طاعون و وبا: نویسندگان و شعرای خاورمیانه در مورد این همه‌گیری‌ها چه نوشته‌اند؟

یکی از نخستین دانشمندان که کتابی درباره مرگ سیاه بر اثر طاعون، نوشته، ابن ابی الدنیا عراقی (823-894) بود. او که به عنوان معلمی محترم شناخته می‌شد از مشاوران خلفای عباسی هم بود. گفتنی است عباسیون بر کل قلمرو اسلام از شمال آفریقا، شبه جزیره عربستان، شام و ایران و افغانستان امروزی حکمرانی می‌کردند.

کد خبر: ۵۳۹۲۳۶

تاریخ: ۱۱ فروردين ۱۳۹۹ - ۲۰:۰۰

مصطفی ابوسنینه در «میدل ایست آی» نوشت: شیوع ویروس کوود 19 ما را بر آن داشته تا نمونه‌های تاریخی چنین همه‌گیری‌هایی را بررسی کنیم.

به گزارش سرویس بین الملل «انتخاب»؛ در ادامه این مطلب آمده است: طاعون، به عنوان بیماری‌ای همه گیر از دیرباز سوژه نویسندگان، مورخان و شاعران از جووانی بوکاچیو به عنوان نویسنده قرون وسطایی گرفته تا همین موارد جدید بوده است، اما هیچ کجا به اندازه خاورمیانه و شمال آفریقا که قدمت بالایی در نوشتن پیرامون بیماری و پزشکی دارد به بحث در مورد این بیماری‌ها نپرداخته است.

یکی از معروف ترین آثار، «طاعون»، نوشته ی آلبر کامو نویسنده فرانسوی-الجزایری است. این اثر در سال 1947 منتشر شده و وقایع مربوط به همه گیری وبا در سال 1849 شهر اوران الجزایر را در بر می‌گیرد. کامو تصمیم گرفت تا رمان خود را در عصر مدرن تنظیم کند. بسیاری نیز این داستان را در مورد مقاومت در برابر اشغال نازی‌ها در جنگ جهانی دوم تفسیر کرده‌اند. اما ایده گرفتن از اپیدمی‌ها فقط مربوط به داستان‌ها نیستند، بلکه چیزی فراتر از هنرمند‌ها را شامل می‌شوند.

آثار نویسندگان قرن نهم مثل ابن ابی الدنیا و همچنین آثار بعدی ابن حجر العسقلانی برای مردم آن دوره حکم دستورالعمل‌های بهداشتی سازمان بهداشت جهانی برای ما را داشت.

1947: وبا در مصر

وبا، توسط شاعر عراقی نازك الملائكة ‎ (1923-2007) نگاشته شده، این اثر مرگ، اندوه و عذابی که در ماههای آخر سال 1947 مصر را در بر گرفته بود، به تصویر می‌کشد.

شیوع این بیماری که کشور را به سختی درگیر خود کرد، یکی از بزرگترین شیوع بیماری در مصر در طول قرن بیستم به شمار می‌رود. از میان 20 هزار و 805 مورد ثبت شده ابتلا به وبا، حدود 10 هزار و 276 نفر کشته شدند. در این دوره، ارتباط مصر با سایر نقاط جهان به واسطه اعمال محدودیت‌های سفر و انزوا زوری بیماران به کلی قطع شد.

اگرچه منشا این عفونت هرگز مشخص نشد، اما بسیاری از مصری‌ها بر این باور بودند که بیماری توسط سربازان انگلیسی که از هند باز می گشتند وارد کشورشان گردید.

المالایکا چهره واضحی از کالسکه‌های حمل اجساد و سکوت در خیابان‌های مصر را به تصویر کشیده است.

1784: طاعون در شمال آفریقا

تصویر رایج از همه گیری‌ها به شیوع بیماری‌های قرون وسطایی یا شیوع آنفلوانزا  1917-1920 متمرکز شده است، که به اشتباه آنفولانزای اسپانیایی نامگذاری شده است. اما همه گیری ها نیز می توانند بومی شوند.

کتاب «10 سال اقامت در دربار طرابلس» توسط خانم تولی، خواهر و برادر ریچارد تولی، کنسول انگلیس در طرابلس، از سال 1784 به بعد رونمایی شد.

طرابلس شهری بندری، در لیبی مدرن است که در سال 1785 درگیر طاعون شد. تولی می‌نویسد كه چطور از سوزاندن نی در خانه ها به عنوان سرمازدگی استفاده می شد به همراه آنچه كه ما اکنون آن را به عنوان دوردست اجتماعی می شناسیم:

1349: اپیدمی در سوریه

ابن الوردی (1292-1349)، مورخ سوری، در مرآت النومن متولد شد. وی به وضوح در مورد مرگ به وسیله طاعون نوشت که در اواسط قرن 14 از این بیماری سراسر جهان را درگیر خود کرد.

الوردی هنگامی که طاعون در سال 1349 به سوریه رسید، در حلب زندگی می‌کرد. این بیماری در حلب هر روز جان حدود 1000 نفر را می گرفت. نوشته او در گزارش اپیدمی طاعون، روایتی تاریخی از تأثیر آن بر شامات است.

طاعون در سرزمین تاریکی آغاز شد به طوری که حتی چین از آن در امان نماند. طاعون سرخپوستان هند، سند، پارس و کریمه را آلوده كرد. طاعون، بشریت در قاهره را نابود كرد.

الوردی همچنین چند بیت شعر در مورد این همه گیری نوشت:

من مانند دیگران از مرگ سیاه نمی‌ترسم

این فقط یک شهادت یا پیروزی است

اگر من فوت کردم، از رقابتها خلاص شده‌ام

قرن نهم: راهنمایی در عراق

در سده‌های نخستین اسلام، اطلاعات اندکی در مورد اپیدمی طاعون نوشته شده بود: تا قرن نهم، هیچ محققی به صورت جدی کتابی را به این موضوع اختصاص نداده یا حتی اقداماتی را هم برای جلوگیری از آلودگی پیشنهاد نکرده بودند.

در همین حال، کتاب بیماری و کفاره، نمونه هایی از چگونگی بهبودی مردم از شر بیماری در اوایل اسلام را نشان می‌دهد.

آثار وی بعداً توسط ابن حجر العسقلانی (1372-1449)، متولد شهر عسکالان در فلسطین به عنوان یکی از محققان برجسته قاهره، مورد استناد قرار گرفت.

639: احادیث در فلسطین

روستای عمواس فلسطین بین بیت المقدس و رام الله قرار دارد. این منطقه در 639 در اثر طاعوني كه در سراسر شامات پخش شد، تحت تاثیر قرار گرفته و جان بسياري از مسلمانان را گرفت.

حدود 25 هزار نفر بر اثر شیوع طاعون در عمواس ، از جمله ابوعبیده بن الجاره، معاد بن جبل، شوراهبیل بن حسنا و یزید بن ابوسفیان جان باختند. در نتیجه، دانشمندان مسلمان درباره این طاعون و آنچه که ساکنان منطقه باید برای مبارزه با آن انجام دهند، نوشتند. از جمله نکات اشاره شده تصیه‌های تغذیه‌ای، بهداشت شخصی و نحوه حرکت از یک شهر به شهری دیگر بود.

یکی از احادیثی که در موارد بسیاری به نقل از پیامبر اکرم (ص) در کتابهایی در مورد طاعون ذکر شده، توصیه می‌کند:

اگر از شیوع طاعون در یک کشور شنیدید، وارد آن نشوید، اما اگر طاعون در محلی که در آن هستید، شیوع پیدا کرد، آن مکان را ترک نکنید.

حدیث دیگری نیز بدین شرح نقل شده است:

افراد مبتلا به بیماری‌های مسری باید از افرادی که سالم هستند دور نگه داشته شوند.

با این اوصاف می‌توان گفت طرح فاصله‌گذاری اجتماعی و ماندن در خانه مربوط به امروز نیست و قدمتی 1400 ساله دارد.