۷۲ درصد جمعیت کشور در معرض تنش آبی

تغییر اقلیم به طور چشمگیر و موثری اثر خود را بر میزان و تغییر الگوی بارش و افزایش دما در ایران گذاشته است. برای فهم این وضعیت می‌توان به داده های مرتبط با دهه ۴۰ و مقایسه آن با امروز مراجعه کرد.

کد خبر: ۷۸۱۹۵۱

تاریخ: ۲۳ ارديبهشت ۱۴۰۳ - ۱۰:۲۴

دنیای اقتصاد: تغییر اقلیم به طور چشمگیر و موثری اثر خود را بر میزان و تغییر الگوی بارش و افزایش دما در ایران گذاشته است. برای فهم این وضعیت می‌توان به داده های مرتبط با دهه ۴۰ و مقایسه آن با امروز مراجعه کرد. سال ۱۳۴۷ میزان بارش در ایران به طور میانگین ۲۷۰ میلی‌متر در سراسر کشور بوده ولی آمارها در سال ۱۴۰۰، عدد ۲۳۰ میلی‌متر بارش را نشان می دهد. روند کاهشی ۱۵درصدی، اثر تغییر اقلیم را نشان می دهد. اما نگران کننده تر از وضعیت طبیعی تحمیلی بر سرزمین، نوع فعالیت و بهره برداری از آب در ایران است که نشان می دهد فعالیت انسانی بیشتر از طبیعت منابع را از دست ما برده است. بررسی شاخص خشکسالی کشور در یک دوره ۵۴ساله نشان می دهد سال های ترسالی و خشکسالی با هم برابر بوده اند. بر اساس گزارش هفته نامه تجارت فردا، نمودارها نشان می دهند از سال ۱۳۷۷ تا ۱۳۹۷ ما به طور کلی دوره خشکسالی غالبی را تجربه کرده ایم. یعنی حدود ۲۰ سال عملا خشکسالی بر کشور استیلا داشته است. مقدار بارش به طور محسوس کاهش پیدا کرده اما سازمان مدیریت کشور و سیاستگذاری های اقتصادی در کشور در این زمان نه تنها به سمت کاهش و مدیریت مصرف نرفته، که این روند را بدتر هم کرده است.

خط قرمز مقابل آب‌های زیرزمینی

در  گزارش غلامعلی شاه حسینی در وبینار دانشگاه  شریف آمده است: سال ۱۴۰۰ حدود ۱۰۵ میلیارد مترمکعب آب تجدیدپذیر در کشور وجود داشته است. مقایسه روند بارشی و اندازه گیری آب تجدیدپذیر کشور طی بیلان ۴۵ساله نشان می دهد وضعیت مخزن آب تجدیدپذیر ایران از ۱۲۰ به ۱۱۰ و بعد به ۹۵ میلیارد مترمکعب کاهش پیدا کرده است. هر ۱۰ سال حدود ۵میلیارد مترمکعب آب تجدیدپذیر در ایران کم شده است. اگر ۱۵‌درصد کاهش بیلان آب تجدیدپذیر محصول تغییرات اقلیمی و شرایط آب و هوایی است، بر اساس برآوردها حدود ۴۵ میلیارد مترمکعب از آب تجدیدپذیر در ایران مستقیما با فعالیت های انسانی هدر رفته است. در کنار تغییرات آب و هوایی باید به تغییرات جمعیتی و اثر آن بر سرانه آب تجدیدپذیر کشور نیز اشاره کرد.

کشور در سال ۱۳۶۷ وارد دوران افت مخازن آب تجدیدپذیر شده است. این در حالی است که از آن زمان تا کنون کشور با شیب تندی به سمت افزایش جمعیت رفته است. کشور از حدود ۳۵ میلیون نفر در دهه ۶۰ به حدود۸۲میلیون نفر در ۱۴۰۰ رسید. اگرچه در نهایت با ثابت شدن نرخ رشد جمعیت در آینده و احتمالا بعد از ۱۰۰میلیونی شدن ایران، روند از دست رفتن آب تجدیدپذیر در آینده نیز متوقف شده یا ثابت خواهد ماند. اما بر اساس داده های موجود و با تحلیل روند مصرف از سفره های زیرزمینی و منابع سطحی و میزان هدررفت آب های تجدیدپذیر و دیگر مولفه ها می‌توان این طور نتیجه گیری کرد که در ۳۵ سال آینده تنها سه استان کهگیلویه و بویراحمد، لرستان و چهارمحال و بختیاری با تنش آبی درگیر نیستند. همچنین استان گیلان می‌تواند با منابعی که وجود دارد خود را نجات دهد. اما حتی استانی مثل مازندران در زمره استان های دچار تنش آبی خواهد بود. بر اساس داده ها استان های خوزستان، مازندران، کرمانشاه، فارس و خراسان جنوبی در سال ۱۴۱۰ وارد مرحله تنش آبی خواهند شد.

۱۵ استان دیگر کشور بحران آبی را از سال ۱۴۰۰ شروع کرده اند. همچنین شش استان دیگر ایران اکنون وضع بحرانی دارند. اما برای حل مشکلات این استان ها و پیشگیری از تنش های احتمالی و قطعی پیش رو، باید به سمت تامین آب برون سرزمینی به خصوص از طریق دریا رفت. یعنی آب را از دریا به سمت سرزمین اصلی انتقال داد و از پروژه های انتقال درون سرزمینی به شدت پرهیز و آن را کاملا متوقف کرد. در این گزارش به پژوهشی مرتبط با موضوع مدیریت آب اشاره شده و آمده است: آب زیرزمینی نیمی از کل آب آشامیدنی، بیش از ۴۰‌درصد آب آبیاری و یک سوم نیاز جهانی بخش صنعت را تامین می کند. در سراسر جهان، حدود ۲.۵میلیارد نفر برای تامین آب آشامیدنی روزانه و دیگر نیازهای خانگی خود، تنها به آب زیرزمینی وابسته هستند. به طور کلی، تقاضا برای آب زیرزمینی به سبب رشد جمعیت و الگوهای جدید مصرف جهانی افزایش می یابد. کاهش منابع آب زیرزمینی عمدتا متاثر از کشاورزی آبی، برای تامین نیازهای امنیت غذایی پایه و محصولات لوکس است. چاه های عمیق تر و پمپ های قوی تر، بر ذخایر آب زیرزمینی که در طول عمر انسان تجدید نمی شوند فشار وارد می کنند.

منابع آب زیرزمینی مشترک، به سبب نوسان و تغییر اقلیم و افت کیفیت در معرض تهدید قرار دارند. توجه به حکمرانی آب زیرزمینی در رسیدگی به نگرانی ها و چالش های متعددی که این منبع و بهره برداران با آن روبه رو هستند بسیار مهم است. عاملی که موضوع را پیچیده تر می کند این است که استفاده بی رویه از آب زیرزمینی غالبا یک مساله محلی و کوچک مقیاس است. برای نمونه در هند، بیش از ۲۰ میلیون پمپ چاه وجود دارد که عمدتا به زارعان منفرد تعلق دارد، بنابراین تردیدی نیست که قاعده مندسازی اثربخش روش های آبیاری با رویکرد دستور از بالا دشوار خواهد بود. موضوع قابل‌توجه درباره آب زیرزمینی، نظریه «تراژدی منابع مشترک» است که در دهه ۱۹۶۰ مطرح شد. بر اساس این نظریه، بهره برداران در استفاده از کالای مشترک در راستای منافع شخصی خود، آثار منفی به جا می گذارند. الینور اوستروم، استاد علوم سیاسی و دریافت کننده جایزه نوبل در علوم اقتصادی، به مطالعه آب زیرزمینی به عنوان نمونه برجسته منابع مشترک پرداخته است. او در چاره جویی درباره «حکمرانی منابع مشترک» از کنش جمعی نهادهای محلی و تصمیم‌گیری درباره قواعد مدیریت آب جانبداری می کند.

او معتقد است؛ با کاهش مداخله دولت، کنشگران بخش‌خصوصی و جامعه مدنی باید مسوولیت هایی را در تخصیص منابع، تحویل خدمات عمومی، و کنترل و هماهنگی به عهده گیرند. این گزارش با استناد به این پژوهش می افزاید: آب زیرزمینی در بسیاری از کشورها از جمله ایران، از مهم‌ترین منابع طبیعی به شمار می آید. حدود ۵۵‌درصد نیاز آب کشور از منابع آب زیرزمینی تامین می‌شود. افزون بر این، در ۱۷ استان از ۳۱ استان کشور، میزان وابستگی به آب زیرزمینی بیش از ۶۰‌درصد است. مجموع جمعیت این استان ها حدود ۶۴ میلیون نفر است که ۷۲‌درصد جمعیت کل کشور را تشکیل می دهد. بنابراین، آب زیرزمینی منبع مهم تامین نیاز آب در بیشتر استان ها به شمار می آید. همچنین، بیشتر آب استفاده شده برای آبیاری از منابع آب زیرزمینی تامین می‌شود.

از این رو آب زیرزمینی، ذخیره اصلی آب شیرین کشور را تشکیل می دهد و در آینده نیز بیشتر نیازهای آب از این منابع تامین خواهد شد. آب زیرزمینی سهم مهمی در تامین جریان آب برخی آبراهه ها و رودخانه ها، و تاثیر قابل‌توجهی بر زیستگاه رودخانه ها و تالاب ها برای گیاهان و جانوران دارد. اگر از زاویه ملی نگاه کنیم، منابع آب زیرزمینی به ظاهر فراوان می رسد. با این همه در مقیاس محلی، موجودی آب زیرزمینی تغییرات زیادی دارد. افزون بر این، تنها بخشی از آب زیرزمینی ذخیره شده در زیرزمین را می‌توان اقتصادی و بدون پیامدهای نامطلوب از طریق چاه ها برداشت کرد. به نسبتی که منابع آب سطحی به طور کامل بهره برداری و تخصیص داده می‌شود، آب زیرزمینی معمولا تنها گزینه در دسترس برای بهره برداری های جدید خواهد بود.

با این همه در بسیاری از مناطق کشور، پمپاژ آب زیرزمینی سبب کاهش قابل ملاحظه ذخیره آب زیرزمینی شده است. از سویی آب سطحی و آب زیرزمینی ارتباط نزدیکی دارند و در بسیاری از محدوده ها، یک منبع یکپارچه را تشکیل می دهند. پمپاژ آب زیرزمینی می‌تواند به کاهش جریان رودخانه، پایین رفتن تراز آب دریاچه و کاهش تخلیه به تالاب ها و چشمه ها منجر شود و نگرانی هایی را درباره تامین آب آشامیدنی، اکوسیستم های وابسته و زیستگاه های آبی مهم به وجود می آورد. به همین دلیل، روزبه روز بر اهمیت چگونگی مدیریت پایدار آب زیرزمینی و آب سطحی افزوده می‌شود.