سياستمدار متفاوت

سالروز درگذشت يدالله سحابي

حبيب الله پيمان

کد خبر: ۵۸۶۴۶

تاریخ: ۲۴ فروردين ۱۳۹۱ - ۰۴:۰۵

نسل ما مرحوم يدالله سحابي را با كتاب «خلقت انسان» شناخت، كتابي كه در آن سعي شده بود تا نظريه تكامل انسان و تكاملي بودن آفرينش را از طريق آيات قرآن تبيين كند. دكتر سحابي در اين كتاب برداشتي تكاملي از آفرينش انسان ارايه مي داد كه در برابر نظريه اي كه به طور سنتي از سوي فقها و متفكران سنت گراي مذهبي مبني بر خلق الساعه بودن آفرينش انسان مطرح مي شد، قرار داشت.

طرح اين مساله در ايران بسيار نوين بود و براي نسل جوان و تحصيلكرده كه اعتقادات مذهبي داشتند منبع با ارزشي محسوب مي شد كه مي توانست اعتقادات مذهبي را با دستاوردهاي علمي هماهنگ كند. بعدها كه با دكتر سحابي از نزديك آشنا شدم با ويژگي هاي اخلاقي و عملكرد سياسي، اجتماعي ايشان بيشتر آشنا شدم. دكتر يدالله سحابي سه ويژگي مهم در حيات سياسي و اجتماعي خود داشتند. نخست آنكه ايشان توانستند ميان علم و سياست يا در واقع ميان موقعيت دانشگاهي خود به عنوان يك محقق زمين شناسي از سويي و يك كنشگر سياسي و اجتماعي از سوي ديگر، ارتباط بر قرار كند. بسياري از كساني كه به كار علمي و آكادميك مشغول هستند معمولاميان وظيفه علمي و سياسي تفكيك قايل مي شوند و از ورود به عرصه هاي سياست و اجتماعي پرهيز كرده و تاكيد مي كنند كه سياست نيز مانند ديگر رشته ها امر تخصصي است و هركس در رشته تخصصي خود مشغول به كار باشد. اين امر، گاهي عذر و بهانه اي بوده براي شانه خالي كردن از زيربار سنگين مسووليت ها. فعاليت سياسي و اجتماعي در اغلب جوامع همواره هزينه هايي را به همراه داشته است و طبيعتا براي خيلي ها تن دادن به اين مسووليت ها، مساوي بوده با پرداخت هزينه و دست كشيدن از آسايش و آرامش و در نتيجه ترجيح داده اند كه موقعيت اجتماعي و عملي خود را در خطر نيندازند.

اما براي دكتر سحابي اين گونه تفكيك جايي نداشت و ايشان خودشان را محدود به يك حوزه نكرد. در جامعه ما در كنار بحث آكادميك سياسي، سياست به معني عام نيز عموميت داشت، يعني احساس مسووليت در راه بهبود امور مردم و سرنوشت كشور كه معطوف به تامين استقلال كشور و سربلندي و آباداني ميهن مي شود. اين راهي است كه دكتر سحابي، كنار كار علمي انتخاب كرده بود و اين نوع مسووليت پذيري را مغاير با علم و شغل علمي خود نمي دانستند. ايشان نسبت به آينده كشور و مردم و سرنوشت جامعه بسيار حساس بودند و تمام تلاش خود را براي اعتلاي جامعه و كاستن رنج ها و تامين حقوق ملت به كار بردند.

نكته بعدي كه درخصوص شخصيت ايشان وجود دارد رابطه اخلاق و سياست است. ما با دو تعريف از علم سياست مواجه هستيم، نخست سياستي كه در حوزه قدرت و مديريت جامعه تعريف مي شود كه از آن تحت عنوان «حكومت» و «دولت» نام برده مي شود و ديگري هم سياست در عرصه عمومي كه همه تعامل قدرت را در عرصه عمومي در بر مي گيرد، سياست ورزي در وسيع ترين سطح اجتماعي كه تبلورش مي تواند خود را در حوزه قدرت سياسي و حكومت نشان دهد، دكتر سحابي در هر دو حالت حضور داشتند.

بخشي در سياست ورزي در عرصه عمومي كه هدف آن آگاهي بخشيدن به اجتماع و مردم و ارتقاي سطح فرهنگ عمومي است تا جامعه براي زيست دموكراتيك و زندگي همراه با تعامل در صلح و مدارا آماده شود و شرايط آزادي و البته عدالت اجتماعي برآورده شود. تمامي اينها از نگاه و جهان بيني ايشان كه سياست را به عنوان يك شغل نگاه نمي كرد، بلكه آن را مسووليتي برخاسته از اقتضاي وضعيت انساني مي دانستند، نشات گرفته بود. نگاه ايشان به سياست از آنچه كه ما در دنياي مدرن يا دانش سياسي مدرن مي بينيم، متفاوت است. از زمانيكه سياست به عنوان علم توسط ماكياولي تعريف شد هدف يعني به دست آوردن قدرت و نگه داشتن آن موضوعيت پيدا كرد. يعني از هر راه و وسيله اي بايد قدرت را حفظ كرد اما در نگاه سحابي، راه رسيدن به هدف كه البته در ذات خود مهم است، از معبر خدمت به اجتماع و تامين حقوق مردم نيز بايد مي گذشت. از اين نگاه، اصلي ترين كاركرد يك دولت بايد حراست و دفاع از حقوق فردي و اجتماعي مردم باشد. در شكل اول اخلاق در سياست اهميتي ندارد و مي توان براي رسيدن به هدف، اخلاق را نيز زير پا گذاشت. اما در شكل و نگاه دوم هر وسيله و انتخاب نمي تواند مباح باشد. اخلاق و ارزش هاي اخلاقي انساني است كه براي كنشگر سياسي مهم است و آنها را زير پا نمي گذارد. امثال دكتر سحابي سياست ورزي را همراه با اخلاق مداري تعريف مي كنند كه مي تواند سرمشقي براي نسل هاي جوان تر باشد.

بعد سوم تلاش هايي است كه ايشان در عرصه نوانديشي انجام دادند و برداشت نويني را از آيات وحداني بيان كردند. ايشان آيات هستي شناسي قرآن را در پرتو علوم جديد تفسير كردند و بحث خلقت انسان را به رشته تحرير در آوردند. در همان زمان رساله كوچكي از آيت الله مشكيني در همين زمينه در حوزه منتشر شد كه به نوعي تاييد همين نظريه بود اما به دليل برخي انتقادها، آن جزوه از حوزه جمع آوري شد. اين وجه دكتر سحابي در واقع خدمتي است كه ايشان به دين و بحث نو انديشي ديني انجام دادند.

خلاصه آنكه، دكتر سحابي كار و فعاليت اجتماعي و سياسي را در كنار كار علمي و دانشگاهي مي ديدند و تعريف مي كردند و تفكيكي بين مسووليت هاي علمي و سياسي قايل نبودند. از آن سو حضور ايشان در عرصه سياست به دليل اعتقادات مذهبي و برداشتي كه از ايمان به خدا و تعاليم الهي داشت، متفاوت بود و در واقع اين ايمان تقويت كننده مسووليت هاي ايشان بود. نكته بسيار با ارزش و قابل ذكري كه درخصوص ايشان حتما بايد ذكر شود اين است كه برخلاف بسياري از كنشگران سياسي كه يك آرمان در پيش رو دارند و در دوردست ها تلاش مي كنند تا آن را تحقق بخشند و به ورطه بيگانه شدن از وضعيت موجود مي غلطند. ايشان همواره به مسايل اطراف شان توجه داشتند و خصوصا سعي مي كردند در كارهاي خير و عام المنفعه پيش قدم باشند و حتي با ساختن بيمارستان و درمانگاه و آموزشگاه و غيره به فعاليت در عرصه نيكوكاري هم مي پرداختند.

منبع : روزنامه شرق