کارگردان مشهور سینما از چرایی عدم تاسیس شبکه تلویزیونیش می گوید

کد خبر: ۶۳۲۳۲

تاریخ: ۲۷ ارديبهشت ۱۳۹۱ - ۰۳:۴۵

بهروز افخمي را مي توان در چند مساله آغازگر دانست؛ او براي اولين بار و در اوايل دهه 70 فيلم «عروس» را ساخت كه مي گويند ورود ستاره ها را به سينما آغاز كرد. او اولين كارگردان نماينده مجلس هم شد و ساختن فيلم كانديداهاي رياست جمهوري در دوره هاي متفاوت نيز از ديگر تجربه هاي اوست. بهروز افخمي علاوه بر ساخت يك فيلم سه بعدي 15دقيقه اي براي موزه دفاع مقدس فيلمي را در كانادا نيز ساخته و به ايران بازگشته است؛ فيلمي كه باز هم اقتباسي است. براي اكران فيلم در ايران بايد ابتدا معلوم شود پخش كننده كانادايي چه تصميمي دارد و بعد بازار ايران را در نظر بگيرند. با بهروز افخمي كه علاقه مند تجربه كردن سينما در تمام مسايل آن است گفت وگو كرديم؛ درباره سينما، و رابطه اش با سياست، ماهواره، تلويزيون خصوصي و نگاه دولتي به سينما.

براي ما بهروز افخمي با كلماتي مانند سياستمدار و سينماگر همراه است. تلفيق اينها مي تواند به هنر سينما كمك كند يا خير؟
من هيچ وقت علاقه زيادي به شركت در برنامه هاي سياسي نداشتم. هر وقت هم اين كار را كردم از روي احساس ضرورت بوده است. احساس كردم مردم در جرياني وارد شده اند و خيلي پرشور و هيجان زده هستند و درست نيست كه ما دور بمانيم. به هرحال آدم زنده بايد در چنين فعاليتي شركت كند و در واقع خودم هم هيجان زده مي شدم. اما حالاتصميم خودم را گرفته ام و ديگر هيچ علاقه اي به شركت در برنامه هاي سياسي ندارم و از حالاكاري كه مي خواهم انجام بدهم داستان پردازي است.

اما اين روزها واژه سينماي سياسي بسيار شنيده مي شود هرچند شما بيشتر تاكيد داريد كه علاقه مند به سينماي داستان پرداز هستيد، اما چقدر به اين نوع كاربرد از سينما معتقد هستيد؟
فكر مي كنم ساختن يك فيلم داستاني بخشي است از يك تجربه وسيع تر كه در بين همه تمدن ها و بشر ادامه داشته است. قدمت داستان گويي به قدمت وجود انسان است و فكر مي كنم شبيه هيچ مدل ديگر انديشيدن نيست. يعني يك جور انديشيدن غيرخطي است و پيچيده تر از آنكه به صورت يك نتيجه گيري معين و مشخصي بتوان خلاصه اش كرد. من دوست دارم داستان بخوانم و داستان بگويم. يعني خواندن داستان از پيش از مدرسه رفتنم آغاز شد؛ زماني كه خواندن ياد گرفتم و خواندن را به دليل داستان خواندن ياد گرفتم. داستان هايي را كه به نظرم مي شود فيلم شان كرد سعي مي كنم از رويشان فيلم بسازم. بيشتر فيلم هايي كه ساختم از داستان هاي ديگران بوده كه من به نحوي از آنها اقتباس كردم.

اصولاما در سينماي ايران مي توانيم فيلم سياسي داشته باشيم يا خير؟
نمي دانم فيلم سياسي داريم يا نه! اما در اين مورد شك ندارم كه اگر كسي بخواهد در ايران فيلم سياسي بسازد با موانع و مشكلات زيادي روبه رو است و گرفتار سانسورمي شود. ساختن فيلم سياسي در ايران سخت است، همان طور كه ساخت هر فيلم جدي در ايران به شدت مشكل است.

چقدر شرايط سياسي در روند فيلمسازي دخيل است؟
نمي شود گفت كه نقش ندارد، اما نقشش خيلي جدي نيست كه مثلاوقتي نزديك انتخابات هستيم فيلم هاي سفارشي توليد شود يا جهت گيري مسوولان دولتي تغيير كند. در اصل فشار گروه هاي فشار و گروه هاي مختلف ناراضي از سينما باعث مي شود كه اينها سياست ها را تغيير دهند و احتياط به كار بگيرند و بايد گفت كه مديران، اول كه مي آيند سعي در محدود كردن سينما دارند اما بعد از مدتي مي فهمند كه بايد دوست سينما باشند.

شما خودتان زماني جزو سياستگذاران فرهنگي بوديد در آن زمان كاري براي هنر انجام داديد؟
در مجلس كار مهم ما اين بود كه جلو قانون سينما را گرفتيم. اگر قانون سينما تصويب مي شد بسياري از چيزهايي كه به صورت سليقه اي سانسور مي شود، به صورت قانون درمي آمد و هر مديري تا ابد بايد آنها را اجرا مي كرد. يك تصور غلطي در اواخر دهه 70 وجود داشت و اين بود كه اگر همه چيز قانونمند شود بهتر است. و خيال مي كردند كارهاي فرهنگي هم بايد قانون مند شود و اين از بيخ اشتباه بود. سعي كردم به دولت بفهمانم كه اين قوانيني كه سعي در تصويب آن داريد باعث مي شود شما گرفتار شويد. كار فرهنگي و نظارت بر آن يك روند است. من حتي سعي كردم جلو تصويب قانون كتاب را بگيرم و فكر كنم روي نمايندگان ناشران هم تاثير گذاشتم. كارهاي ما اين گونه بود كه سعي مي كرديم جلو خرابكاري هاي احتمالي را بگيريم.

فكر مي كنيد كارهايي كه كرديد در شرايط فعلي سينما تاثير گذاشته است؟
نه اصلا! سينما همان مسايل را از 30 سال پيش با شدت و ضعف دارد.

روزگاري معتقد به جدايي سينما از دولت بوديد؟ آيا هنوز هم به اين مساله باور داريد يا به نظرتان اين سينما از بين مي رود؟
همين حالاهم سينما با يك محاسبه واقعي مرده به حساب مي آيد، چون مردم در طول چند سال يك بار به سينما مي آيند. اگر تعداد بليت فروخته شده در سال گذشته را كه نسبت به سال هاي گذشته شلوغ تر بوده تقسيم بر تعداد جمعيت بالقوه سينماي ايران بكنيم، به هر كدام يك بليت در سال نخواهد رسيد. و اين معلوم مي كند ايراني هايي كه مي توانند سينما بروند در طول دو سال يك بار سينما مي روند. تازه الان وضع خوب است، زماني كار به جايي رسيده بود كه هر ايراني شش سال يك بار به سينما مي رفت. بنابراين با محاسبات تجاري و صنعتي سينماي ايران در حال حاضر زنده نيست. سينمايي كه در ساعات فراغت مردم حضور داشته باشد و مردم در جريان آن باشند سينماي زنده محسوب مي شود. اما حضور دولت در جريان توليد فيلم اين مساله را نه تنها حل نمي كند بلكه به مرگ سينما كمك كرده و آن را ضعيف تر از پيش مي كند. سينماي دولتي يا تهيه فيلم به وسيله دولت فقط مي تواند اهداف سياسي را دنبال كند چون صنعت و تجارت بايد به وسيله بخش خصوصي اداره شود.

اكران نوروزي امسال خيلي پرسر و صدا بود. شايد دليل آن همين باشد. فكر مي كنيد چه اتفاقي مي افتد كه سينما را آنقدر ضعيف مي پندارند؟
حتي همين فيلم هايي هم كه وجود دارند خيلي عجيب است كه ساخته مي شوند. بعضي فيلمسازها خيلي پرشور و خستگي ناپذيرند. وضعيت خيلي سخت است. به قول شما اوضاع به تار مويي بند است. البته در زمان قبل از انقلاب هم همين بود. آن زمان ما مي گفتيم سينما محدود شده به سينماي جاهل ها. چون نمي شد راجع به هيچ گروه ديگري فيلم ساخت زيرا سازمان مربوطه شكايت مي كرد. مثلادايره ميناي مهرجويي چند سال توقيف بود، به خواست سازمان نظام پزشكي هم توقيف بود. الان هم همين است، سازمان هاي مختلف و جهت گيري هاي مختلف جلو نمايش فيلم را مي گيرند.

خود شما هم در اين سال ها گرفتار مسايلي همچون سانسور و مميزي شده ايد. مثلاهمان فيلم شوكران كه در روزهاي اول امسال بارها از آن يادشد.
به هر حال ماجراهايي كه براي شوكران پيش آمد، مي دانيد. فيلم سانسور نشد اما سروصداي زيادي داشت. شايد بشود گفت من در تمام اين سال ها در برابر سانسور مقاومت كردم. من مي گويم يا فيلم نبايد نمايش داده بشود يا بايد همان چيزي كه ساختم نمايش داده شود. بالاخره در مورد فيلم فرزند صبح هم ديديد چه شد. فيلم را از اختيار ما خارج كردند و طوري نمايش دادند كه اصلاغيرقابل نمايش باشد.

در واقع شما درباره بزرگ ترين شخصيت تاريخي بعد از انقلاب فيلم مي سازيد و اتفاقا با توجه به عقايدتان اين فيلم را مي سازيد، اما نمي توانيد آن را پخش كنيد و مي گوييد اين فيلم من نيست.
من فكر مي كنم در حال حاضر يكي از بدترين دوره هاي سينماي ايران است، هيچ امكاني براي ساخت فيلم جدي چه سياسي و چه غيرسياسي وجود ندارد. من فكر مي كنم تا يك مدت معلوم بايد فيلم كمدي ساخت آن هم كمدي هايي كه هيچ مساله و موضوعي را جدي نگيرند.

نمي خواهيد براي درست كردن فيلم فرزند صبح كاري كنيد؟
من گفتم حاضرم مخارج آماده سازي فيلم را بدهم و 50 درصد حقوق پخش خارجي فيلم در اختيار من باشد كه هيچ جوابي داده نشد. فكر مي كنم تهيه كنندگان وحشت زده شده اند.

در ادامه همان صحبت ضعيف شدن سينما انگار هرچند وقت يك بار هم بهانه اي براي ضربه زدن به سينما پيدا مي شود، مثلابحث فساد در سينما. چطور اين اتفاق ها مي افتد؟
من يك مصاحبه اي در برنامه هفت ديدم كه در آن يك آقايي كه خودش ادعا مي كرد دانشجويان كارشناسي ارشد دارد، صحبت از سينما مي كرد اما معلوم بود در عمرش 10 تا فيلم نديده و چهار تا رمان نخوانده. ادعاي استادي داشت اما به نظر مي آمد چهار تا داستان در زندگي نخوانده است. بازيگر فيلم «بربادرفته» را «رت باتلر» مي خواند و حرف هايي عجيب و غريب مي زد با اين مبنا كه فيلم بايد ساخت تا مسايل روستاييان را مطرح كرد و آنقدر نمي دانست كه روستايي اصلاسينما نمي رود و در شهرستان هاي كوچك ما سالن سينما وجود ندارد و اگر هم داشته باشند اصلاروستايي ها علاقه مندند كه مسايل مردم شهر را ببينند و شايد هم علاقه مند باشند مسايل مردم بالاي شهر را ببينيد. اين آقا نه الفباي سينما و نه الفباي ادبيات را مي دانست و نهايتا وقتي فيلم آرماني يا داستاني را تعريف كرد صحبت از رزمنده اي كرد كه 110 تا تانك را شكار كرده است. من نمي دانم كه اين آقا اصلابه سن و سالش مي آمد كه جبهه ديده باشد يا نه، اما احتمالاتانك ديده يا نمي داند عدد 110 چه رقمي است. تانك يك برج فولادي متحرك است كه فقط مسلسل هايش مي تواند موجودات در 500متري اش را اره كند. اينكه يك نفر 110 تانك در زندگي اش شكار كرده باشد، حتي اگر در واقعيت اتفاق افتاده باشد در سينما به صورت يك دروغ بزرگ و كمدي درمي آيد كه از لحاظ آقا حماسه بود. اگر قرار است اين هجوم و ادعاهاي كساني كه دارند عليه سينما صحبت مي كنند از اين جنس باشد كه من فكر مي كنم اتفاقا خيلي خوب است ادامه پيدا كند تا مردم بدانند ما با چه كساني طرف هستيم.

اما هنوز در سينما هستيدو مي مانيد، در سال هاي اخير فيلمسازي چقدر فرق كرده؟ سخت تر شده يا آسان تر؟
در 30 سال اخير كه من با آن درگير بودم فكر مي كنم سينما و فيلمسازي اساسا تغييري نكرده است. يعني با جايي طرف هستيم كه با سينما با سوءظن برخورد مي كند و خيلي نگراني درباره سينما دارد. اين يك وضعيت واقعي است كه در افكار واقعي اقشار مملكتي و گروه هاي به خصوص بيشتر است. فيلمسازي بعد از انقلاب هميشه سخت بوده. يعني هميشه ما فيلمنامه مان اول رد شد و به دليل ساختش و براي تهيه پول جنگيديم. فكر مي كنم هر مديري كه مي آيد سينما را اداره كند، اول از طرف كساني مي آيد كه مي خواهند سينما نباشد، يعني عملانماينده كساني است كه فكر مي كنند سينما خيلي چيز بد و خرابي است كه بهتر است تعطيل شود. مديران غالبا در 15-10 سال اخير با اين ادعا و ژست مي آيند كه ما سينما را كاملاپاستوريزه مي كنيم و يواش يواش مي آيند و واقعيت سينما را درك مي كنند و تبديل به كساني مي شوند كه طرفدار فيلمسازها هستند و به وسيله همان نيروهايي كه مي خواهند سينما نباشد كنار گذاشته مي شوند. اين داستان تقريبا يك داستان تكراري است كه فرق نمي كند كدام گروه سياسي حاكم باشد، اما هميشه تكرار مي شود كه به اين هم عادت كرديم و فهميديم مديراني كه مي آيند ميهمان هستند و بعد مي فهمند سينما يعني چه و بعد به وسيله نيروهايي كه حرف حساب شان سينما نباشد كنار گذاشته مي شوند و دوباره... .

تجربه ساخت فيلم در خارج از كشور را هم داريد؛ اين تفاوت، شرايط آن را سخت تر مي كند يا نه؟
ساخت فيلم در خارج بستگي دارد به توانايي خود فرد؛ اينكه چقدر به زبان ديگري غير از زبان مادري تسلط داريد، داستان تان چيست؟ چقدر داستان شما متكي به ديالوگ است و مهم ترين مساله به توان خود فيلمساز بر مي گردد. اما از اين نظر كه فيلمسازي در خارج از كشور چقدر سهل است بايد بگويم كه هيچكس با ما كاري نداشت و از ما نپرسيد كه داستان مان چيست و هركسي توانست كمك كرد. اما اين نكته را بايد بگويم كه ما از كسي پول نخواستيم، اگر شما در كانادا وارد بحث با سازمان هاي حمايت از سينما شويد كه در آنجا خيلي هم زياد است و شبيه اين بنياد فارابي خودمان است، اگر از آنها كمك مالي بخواهيد در روندي مي افتيد كه بي شباهت به روند خودمان در ايران نيست، يعني بايد سناريوي خودتان را تصويب كنيد، مراحل آن را طي كنيد، برادري خودتان را ثابت كنيد و بگوييد كه يك خارجي خوب هستيد كه مي خواهيد بگوييد در كانادا زندگي خوب است و از مهاجران حمايت مي كنند. در واقع دولت در آنجا هم كارهاي تبليغاتي خودش را دارد. ما آنقدر فيلم ارزاني ساختيم كه هيچ نيازي نداشتيم به بنيادهاي دولتي نزديك شويم و درخواست پول بكنيم. ما با دولت كانادا تماسي نداشتيم. اما مردم معمولي و صاحب امكانات بودند كه خانه شان را در اختيار ما قرار مي دادند و خيلي هم ذوق زده بودند.

سينماي ما اين روزها جهاني تر شده است، فيلم «جدايي نادر از سيمين» اين اتفاق را براي مان راحت تر كرده است. به نظرتان ساختن فيلم هاي مشكل مانند تجربه شما در اين راه چه كمكي مي تواند بكند؟
من فكر مي كنم از حالاتا يك مدت معلوم ايراني ها براي هاليوود و سينماي صنعتي كه تماشاچي عام دارد جذاب هستند. يعني اگر هر فيلمساز ايراني در آمريكا حضور پيدا و ادعا كند كه براي ساخت فيلم آماده است، درها به رويش باز است. براي اينكه هاليوود هم مانند هر تاجر ديگري عقلش به چشمش است و فكر مي كند اگر فيلمي موفق از آب در آمده، حالابخشي از تجارت شان را بر اين مبنا قرار دهند كه فيلمسازان ايراني و فيلمسازهاي كشورهاي آسيايي مي توانند موضوعات كهنه و دستمالي شده هاليوود را كنار بگذارند و موضوعات تازه اي را مطرح كنند. بنابراين اين يك شانس براي فيلمسازان ايراني مخصوصا آنهايي كه به زبان انگليسي مسلط هستند محسوب مي شود كه مي توانند خودشان را عرضه كنند. اما اينكه تهيه كنندگان خود ما آمادگي ساخت فيلم به زبان انگليسي را داشته باشند و بازار ايران را به عنوان يكي از بازارها معرفي كنند كمي بعيد است. تهيه كنندگان ما آنقدر تحت فشار هستند كه از اين فرصت نمي توانند استفاده كنند، چون گرفتار موضوعات روزمره هستند. به هر حال يكي دو سالي اين فرصت باقي است و فكر كنم كه هم تماشاچي ها در دنيا و هم صنعت سينماي آمريكا و كشورهاي صاحب صنعت سينما در دنيا مثل فرانسه يا هند به سينماي ايران علاقه مند خواهند بود.

در اين سال ها درگير مسايل و تجربه هاي زيادي بوديد اين روزها بحث تلويزيون ماهواره اي هم مطرح است چرا براي شما به نتيجه نرسيد؟ انگار امروز اين اتفاق در حال رخ دادن است.
فكر نمي كنم شرايط طوري شده باشد كه تاسيس تلويزيون هاي خصوصي امكانپذير شده باشد. چيزي كه بايد اتفاق بيفتد اين است كه تاسيس تلويزيون هاي خصوصي مجاز شوند، نه با ماهواره بلكه با استفاده از وسايل پخش داخل ايران. اين وسايل پخش مي تواند تحت كنترل صدا و سيما هم باشد. حداقل در دوران ميان مدتي مي شود تلويزيون هاي خصوصي را ملزم كرد كه براي پخش شان از وسايل و امكانات صدا و سيما استفاده كنند. تلويزيون هاي ماهواره اي راه حل فعال كردن تلويزيون خودمان نيست. براي اينكه تلويزيون خودمان احساس رقابت بكند و مجبور باشد كارش را درست انجام دهد، بايد تلويزيون هاي خصوصي در داخل كشور تاسيس بشوند. حالاچه برنامه شان را از طريق ماهواره پخش كنند چه از وسايل پخش داخل، بايد اجازه تاسيس دفتر در داخل كشور به آنها داده شود. ما به اين دليل كار را متوقف كرديم كه فهميديم نمي شود در ايران دفتر تاسيس كنيم. كارمند داشته باشيم و فكر مي كنم تا زماني كه اين امكان فراهم نشود تلويزيون خودمان احساس رقابت نمي كند و فعال نمي شود و اتفاق مهمي نمي افتد. ما تلويزيون فارسي زبان ماهواره اي زياد داريم ولي آن تاثيري كه بايد داشته باشند ندارند. آنها با مسايل داخل ايران آشنا نيستند، در ايران فعاليت ندارند و از دور براي خودشان حرفي مي زنند. آنچه ما نيازداريم فراهم كردن امكانات براي تلويزيون هاي خصوصي است تا خودشان راه هاي مختلف برنامه سازي و تغذيه نيازهاي فرهنگي-سياسي مردم ايران را كشف كنند و تلويزيون خودمان را به كارهايي وادارند كه وظيفه آن است.

و در نهايت اين صحبت ها را با فيلمسازي خودتان پايان دهيم. عده اي مي گويند افخمي در ساخت فيلم وسواس زيادي دارد، عده اي ديگر مي گويند او اتفاقا فيلمساز تنبلي است و چندين فيلم نيمه كاره در كارنامه اش دارد. من از اين نظر از شما سوال مي كنم، چرا روند فيلمسازي تان به صورت تنبلي در كار نمود پيدا مي كند؟
خب من وسواس كه زياد دارم. دوست دارم كار صحيح و تميز انجام شود و براي اينكه اين اتفاق بيفتد به خودم فشار مي آورم و سعي مي كنم آنچه را كه باعث ضايع شدن كار مي شود از پيش، جلويش را بگيرم. سر صحنه هم وسواس خودم را دارم كه كار تميز باشد. در مورد تنبلي هم بايد بگويم كساني اين حرف را مي زنند كه فيلمسازي بلد نيستند و نمي توانند بفهمند كسي كه فيلم را اداره مي كند به چه متغيراتي بايد فكر كند و چه مسايلي را بايد در نظر بگيرد و چرا كند عمل مي كند. بخشي از اين مربوط است به اينكه آنها نمي دانند در ذهن كسي كه مي خواهد فيلم بسازد و اجراي تميز داشته باشد چه مي گذرد و چه چيزهايي را بايد حساب كند. بعضي از آنها اتفاقا فيلمساز هستند اما در كلاس ديگري فيلمسازي مي كنند. كلاس فيلمسازي آنها هردمبيل است و بستگي به شانس دارد، بعضي وقت ها درمي آيد و بعضي وقت ها هم درنمي آيد. بنابراين حتي بعضي فيلمسازها نمي توانند بفهمند يك فيلمساز در كلاس ديگري كار مي كند و با دقت و سرعت زياد فكر و مسايل را پيش بيني مي كند و زواياي مختلف را در نظر مي گيرد. اما به نظر مي رسد گوشه اي نشسته و كاري نمي كند. اتفاقا من هم بدم نمي آيد اين حرف ها درباره ام زده شود، چون آن تهيه كننده اي كه فكر مي كند كار بايد با سرعت انجام شود طرف من نمي آيد و هر دوي ما خيال مان راحت است كه از مصاحبت هم ديگر اذيت نمي شويم.