بلاي جان «بيستون» چیست؟/هشتمين اثر جهاني ايران در حال تخريب است

نقش برجسته بيستون، هشتمين اثر ايراني ثبت شده در فهرست جهاني يونسكو در حال آب رفتن است. منابع آب پشت اين اثر جهاني در طول سال ها بدون هيچ مزاحمي چون چشمه اي جوشيده اند و خطوط ميخي به يادگار مانده از داريوش بزرگ هخامنشي را شسته و از بين برده اند.

کد خبر: ۵۹۱۸۶

تاریخ: ۲۸ فروردين ۱۳۹۱ - ۰۳:۰۰

شرق: نقش برجسته بيستون، هشتمين اثر ايراني ثبت شده در فهرست جهاني يونسكو در حال آب رفتن است. منابع آب پشت اين اثر جهاني در طول سال ها بدون هيچ مزاحمي چون چشمه اي جوشيده اند و خطوط ميخي به يادگار مانده از داريوش بزرگ هخامنشي را شسته و از بين برده اند.

سنگ نوشته بيستون بزرگ ترين سنگ نوشته جهان، نخستين متن شناخته شده ايراني و از آثار دودمان هخامنشيان مربوط به 520 پيش از ميلاد است. در اين كتيبه شرح پيروزي داريوش اول و به بندكشيدن ياغيان را نشان مي دهد. بيستون، هشتمين اثر ايراني است كه در سال 2006 در فهرست جهاني يونسكو به ثبت رسيد.

اين اثر همچنين به شماره 1222 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده و در شهرستان هرسين در 30 كيلومتري شهر كرمانشاه بر دامنه كوه بيستون واقع است. سال هاست كارشناسان و دوستداران ميراث فرهنگي از لزوم انجام فعاليت هايي براي نجات كتيبه بيستون سخن مي گويند، از جمله اقدامات لازم براي اين كار هدايت آب درون درز افقي كتيبه، انحراف آب روي كتيبه و تراش دادن و مرمت سنگ بالاي كتيبه است كه مانند يك حائل از جاري شدن آب روي كتيبه جلوگيري مي كرده است چراكه جاري شدن آب در درز دو لايه بالاو پايين كتيبه، آسيب بسيار زيادي به كتيبه وارد كرده است.

آب هاي جاري گل و لاي زيادي به همراه دارند كه باعث شست وشوي سطح كتيبه و از بين رفتن آن مي شوند. علاوه بر اين سنگ بالاي كتيبه بيستون نيز كه چون حائلي از جاري شدن آب ها روي كتيبه جلوگيري مي كرد در اثر گذشت زمان، يخ زدگي و رشد گياه تخريب و در حال خورده شدن است. در همين حال حسين راعي مدير پايگاه ميراث جهاني بيستون در پاسخ به پرسش شرق در رابطه با اقدامات انجام گرفته براي كاهش آسيب ها به اين اثر جهاني مي گويد: «مساله اي كه شما به آن اشاره مي كنيد در طول صد سال اخير در حال آسيب زدن به بيستون بوده است، با اين حال در اين صد سال شدت و ميزان اين آسيب ها هيچ افزايشي پيدا نكرده است و تخريب ها محصول سال هاي جديد نيست.» البته اين مقام مسوول در حالي چنين مي گويد كه به گفته كارشناسان بخش بالايي ستون سوم نسخه ايلامي بيستون، به دليل نفوذ اين آب ها و عدم انجام اقدامات حفاظتي تاكنون آسيب بسيار جدي ديده، به گونه اي كه هم اكنون بخش بيشتري از نويسه هاي ايلامي اين بخش به دليل شسته شدن و از بين رفتن به نسبت صد سال پيش، ناخوانا شده است.

راعي همچنين در ادامه مي افزايد: «با اين وجود ما با كمك متخصصاني از دانشكده فني درسدن آلمان در حال انجام مستند نگاري و اسكن نوري اين اثر هستيم كه اين كار با دقت يك صدم ميليمتر در حال انجام است، اين پروژه از يك سال پيش شروع شده است و به احتمال زياد در حدود يك سال ديگر نيز به طول بينجامد.

اين گروه آلماني كه تخصص شان مرمت سنگ است در حال مرمت اثر هستند، ما پيش از اين نقشه هاي دقيقي از درزها و محل نفوذ آب در بيستون نداشتيم كه با مستند نگاري انجام گرفته اين مشكل رفع شده است.» آن گونه كه مدير پايگاه ميراث جهاني بيستون تاكيد مي كند پس از پايان كار مستند نگاري نتيجه كار در دو نسخه تهيه شده كه يك نسخه براي بازخواني متن و قسمت هاي آسيب ديده در اختيار اساتيد دانشگاه تهران و يك نسخه هم به گروه آلماني داده مي شود.

راعي مي گويد: «اين كتيبه اولين بار صد سال پيش توسط رابينسون خوانده شده و همان خوانش پايه تمام مطالعات ما بوده است با توجه به اين مساله بايد يك ترجمه از آن توسط ايراني ها و خوانش جديد اثر نيز در دست باشد، به همين دليل دكتر عبدالمجيد ارفعي استاد زبان هاي باستاني دانشگاه تهران براي بازخواني متن اثر اقدام خواهد كرد.» حسين راعي همچنين به شرق مي گويد: «براي بستن درزها و محل نفوذ آب هاي آسيب زا به اين اثر تاريخي بايد مطالعات سنگيني انجام داد و همچنين بايد مطالعات زمين شناسي بسيار دقيقي روي آنها انجام گيرد. اما خوشبختانه ما نمونه اين كار را در طاق بستان انجام داده و منبع نفوذ آب را براي بستن پيدا كرديم.» براساس گفته هاي اين مقام مسوول در سازمان ميراث فرهنگي كشور اين پروژه چهار مرحله است كه تاكنون دو مرحله از كار انجام شده است، گروه آلماني براي تعطيلات ژانويه به آلمان رفته بودند كه پس از آن هم به تعطيلات نوروزي ما برخورد اما آنها از حدود دو هفته ديگر براي ادامه كار به ايران خواهند آمد.

اين پروژه با اعتباري به ميزان 300 ميليون تومان اجرا مي شود. در همين حال و با وجود تعطيلي انجام كار اسكن نوري بيستون، همچنان كتيبه داريوش در ميان داربست هاي فلزي و نايلون محصور شده كه به گفته كارشناسان نزديكي بيش از حد داربست هاي فلزي با توجه به بارش باران و مرطوب بودن هوا و همچنين رنگ نخورده بودن داربست ها مي تواند به اين اثر جهاني آسيب وارد كند، به ويژه آنكه پله ها و داربست فلزي از جنسي هستند كه در برابر باران و تغييرات جوي واكنش شيميايي و زنگ زدگي نشان مي دهند و باعث تسريع در تخريب كتيبه و سنگ هاي اطراف مي شوند.

همچنين رضا مرادي غياث آبادي كارشناس ميراث فرهنگي در رابطه با تاثير نفوذ آب در آثار سنگي مانند بيستون معتقد است: «تقريبا تمامي بناها، سنگ نگاره ها و سنگ نبشته هاي باستاني و ديگر آثار هنري با بهره گيري از سنگ هاي «كليست» كه گونه اي از سنگ هاي آهكي هستند ساخته شده اند. آثار باستاني تخت جمشيد، پاسارگاد، شوش و بيستون از آن جمله اند. اين نوع سنگ داراي درجه سختي 3 بوده و در نتيجه جزو سنگ هاي نرم برشمرده مي شود و قابليت پرداخت و صيقل كاري مطلوبي نيز دارند. نفوذ آب به درون ترك هاي پيشين اين دسته آثار، حفره را تشكيل مي دهد كه به مرور و با فرسايش بيشتر، به راه آبه بزرگ تبديل مي شود. نمونه هايي كوچك از اين رخداد در بناي آرامگاه كوروش و نمونه بزرگ تر در سنگ نگاره داريوش بزرگ در بيستون ديده شده است.» اين كارشناس مي افزايد: «در فصل زمستان چنين واقعه اثر تخريبي شديدتري به همراه دارد. آب بازمانده از بارش برف يا باران، بر بام يا بدنه يا پايه هاي بنا برجاي مي ماند و چندين روز و شب متوالي به تناوب ذوب مي شود و دگرباره يخ مي بندد. از آنجا كه حجم آب در هنگام يخ بستن حدود 10 درصد افزايش مي يابد و فشاري بالغ بر 300 كيلوگرم بر سانتيمتر مربع بر شكاف هاي پيرامون خود وارد مي سازد، يكي از شديدترين اثرات مخرب را برجاي مي گذارد. هرچند كه مجاورت سنگ آهكي با آب تاثير مخرب شديدي در كوتاه مدت به همراه ندارد، اما حركت آب رواني كه در تماس با سنگ است، مي تواند به سرعت موجب فرسايش آن شود.»