هشدار سازمان ملل: 76 ميليون نفر از خشك شدن درياچه اروميه متضرر مي شوند

کد خبر: ۵۴۵۱۵

تاریخ: ۱۵ اسفند ۱۳۹۰ - ۱۹:۲۳

شرق: در حالي كه نگراني از خشك شدن كامل و نابودي درياچه اروميه هر روز بيشتر از گذشته مي شود، برنامه محيط زيست سازمان ملل متحد موسوم به يونپ نيز نسبت به پيامدهاي نابودي درياچه اروميه براي ساكنان منطقه هشدار داد.

گزارش اخير «يونپ» (UNEP) به خوبي روند خشك شدن درياچه اروميه را در 15سال گذشته به تصوير كشيده و براي اين منظور به بررسي حوضه آبريز اروميه در يكصد سال گذشته پرداخته است. سازمان ملل با انتشار تصاوير ماهواره اي از درياچه هاي اروميه در ايران، سوان در ارمنستان و درياچه وان در تركيه و مقايسه وضعيت اين سه درياچه در سال هاي 2001 و 2011 نشان مي دهد با وجود فاصله كم اين دو درياچه با اروميه اما آنها بعد از گذشت اين زمان هنوز پويايي خود را حفظ كرده اند، در حالي كه اروميه بيش از 2300 كيلومتر پسروي داشته كه اگر عامل خشكسالي در نابودي اين درياچه مطرح بود هم اكنون بايد دو درياچه ارمنستان و تركيه هم به حال و روز اروميه گرفتار شده بودند. حال پرسش اين است كه آيا بلاي خشكسالي فقط بر سر اروميه نازل شده و مناطق مجاور از اين بلاي آسماني در امان بوده اند؟

پاسخ به اين پرسش زماني اهميت مي يابد كه سخنان وزير نيرو و حتي رييس سازمان محيط زيست را به ياد بياوريم كه بارها اعلام كرده اند سدها در خشك شدن درياچه اروميه تنها بين پنج تا 10درصد مقصر بودند و بيش از 60درصد تقصيرها بر گردن خشكسالي بوده است.

از سوي ديگر بهروز حسني مهمويي كه تز دكتراي خود را در يكي از دانشگاه هاي استراليا به تغيير اقليم اختصاص داده با استناد به تصاوير ماهواره اي و سنجش بارش در اين حوضه معتقد است كه با وجود بارندگي هاي نسبتا خوب در سال آبي جاري باز هم از وسعت درياچه نسبت به سال گذشته كاسته شده است. وي مي افزايد: با اينكه ميزان بارندگي شمال غرب كشور در سال گذشته بيشتر از ميانگين بلندمدت بود و در سال آبي جاري هم تا به حال روزهاي خوبي را سپري كرده اما مقايسه شرايط درياچه اروميه با سال گذشته نشان دهنده كاهش مساحت درياچه است. اين موضوع در هر دو بخش شمالي و جنوبي درياچه محسوس است، هرچند در بخش جنوبي كاهش عمق و مساحت با وضوح بيشتري قابل مشاهده است.

به گفته وي، اين امر در كنار مطالعات علمي متعدد نشان دهنده آن است كه طبيعت نه تنها آنقدرها كه مي گويند در بروز بحران مقصر نيست كه بعيد است بتواند به تنهايي آن را رفع كند. حسني اظهار داشت: استفاده از داده هاي مختلف پژوهشي نشان مي دهد بارندگي تاثير قابل توجهي در تغييرات ارتفاع سطح آب درياچه اروميه ندارد و تنها در صورت بارندگي خوب، ميزان كاهش ارتفاع كمتر خواهد بود. به عبارت ديگر چه باران زياد ببارد و چه كم، چه ترسالي باشد و چه خشكسالي، درياچه اروميه با از دست دادن آب مواجه خواهد بود. حالااگر خوش شانس بوديم و باران آمد و ترسالي بود، درياچه ميزان كمتري پايين مي رود يا در بهترين حالت ثابت مي ماند. به اعتقاد وي، بارندگي هاي اخير گرچه به نسبت مثلاشهريورماه ارتفاع سطح آب درياچه را افزايش داده اما در مقايسه با سال پيش از آن در همين موقع به هيچ وجه در بهبود شرايط درياچه موثر نبوده و حاشيه هاي درياچه به نسبت سال گذشته پسروي داشته و ارتفاع سطح آب درياچه كاهش يافته است.

به اين ترتيب مي توان به اين نتيجه رسيد كه درياچه اروميه مانند تشت آبي نيست كه فقط با آب باران پر شود بلكه يك اكوسيستم زنده است كه براي ادامه حيات خود علاوه بر بارش باران به آب هاي جاري هم نياز دارد. حال آنكه تمامي آب هاي جاري در حوضه آبخيز درياچه هم اكنون با انواع سدها و كانال هاي انحرافي مسدود شده و درياچه تنها از نزولات آسماني بهره مند است كه اين بارش ها هم هر چقدر زياد باشد باز هم تاثيري در جلوگيري از نابودي درياچه نخواهد داشت، چون اين بارش ها تنها به صورت مقطعي مي تواند كمبود آب درياچه را جبران كند.

يونپ تاكيد مي كند مساحت درياچه در بيشترين سطح ممكن در يك قرن گذشته 6100 كيلومتر بوده اما از سال 1995 به طور كلي كاهش يافته است. بر اساس تصاوير ماهواره اي سطح اين درياچه تا سال 2011 با 2366 كيلومتر مربع كاهش مواجه بوده كه اين روند همچنان ادامه دارد. بر اساس اين گزارش با توجه به اينكه حدود 76 ميليون نفر در شعاع 500 كيلومتري اين درياچه در منطقه زندگي مي كنند بنابراين نابودي آن مي تواند روي اين جمعيت تاثيرگذار باشد. در گزارش يونپ علت كاهش سطح درياچه عواملي همچون خشكسالي، بهره برداري بيش از حد آب براي كشاورزي در داخل حوضه درياچه، سدسازي و سوءمديريت عنوان شده است.

گزارش يونپ مي افزايد: در همين حال دانشمندان هشدار داده اند كه تداوم كاهش ارتفاع آب درياچه منجر به افزايش شوري آب، از بين رفتن زنجيره مواد غذايي در درياچه، نابودي زيستگاه، ايجاد توفان نمك و تغيير اقليم گسترده در منطقه مي شود كه اين همه مي تواند اثرات منفي زيادي را بر كشاورزي و معيشت و سلامت ساكنان منطقه بگذارد. به همين دليل هم هزاران معترض در ماه آگوست و اوايل ماه سپتامبر در تبريز و اروميه به خيابان ها ريختند تا به كاهش سطح درياچه اروميه واكنش نشان داده و خواستار حفاظت از اين درياچه شوند چرا كه آنها مي ترسند كه به سرنوشت ساكنان درياچه آرال دچار شوند كه بعد از گذشت چندين دهه از خشك شدن درياچه هنوز هم با توفان هاي نمك معلق در هوا دست وپنچه نرم مي كنند.

سطح آب درياچه به طور چشمگيري در 15سال گذشته كاهش يافته است. بر اساس اطلاعات حاصل از تصاوير ماهواره اي، آب درياچه اروميه در سال 1995 در بالاترين سطح خود يعني 1278 متر از سطح دريا بوده كه در 40 سال گذشته بي سابقه بوده است. اما از سال 1955 تا سال 2011، درياچه اروميه با افت ارتفاع هفت متري مواجه شده است.

از آنجا كه درياچه اروميه، پايانه حوضه آبخيز محسوب مي شود تنها راه خروج آب از درياچه تبخير است. اما مطالعات انجام شده نشان مي دهد علت 65درصد كاهش سطح آب درياچه اروميه ناشي از تغيير اقليم و احداث كانال هاي انحرافي براي استفاده كشاورزي در بالادست، 25درصد به دليل ساخت سدها و حدود 10درصد هم به دليل كاهش بارندگي بوده است. از سوي ديگر وابستگي شديد مزارع كشاورزي در حوضه آبخيز درياچه به آبياري و افزايش جمعيت در حوضه به حدود 5/6 ميليون نفر فشار مضاعفي را بر منابع آبي حوضه آبخيز اروميه تحميل كرده كه جملگي منجر به افت ارتفاع آب و كوچك شدن سطح درياچه شده است.

برنامه محيط زيست سازمان ملل نيز يكي از پيامدهاي از بين رفتن اين درياچه را ايجاد شوره زاري وسيع در منطقه عنوان مي كند كه مي تواند سرنوشت ساكنان منطقه را به سرنوشت ساكنان اطراف درياچه آرال مبدل كند. بادهاي نمك نه تنها زمين هاي كشاورزي را از بين مي برد بلكه باعث بروز بيماري ها گسترده تنفسي و چشمي و انواع سرطان ها در منطقه مي شود و ده ها ميليون نفر كه در شعاع چند صد كيلومتري درياچه زندگي مي كنند متاثر از اين توفان هاي نمكي خواهند بود.

در گزارش سازمان ملل نيز به راهكارهاي پيشنهاد شده دولت ايران براي نجات درياچه اروميه اشاره شده است. در اين گزارش به پروژه انتقال آب حوضه به حوضه اشاره و تاكيد شده كه سه گزينه براي انتقال آب به اروميه مطرح است: درياي خزر، رودخانه ارس و رودخانه زاب. اما گزينه درياي خزر به دليل فاصله 300 كيلومتري آن با درياچه اروميه به صرفه نيست چرا كه اين انتقال معادل 5/5 ميليارد دلار هزينه دارد و از طرف ديگر بايد رضايت كشورهاي منطقه هم جلب شود كه ايران در اين مورد ناكام بوده است. همچنين براي انتقال آب ارس كسب اجازه دولت جمهوري آذربايجان لازم است و هر گونه انتقال از رودخانه زاب نيز منوط به هماهنگي با كشورهاي تركيه و عراق است. بنابراين بهترين راهكار پيشنهادي سازمان ملل، حفظ آب در حوضه اروميه و برقراري تعادل بين تقاضا و مصرف و افزايش راندمان آبياري در مزارع كشاورزي است كه مي تواند درياچه را از بحران خارج كند.