آيت‌الله هاشمي رفسنجاني: شيوه رساله نويسي و فتاواي انفرادي مراجع كافي نيست

کد خبر: ۶۱۹۸۱

تاریخ: ۱۸ ارديبهشت ۱۳۹۱ - ۰۴:۰۵

آيت‌الله اكبر هاشمي رفسنجاني در ادامه گفت وگو با شفقنا (پايگاه بين‌المللي همكاري‌هاي خبري شيعه) درباره علل و عوامل رشد تمدن اسلامي و شروع اوج تمدن غرب و افول تمدن اسلامي بيان كرد: تمدن اسلامي در دوران بلوغ به منزله قلب در پيكر جهان عمل كرد؛ همانگونه كه از لحاظ جغرافيايي تقريبا جايگاه قلب در پيكر يك انسان را داشت. با اقتباس نكات مثبت تمدن‌هاي موجود جهان آن روز در درون خود آنها را تصفيه كرد، آنگونه كه قلب، خون‌هاي مصرف شده سراسر بدن را از طريق وريدها مي‌مكد و با كمك ريه ضمن گردش خون، آن را تصفيه مي‌كند و به قلب برمي‌گرداند و قلب خون تصفيه شده را بار ديگر به سراسر پيكر انسان تزريق مي‌نمايد و بدينسان حيات و رشد انسان را ادامه مي‌دهد. در اين گردش خون اعضاي گوارش بدن نيز نقش نيرو دهنده و تزريق مواد تغذيه كننده را به عهده دارند كه در بحث ما، اين مواد تغذيه كننده محتواي فكري قرآن و سنت است. مسلمانان با الهام از آزادانديشي اسلامي اندوخته‌هاي مثبت تمدن‌هاي ايران، هند، چين، روم، يونان و مصر را از طريق جذب نخبگان آنها و ترجمه آثار آنها در مراكز علمي جهان اسلام جمع كردند.
با تأسيس مراكز تحقيقي، آنها كار همگامي ريه و قلب را انجام دادند و خالص شده آنها را به عنوان جوهر فرهنگ و آموخته‌هاي آسماني رشد دادند و تقويت نمودند و در مرحله بعد اين ميراث گرانبهاي الهي و بشري را در اختيار جهانيان قرار دادند.
رسالت تعليم و تزكيه پيغمبر اسلام عامل تقويت و رشد و كمال و تعالي است
او با بيان اينكه معمولاً در آثار محققان مستشرق، اين نقش مسلمانان را به آينه تشبيه كرده‌اند كه انواري را مي‌گيرد و منعكس مي‌كند، اين تشبيه را تشبيهي ناقص مي‌داند كه نكته اصلي و كليدي را ناديده مي‌گيرد. هاشمي رفسنجاني مي‌افزايد: نقش عملكرد ريه در اين تشبيه به كلي فراموش شده و نقش جهاز تغذيه و تقويت كننده عمدا يا با غفلت اصلا مورد توجه قرار نگرفته است. اگر انعكاس همان تمدن‌هاي گذشته كافي بود، بايد در زمان طراوت آن تمدن‌ها نقش اعجاب‌انگيز داشته باشند و غرب دچار جهنم قرون وسطي نشود. جاي ترديد نيست كه رسالت تعليم و تزكيه پيغمبر اسلام در اين جا هم عامل جذب و اقتباس، هم عامل تصفيه و هم عامل تقويت و رشد و كمال و تعالي است كه در احكام آموزش، تربيت، تذكر، تفكر، تعقل، استماع نظرات و انتخاب احسن از اصول متقن تمدن ساز اسلامي متبلور است.
اگر در روي پاشنه‌ اسلام ناب مي‌گشت، وسعت كار اسلام خيلي بيش از اينها بود
او معتقد است: اگر درها روي همان پاشنه‌هاي مشخص شده اسلام ناب مي‌گشت، سرعت، وسعت و عمق كار اسلام خيلي بيش از اينها بود و با آنهمه بادهاي مسمومي كه از ناحيه خلفاي ناصالح اموي و عباسي بر بوستان جديدالتأسيس اسلام گذشت، باز هم اينهمه باروري و سايه افكني را مشاهده مي‌كنيم و بايد منتظر روزي باشيم كه اسلام به مسير خالص و ناب خود برگردد و دفاين عقول و ذخاير الهي را استخراج و استحصال كند.
انقلاب اسلامي ايران يك فرصت تاريخي براي جهان اسلام است
هاشمي رفسنجاني به انقلاب اسلامي ايران به عنوان فرصتي تاريخي مي‌نگرد و با بيان اينكه "ما آرزو داشتيم و داريم كه انقلاب عظيم و اصيل اسلامي با زعامت بي‌نظيرترين رهبر عصرمان، امام خميني(ره) شروع اين تجديد حيات باشد" مي‌افزايد: انقلاب اسلامي به حق يك فرصت تاريخي براي جهان اسلام و بخصوص مكتب اهل بيت فراهم آورده كه ظرفيت‌هاي تمدن سازي و ارتقاي بشريت را كه در مكتب اسلام نهفته است به كار بگيرد و اسلام را آنگونه كه هست، به جهانيان معرفي كند و بشريت سرخورده از مكتب‌ها و ايسم‌هاي پرُ طمطراق مادي را به سوي سرچشمه سعادت معارف الهي راهنمايي كند.
او بيان مي‌كند: امروزه ناتواني و ضعف‌هاي مكتب‌هاي مادي مثل كاپيتاليسم، كمونيسم و لاييسم برملا شده و بسياري از متفكران دلسوز جهان به دنبال گمشده بشر هستند. اگر ديگران نمي‌دانند يا ترديد دارند، خودمان مي‌دانيم كه معارف آسماني اسلام، بخصوص قرآن و سنت تنها وديعه خالق جهان براي كل بشريت است و بايد تا قيام قيامت متكفّل تبيين و حراست راه سعادت انسان‌ها باشد. در سايه اين ايمان و اعتقاد و با استفاده از درس‌هاي روشن تاريخ و با استمداد از رسول باطن (عقل) مي‌توانيم پيشقراول اين كاروان باشيم.
هاشمي رفسنجاني بيان مي‌كند: امام راحل با ده‌ها مورد طلسم شكني و بيدارگري و اقدامات شجاعانه علمي، سياسي و اخلاقي، مجدد اسلام ناب در نيمه هزاره دوم تاريخ اسلام شدند و با حمايت شاگردان صالحي كه خود تربيت كردند و نيروهاي مخلص و مجاهد اين امت، كار بسيار بزرگي انجام دادند. ايشان با تشكيل بنيه اوليه حكومت اسلامي بر پايه مكتب اهل بيت و اسلام ناب به وظيفه خود عمل كردند و اين ميراث عظيم را بجاي گذاشتند.
چرا امروز در سايه حكومت مكتب حيات‌بخش اهل بيت (ع) نتوانيم تمدن عظيم اسلام را احيا كنيم؟
او بيان مي‌كند: اگر اسلام در سايه حكومت‌هاي نه چندان اسلامي ولي به نام اسلام توانست آن تمدن عظيم را بسازد و به ديگران منتقل كند، چرا امروز در سايه حكومت صالح مكتب حيات‌بخش اهل بيت و اينهمه سرمايه فوق‌الذكر نتواند اين رسالت را بعهده بگيرد؟!
تاكنون دخالت‌هاي بيجاي فراواني با انگيزه‌هاي متفاوت در پيكره معارف اسلامي ايجاد شده است
هاشمي رفسنجاني در ادامه به تشريح پاكسازي معارف اسلامي از آلودگي‌ها مي‌پردازد و به شفقنا مي‌گويد: مي‌دانيم پس از عصر نبوت تاكنون دخالت‌هاي بيجاي فراواني توسط مراكز متعدد و با انگيزه‌هاي متفاوت در پيكره معارف اسلامي شده است. اين دخالت‌ها با اغراض سياسي، باندي و شخصي يا دشمني فرقه‌هاي مخالف اسلام و دخالت‌هاي سليقه‌اي و با غلّوها و كم‌بيني‌ها و با افكار خرافي و سنتي كهنه يا اغراق‌گويي و داستان سرايي، منابع ارزشمند ما را دچار تحريف و آلوده‌ كرده‌اند.
متأسفانه تريبون‌هاي برخي افراد كه هر مطلبي را قابل انتشار مي‌دانند، بسيار است
او با اشاره به اينكه علماي سلف تا حدود زيادي با مجاهدت‌هاي خود منابع اصلي و صحيح را مشخص كرده‌اند و راه تشخيص مطالب صحيح يا راوي صالح را تا حدودي روشن نموده‌اند بيان كرد: كتاب‌ها و نوشته‌هاي مخلوط، باقي‌مانده و در دسترس همه است و كساني هستند كه هر مطلب نوشته شده و چاپ شده را قابل انتشار و اعلان مي‌دانند و متأسفانه در جمهوري اسلامي هم تريبون‌هاي اين گونه افراد بسيار است. بعضي از مسجدها، حسينيه‌ها، منابر، رسانه‌ها، محافل، مدارس، اجتماعات و... بعضا ميدان عرضه مطالب سست، بي‌پايه، خرافي و گاهي ضداسلام است كه حداقل ضرر آن تحير مردم و حداكثر آن انحراف است؛ البته بايد توجه داشت كه در اين ميان علماي صالح فراواني نيز هستند كه مطالب صحيح و عميق را مطرح مي‌كنند و اگر نبود وجود چنين عالمان وارسته‌اي، موج خرافات و اغراق، بنيان دين مبين اسلام را دچار تزلزل ساخته بود.
شيوه‌هاي غلو آميز در مراسم جشن و سوگواري ائمه (ع) ضررهاي زياد و منافع كمي دارد
هاشمي رفسنجاني ادامه مي‌دهد: در اين ميان، مجالس عزاداري بيش از ساير ميدان‌ها آسيب‌پذير هستند چون مستمعان آنها مردمي عاشق اهل‌بيت هستند كه متمايل به شنيدن مطالب غلوآميز در جشن و عزا و آماده قبول حرف گوينده يا خواننده‌اند. ناگفته واضح است كه در يك جامعه اسلامي، اين شيوه اطلاع‌رساني ضررهاي زياد و منافع كمي دارد. در اين خصوص نمونه‌هاي زيادي در همين سال‌هاي اخير شاهديم كه نشان از عمق فاجعه است. مثلاً وقتي رهبر معظم انقلاب بعضي از مظاهر و صحنه‌هاي عزاداري و خوانندگي را ناروا اعلان مي‌كنند و حتي توسعه شيوه عزاداري براي امام حسين(ع) را به ساير ائمه و شخصيت‌هاي اهل‌بيت ناروا مي‌دانند، جريان‌هاي معلوم‌الحالي گاه از روي لجبازي براي اعتبارزدايي از فرمان و نظر رهبري به وجود مي‌آيند و تأسف‌بارتر اينكه كساني هم به عنوان صاحب‌نظران پيدا مي‌شوند و در جهت همان راه‌هاي آلوده حركت مي‌كنند.
علماي جوان راه و رسم درستي براي زدودن خرافات از مكتب علوي ايجاد كنند
او بيان مي‌كند: علماي جوان حوزه وظيفه دارند با برنامه‌ريزي، راه و رسم درستي براي زدودن خرافات و مطالب بي‌اساس از ساحت مقدس معارف اسلام ناب و مكتب علوي ايجاد كنند و با استفاده از فرصتي كه وارد شدن رهبري در آن ميدان به وجود آورده است و با بهره‌گيري از ابزار و امكانات نظام اين مسير را با توان بيشتري بپيمايند.
آلودگي‌هاي ناشي از فرهنگ‌هاي وارداتي
هاشمي رفسنجاني مي‌گويد: از وظايف مهم ديگر حوزه‌ها و دانشگاه‌ها اين است كه فكري براي مصونيت جامعه و بخصوص نسل جوان از خطرهاي نفوذ فرهنگ فاسد و پرزرق و برق غرب و لاييسم بنمايند. قرن هاست كه صليبيون و مستشرقان، تبشيري‌ها و فراماسون‌ها تلاش مستمري براي مسخ فكري امت اسلامي و آلوده كردن منابع و افكار حياتبخش اسلامي در سراسر جهان اسلام دارند و امروزه با انفجار ابزار اطلاع‌رساني و بازشدن شاهراه اينترنت و سرعت گرفتن انتقال فكر و نظر و فرهنگ، آن برنامه‌هاي حقيقت‌سوز با وسعت بيشتري درحال نفوذ است. آزادانديشي و روشنفكري ديني ايجاب مي‌كند كه حوزه‌ها و دانشگاه‌ها فكري در اين خصوص بكنند و كاري كارستان.
نمي‌توانيم بين خودمان و امواج خروشان ناشي از سونامي توطئه كفر جهاني ديوار بكشيم
او مي‌افزايد: ما به حكم قرآن كه وظيفه استماع حرف ديگران و انتخاب بهترين را به ما داد، نبايد و نمي‌توانيم ديواري بين خودمان و اين امواج خروشان ناشي از سونامي توطئه كفر جهاني بكشيم. بخواهيم يا نخواهيم اينها وارد زندگي مردم و بخصوص نسل جوان شده و مي‌شود.
هاشمي رفسنجاني يك راه چاره را در اين مي‌داند كه صاحب‌نظران صالح در اين مورد به مميزي افكار و نوآوري‌ها و بيان فرهنگ‌ها و توطئه‌ها بپردازند. خوب‌ها را بپذيرند و بدها را مشخص و معرفي نمايند.
در نبرد حق و باطل، حق پيروز است به شرط اينكه درست شناخته و عرضه شود
او بيان مي‌كند: اگر چنين حركت مقدسي صورت گيرد، ممكن است وضع معكوس شود و امت اسلامي بتواند با استفاده از همين ابزار جديد انتقال فكر و اطلاع‌رساني، معارف حيات‌بخش اسلام و شرق را به درون خانه‌ها و آموزشگاه‌هاي غرب و كفر جهاني ببرد. بي‌ترديد در نبرد حق و باطل، حق پيروز است به شرط اينكه درست شناخته و عرضه شود.
بي‌ترديد در اردوگاه مقابل اشكال‌ها، انحراف‌ها، فسادها و بطالت‌ها وجود دارد و افشاگري ما و مقايسه معارف اسلامي با محتويات نادرست فرهنگ آنها باعث درخشش قرآن و سنت اسلام خواهد شد.
روحيه تعصب و لجاجت در جوانان امروز كمتر است
هاشمي رفسنجاني ادامه مي‌دهد: خوشبختانه روحيه تعصب و لجاجت در جوانان امروز كمتر است و صفحه دل آنها آمادگي گرفتن مطالب حق و منطبق با فطرت را دارد. ولي بايد بپذيريم كه مطالب ناحق يا آلوده به ناحق و بسياري از دست‌ساخته‌هاي افراد ناصالح يا دشمنان، حتي اگر به نام اسلام و اهل بيت عرضه شود، اين خاصيت را نخواهد داشت بلكه مي‌تواند مايه دوري افراد منصف و حق‌جو ‌شود.
او با مقايسه گذشته و امروز بيان مي‌كند: به پشت سرمان كه نگاه مي‌كنم، مي‌بينم؛
1- اسلام در زمان پيغمبر(ص) توانست در آن محيط جاهليت و در محاصره قدرت‌هاي تباه شده استبدادي ايران و روم با هدايت مستقيم خداوند و بهره‌گيري از وحي مستمر در مدت كوتاهي مدينه فاضله‌اي متناسب با كشش آن زمان بيافريند كه عقل ظاهر و باطن و رسالت ظاهر و باطن سكوي پرواز آن بودند.
2- پس از آن در دوران خلفاي راشدين و حكام بني‌اميه و بني‌عباس علي‌رغم برون رفتن از محور اصلي اداره نظام، مسلمانان با بهره‌گيري از سرمايه‌هاي عظيم قرآن و سنت بخشي از راه تكامل را ادامه دادند و امروز تجديد حيات تمدن اسلامي آسان‌تر از آن است. پس چرا امكان‌پذير نباشد؟
3- در گذشته هم تفكرات باز و بسته در مقابل هم صف‌آرايي كرده بودند. تفكر خوارج در مقابل تفكر عقلايي اهل بيت، تنازع اشاعره و معتزله، محدثان و فقها، طرفداران انسداد باب اجتهاد در مقابل محققان نوآور، تنازع متناوب و مكرر اخباري و اصولي و در يك كلمه آزادانديشي در مقابل دگم انديشي بودند.
امروز فضاي جوامع انساني براي پژوهش و تحقيق مساعدتر از گذشته است
با اين تفاوت كه امروز فضاي جوامع انساني براي پژوهش و تحقيق و دسترسي به آراء و انديشه‌هاي ديگران و انتخاب احسن كه روح آزادانديشي قرآن است، مساعدتر از گذشته است و نداي "فبشر عباد - الذين يستمعون القول فيتبعون احسنه"(سوره مباركه زمر، آيات شريفه 17 و 18) لبيك گويان بيشتري دارد و به نظر مي‌رسد كه روزافزون است.
انتظار اين است كه بزرگان حوزه از فرصت تاريخي زدودن آلودگي‌ها از چهره دين استفاده كنند
بخش‌هاي حكومتي فقه رشد كافي نداشته است
او در ادامه به اهميت شوراي فتوي و فقه حكومتي اشاره و اظهار مي‌كند: حوزه‌هاي علميه ما در سايه مجاهدت‌هاي علماي سلف، مجاهدت‌هاي پيشتازان انقلاب و نوآوري‌ها و تحجرزدايي امام راحل ظرفيت نظريه پردازي‌هاي عميق و راه‌گشا را با اتكا به منابع غني مكتب اهل بيت دارند و انتظار اين است كه بزرگان حوزه، بخصوص علماي جوان از اين فرصت تاريخي براي تبيين معارف بلند اسلامي و زدودن آلودگي‌ها و رسوب‌هاي ناروايي كه حاصل سليقه‌هاي كج يا شيطنت‌هاي عوامل نفوذي و بخصوص كژي‌هاي ناشي از اسراييليات است، استفاده كنند. هاشمي رفسنجاني فقه به اصطلاح سنتي و جواهري را از سرمايه‌هاي مهم تحقيقات حوزه در تبيين مكتب اهل بيت (ع) مي‌داند و مي‌گويد: اين فقه متكي به هزار و چهارصد سال تحقيق با بهره‌گيري از قرآن و سنت و عقل و رساله‌هاي عمليه مراجع، فرايند انبوهي از پژوهش و بحث و درس است كه امروز كار انجام وظايف ديني امت اسلامي را آسان كرده و هر روز هم در مسايل مستحدثه يا تجديدنظر در مسايل جاري نوآوري‌هاي ارزشمندي دارند، اما به خاطر عدم حضور حوزه‌هاي علميه اسلامي در گذشته در متن حكومت و نپرداختن به مسايل حكومتي و سياسي در حد پرداختن به احوال شخصيه و تكاليف فردي، اين بخش رشد مناسب خود را ندارد. دليل واضح آن حجم كوچك بخش‌هاي حكومتي فقه اعم از سياسي، اقتصادي، امنيتي، قضايي، فرهنگي و... است.
كارهاي انفرادي كارگشا نيست و كارهاي شورايي در هر موضوع لازم است
او يادآوري مي‌كند: براي اين منظور مهم، مطمئنا كارهاي فردي و انفرادي خيلي كارگشا نيست، گرچه بي‌اثر هم نيست ولي همانگونه كه در شيوه‌هاي امروز قانونگذاري موسوم است، كارهاي همه‌جانبه شورايي و دسته‌جمعي با استفاده از همه شخصيت‌هاي محقق در هر موضوع لازم است.
نمي گويم شيوه رساله‌نويسي و فتاواي انفرادي مراجع مفيد نيست، بلكه مي‌گويم كافي نيست
هاشمي رفسنجاني مي‌گويد: دوران اينكه يك فرد هرچند نابغه و پركار بتواند در مسايل بي‌شمار پيچيده سياسي، اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي، علمي و فني نظر و فتواي مناسب بدهد، گذشته است. شايد در دوران انزواي روحانيت و عدم تقاضاي حكومت‌ها و حتي مخالفت آنها، ميدان و نياز اين‌گونه كارها نبوده، اما امروز كه نظام اسلامي با مبناي مكتب اهل بيت و با قانون اساسي معتبر شكل گرفته، هم فرصت جديد و هم مسووليت‌هاي مهم و جديد به وجود آمده است. قطعاً در اينجا نمي‌خواهم بگويم كه شيوه رساله‌نويسي و فتاواي انفرادي مراجع مفيد نيست، بلكه مي‌گويم كافي نيست.
نمي توان فقط با اشاره به يك يا چند روايت در مسايل تخصصي حكومتي نظر داد
او مي‌افزايد: اين رساله‌نويسي موجود، محصول قرن‌ها كار علمي و تجربه عملي حوزه‌ها است و در تعيين تكليف افراد و روابط خانوادگي و بسياري از احوال شخصيه و روابط اجتماعي لازم و ضروري و رو به تكامل است و معمولا به مسايل حكومتي كه روزانه ده‌ها فرع و اصل جديد پيدا مي‌كند، نمي‌پردازند ولي مسايل پيچيده حكومتي در همه ابعاد سياسي، مديريتي، فرهنگي، اقتصادي، سياست داخلي و خارجي با پيشرفت علوم انساني و سياسي و ارتباط تنگاتنگ جامعه اسلامي با ساير جوامع و وجود مقررات بين‌المللي در همه شئون زندگي و لازم الاتباع شدن آنها و سير طبيعي بشريت به سوي جهاني شدن و... نياز به مطالعات و پژوهش‌هاي همه‌جانبه‌اي دارد كه از شوراها و مجموعه‌هاي عالم و متخصص و داراي امكانات جامع تحقيقات برمي‌آيد و نمي‌توان فقط با اشاره يك يا چند روايت، در اين گونه مسايل نظر داد.