بودجه شهرداری ‏‌های ۵ کلان‌شهر کشور از کجا تامین می شود؟ / تهران گران اداره می شود

منبع مالی و خرج بزرگ شهرداری های تهران، مشهد، اصفهان، شیراز و تبریز مشخص شد.

کد خبر: ۸۲۶۰۸۷

تاریخ: ۲۶ مهر ۱۴۰۳ - ۱۶:۴۹

دنیای اقتصاد: بودجه شهرداری‌های ۵کلان‌شهر کشور با سه منبع اصلی تامین می‌شود که دو مورد آن از «بازار املاک» تغذیه می‌کند. نتایج آنالیز بودجه اداره تهران، اصفهان، شیراز، مشهد و تبریز نشان می‌دهد، پایتخت براساس مقایسه «سرانه مصارف هزینه‌ای»، گران اداره می‌شود. این موضوع باتوجه به مازاد نیرو و نحوه مواجهه با پیمانکاران شهری مشهود است.

سرانه اعتبارات هزینه ای بودجه شهرداری تهران در مقایسه با دست کم چهار کلان‌شهر دیگر در کشور به مراتب بیشتر است و این یعنی تهران گران تر از شهرهای مورد مقایسه اداره می شود. به گزارش «دنیای اقتصاد»، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی با انتشار یک گزارش کارشناسی با عنوان «تصویر بودجه شهرداری کلان‌شهرها (مصوب سال 1402)» و مقایسه بودجه های مصوب تهران و چهار کلان‌شهر مشهد، اصفهان، تبریز و شیراز، تحلیل مقایسه ای از وضعیت کلی منابع درآمدی و مصارف بودجه سالانه این کلان‌شهرها ارائه داده است. هرچند این مقایسه صرفا بر اساس رقم مصوب بودجه های سالانه این پنج کلان‌شهر در سال گذشته صورت گرفته و اصلاحیه ، متمم و عملکرد در آن لحاظ نشده است، اما می تواند تصویر کلی از وضعیت موجود ارائه کند.

مرکز پژوهش ها با مقایسه مصارف بودجه پنج کلان‌شهر مورد اشاره، نشان می دهد در پایتخت بیشترین مصارف منابع درآمدی شهرداری در قالب «هزینه» صورت می گیرد. به تعبیر دیگر اعتبارات هزینه ای شهرداری تهران که به طور متوسط حدود 60درصد از آن به صراحت به پرداخت حقوق و دستمزد اختصاص دارد و الباقی نیز عموما صرف هزینه های جاری و ستادی می شود، سهمی معادل 45درصد از کل بودجه مصوب سال 1402 شهرداری تهران را به خود اختصاص داده است. این در حالی است که در سایر کلان‌شهرهای مورد مقایسه این سهم در سال گذشته به مراتب پایین تر بوده است. در شهرداری مشهد که دومین کلان‌شهر پرجمعیت کشور پس از تهران به شمار می آید و بر اساس آخرین سرشماری رسمی کشور، جمعیتی حدود 3میلیون و 600هزار نفر دارد، سهم اعتبارات هزینه ای از کل بودجه درآمدی شهرداری تهران 28درصد، در اصفهان 27درصد، در تبریز 25درصد و در شیراز 18درصد بوده است. به این ترتیب در ترکیب مصارف بودجه شهرداری ها در سال 1402، سهم اعتبارات هزینه ای در شهرداری تهران به مراتب بیشتر از سایر کلان‌شهرها بوده است.

مقایسه «دنیای اقتصاد» از سهم بودجه هزینه ای نسبت به کل بودجه در شهرداری لندن به عنوان یکی از کلان‌شهرهای قابل مقایسه با تهران از نظر وسعت و جمعیت حاکی است، این سهم در سال 2024 معادل 22.8 درصد بوده است؛ یعنی رقمی معادل تقریبا نصف سهم سهم مذکور در بودجه 1402 شهرداری تهران.

در نگاه اول ممکن است این‌طور به نظر برسد که مقایسه تهران با سایر کلان‌شهرهای مورد بررسی با توجه به وسعت و جمعیت متفاوت، مقایسه ای منطقی نیست و به دلیل ماهیت و ابعاد متفاوت ماموریت های شهری در پایتخت با سایر شهرها، اختصاص بخش بزرگ‌تری از درآمدها به هزینه های جاری عجیب نیست. اما بررسی «دنیای‌اقتصاد» نشان می دهد چنین برداشتی نمی تواند به صحت نزدیک باشد. گذشته از اینکه آنچه مقایسه می شود، سهم هزینه ها از بودجه مصوب هر شهر است و نه رقم اعتبارات هزینه ای، در یک بررسی دقیق تر مشخص می شود سرانه اعتبارات هزینه ای شهرداری تهران به ازای جمعیت پایتخت، در مقایسه با سایر کلان‌شهرها بیشتر است.

سرانه اعتبارات هزینه ای بودجه اداره کلان‌شهر تهران در نبود آمار موثق به روز از جمعیت و با در نظر گرفتن جمعیت روز اعلامی در سرشماری سال 95 که حدود 9میلیون نفر است و ارقام مصوب بودجه درآمدی در سال 1402 که رقمی نزدیک 76 همت (هزار میلیارد تومان) بوده است، رقمی حدود 3میلیون و 800 هزار تومان برآورد می شود. این در حالی است که برآورد مذکور با در نظر گرفتن بودجه 40 همتی سال 1402 و جمعیت 3میلیون نفری سرشماری 95 در شهر مشهد، حدود 3میلیون تومان است.

سرانه اعتبارات هزینه ای برای کلان‌شهرهای اصفهان، شیراز و تبریز نیز با در نظر گرفتن بودجه های مصوب 22، 23 و 20 همتی در سال 1402 و جمعیت 2.3، 2.2 و 1.8 میلیون نفری این شهرها، به ترتیب 2میلیون و 300، یک میلیون و 800 و 2میلیون و 700هزار تومان برآورد می شود.

این برآوردها اگرچه می تواند با روزآمد شدن آمارهای جمعیتی و در نظر گرفتن ارقام نهایی بودجه های محقق شده شهرداری ها به مراتب دقیق تر صورت گیرد و تصویر واضح تری از وضعیت مالیه شهرداری ها از منظر مصارف بودجه ارائه کند، اما در همین صورت فعلی نیز یک نگاه کلی نسبت به آنچه از نظر درآمد – هزینه در شهرداری های کلان‌شهرهای پنج گانه مورد مقایسه در این گزارش می گذرد را منعکس می کند؛ تصویری که موید گران اداره شدن تهران دست کم در مقایسه با چهار کلان‌شهر دیگر است.

تهران در مسابقه تراکم فروشی کلان‌شهرها عقب ماند!

عمده درآمد شهرداری های کلان‌شهرها از حوزه شهرسازی و توسعه کالبدی شهرها حاصل می شود. این همان سرفصل درآمدی است که در یک تعبیر عرفی از آن به عنوان تراکم فروشی و درآمدهای حاصل از ساخت و ساز یاد می شود. پس از آن واگذاری دارایی های سرمایه ای که عمدتا شامل «ملک فروشی» می شود، منبع درآمد اصلی شهرداری هاست و در نهایت بر اساس بودجه های مصوب سال 1402، درآمدهای ناشی از مالیات ارزش افزوده سومین منبع درآمد با ارقام نسبتا درشت در شهرداری های کلان‌شهرها به شمار می آید. گزارش مرکز پژوهش های مجلس حاکی است در حوزه سهم تراکم فروشی از بودجه درآمدی شهرداری ها، همه کلان‌شهرهای مورد بررسی از تهران پیشی گرفته اند و در این بین هر شهری که بکرتر و دارای ظرفیت بیشتری برای توسعه کالبدی به شمار می آید، سهم بیشتری از درآمدهای خود را از محل ساخت‌و‌ساز تامین کرده است.

در حالی که بر اساس بودجه مصوب پارسال، 90 درصد بودجه شهرداری تهران از محل عوارض عمومی تامین شده و در این بین 24درصد از این رقم – معادل 15.2 همت – نیز صرفا از محل درآمدهای شهرسازی پیش بینی شده است، سهم ساخت و ساز یا به اصطلاح «درآمدهای ناشی از توسعه شهر» از کل درآمدهای عوارضی شهرداری مشهد 47درصد، در اصفهان 35درصد، در تبریز 42درصد و در شیراز 64 درصد بوده است. به این ترتیب به نظر می رسد مسابقه تراکم فروشی بین شهرداری ها برای کسب درآمد بیشتر، نتیجه آشکار سیاست های فعلی حاکم بر مالیه شهرداری هاست؛ موضوعی که با گران اداره شدن شهرها نیز بی ارتباط نیست.

آرش میلانی، عضو پیشین و سخنگوی کمیسیون سلامت، محیط‌زیست و خدمات شهری شورای شهر تهران با تایید ارتباط میان روح کلی مقررات حاکم بر شهرداری ها با گران اداره شدن شهر تهران به «دنیای اقتصاد» می گوید: تصویب قانون خودکفایی شهرداری ها در دهه 60، راه را برای کسب درآمد از تراکم فروشی برای شهرداری ها هموار کرد و طی سه دهه گذشته به تدریج شهرداری ها به ویژه در کلان‌شهرها رغبت بیشتری برای کسب درآمد از این محل و صرف آن برای اموری مثل خدمات شهری پیدا کردند. مدیران شهری این رویه را به صرفه تلقی می کنند و در نتیجه بار اصلی تامین مالی برای انجام امور جاری و پروژه های مستمر از جنس نگه‌داشت و رفت و روب، روی دوش حوزه شهرسازی است.

اگرچه برون سپاری و واگذاری ماموریت های اجرایی به بخش‌خصوصی به عنوان یکی از راهکارهای کاهش هزینه های اداره شهر همواره مورد توجه کلان‌شهرهای دنیا بوده است، اما در تهران این روش ظاهرا جواب نداده است. به عنوان مثال با وجود برون سپاری ماموریت نظافت و رفت و روب به پیمانکاران، گروهی از شهروندان که به سامانه «137 پلاس» بازخورد ارائه می کنند و نیز برخی از اعضای شورای شهر، منتقد جدی این حوزه به شمار می آیند. میلانی در این رابطه توضیح می دهد: راهکارهایی وجود دارد که می تواند به کاهش هزینه های نگه‌داشت منجر شود که از آن جمله می توان به کاهش تعداد پیمانکاران و سازماندهی خودگردان شرکت های پیمانکاری اشاره کرد. استفاده از روش های اصولی تفکیک زباله از مبدأ و نیز افزایش عوارض موسوم به پسماند که شهروندان به صورت سالانه بابت دریافت خدمات مدیریت پسماند دریافت می کنند، از دیگر راهکارهایی است که به گفته میلانی، در سال 1400 در مطالعه ای که در قالب طرح جامع مدیریت پسماند در دوره پنجم مدیریت شهری تهران صورت گرفت، پیشنهاد شده بود اما از آنجا که از این روش ها آنگونه که باید استفاده نشد، در عمل در این حوزه مشخص شهر گران اداره می شود و با این حال میزان رضایت شهروندان از رفت و روب شهر نیز اگر کاهش پیدا نکرده باشد، افزایش هم نداشته است.

دغدغه هایی که در اداره گران تهران گم می شود

این عضو پیشین شورای شهر تهران با بیان اینکه در یک برآورد کلی، میزان مشارکت شهروندان در تامین هزینه های اختصاص یافته به نظافت شهر حداکثر 25درصد است، تاکید می کند: طبیعی است با این نصاب پایین مشارکت، شهروندان حس نمی کنند که تهران گران اداره می شود و در نتیجه مطالبه گری خاصی برای اصلاح رویه های موجود هم ندارند.

وی خاطرنشان می کند: افزایش درآمدهای شهرداری در صورتی تهران را به شهری مناسب سکونت تبدیل می کند که همزمان برای ارزان تر اداره شدن تهران چاره اندیشی شود و از مانده درآمدهای مازاد بر هزینه های جاری و نگه‌داشت، بتوان اقدامات مهمی که این روزها کمتر مورد توجه قرار می گیرد را سامان داد. به عنوان مثال در دوره پنجم مدیریت شهری هر سال به طور متوسط حدود 6 یا 7 باغ کوچک در محدوده جنوب و مرکز شهر تهران شناسایی و تملک می شد و تقریبا نیمی از این تعداد نیز در هر سال در قالب بوستان عمومی مورد بهره برداری قرار می گرفت. اما آیا این رویه با وجود افزایش چند برابری بودجه بهبود پیدا کرده است؟ این قبیل پرسش ها در ذهن فعالان حوزه شهری و شهروندان وجود دارد و در عمل بر اساس آنچه به صورت رسمی از عملکرد این حوزه منعکس می شود، رشدی حاصل نشده است. این در حالی است که شهرداری به جای اینکه عمده اعتبارات خود را صرفا بابت هزینه های جاری و مستمر هزینه کند، باید در صدد اقداماتی که چندان هم برای انجام آنها فرصت باقی نمانده است، مثل تملک لکه های باقی مانده از باغات در میانه و جنوب تهران و تبدیل آنها به عرصه عمومی برآید. طبیعی است پرداختن به این امور نیازمند مدیریت بهینه درآمد – هزینه های شهر توسط مدیریت شهری است.