزان مي كرد به همراه يك داستان، عروسك ها را به حرف، سخن، آواز و صدا، وامي داشت. پهلوان كچل از معروف ترين نمايشنامه هايي بود كه به صورت خيمه شب بازي اجرا مي شد. داستان آن به اين گونه بود كه پهلوان كچل عاشق دختري به نام گلرخ بود و پدرش رضايت به وصلت نمي داد تا سرانجام سياه معركه پادرمياني مي کرد و به پهلوان كچل ندا مي دادند كه بايد سبيل پدر گلرخ را با پول و پيشكش چرب كند تا اينكه سرانجام پهلوان قصه، گلرخ را از آن خود كند و نمايش با جشن و سرور به پايان رسد. نمايش عروسكي يا همان خيمه شب بازي بعدها نتوانست به تكامل برسد و در همان شكل عوامانه خود باقي ماند.