اعتبارسنجی بانک مرکزی یعنی دقیقاً چه؟ به زبان ساده

کد خبر: ۸۹۵۳۷۷

تاریخ: ۲۶ آبان ۱۴۰۴ - ۱۱:۴۳

اعتبارسنجی یعنی جمع‌کردن اطلاعات مالی شما (مثل قسط‌ها، بدهی‌ها، چک‌ها، تاخیرها و…) و تبدیل آن‌ها به یک کارنامه‌ی خلاصه.

این کارنامه دو چیز مهم به شما می‌دهد:

امتیاز اعتباری یک عدد که نشان می‌دهد شما از نگاه سیستم مالی چقدر «قابل اعتماد» هستید. عدد بالاتر یعنی ریسک کمتر.

رتبه یا سطح ریسک معمولاً کنار امتیاز، یک دسته‌بندی هم هست: مثلاً «خیلی خوب»، «خوب»، «متوسط»، «ضعیف». این کمک می‌کند بدون درگیر شدن با عدد، کلیت وضعیت را بفهمید.

به زبان کاملاً خودمانی:

اعتبارسنجی یعنی کارنامه‌ی خوش‌قولی شما در دنیای پول.

هر جا پای این جمله وسط باشد که «الان بگیر، بعداً قسطی بده»، طرف مقابل دوست دارد بداند شما در این کارنامه چه نمره‌ای دارید.

۲. چرا در ایران، «همین الان» دانستن امتیازمان مهم شده است؟

ممکن است بگویی: «خب، من که فعلاً دنبال وام بزرگ نیستم، چرا باید درگیر امتیاز اعتباری شوم؟»

جواب در چند تغییر مهم بازار ایران است:

۲–۱. زندگی قسطی؛ از گوشی تا مبلمان

امروز خیلی از خریدهای روزمره به شکل قسطی انجام می‌شود:

گوشی و لپ‌تاپ

لوازم خانگی و دکوراسیون

هزینه‌ی آموزش، دوره‌ها و کلاس‌ها

حتی تعمیرات خانه و خودرو

فروشنده اگر بخواهد به همه «چشم‌بسته» اعتماد کند، بعد از مدتی یا ورشکسته می‌شود یا آن‌قدر سخت‌گیر که کسی نمی‌تواند از او چیزی بخرد. برای همین، گزارش اعتباری بهترین ابزار اوست؛ سریع، شفاف و نسبتاً عادلانه.

۲–۲. قوانین چک و شفاف‌تر شدن سابقه‌ی مالی

چکِ برگشتی دیگر مثل گذشته نیست که فقط یک تیکه‌کاغذ دردسرساز باشد.

سابقه‌ی چک‌های برگشتی

رفع شدن یا نشدن آن‌ها

روی نگاه بانک و فروشنده اثر مستقیم می‌گذارد. اگر خودتان از وضعیت‌تان خبر نداشته باشید، ممکن است وسط یک معامله‌ی مهم، ناگهان متوجه شوید «پرونده‌ات مشکل دارد».

۲–۳. کسب‌وکارها بدون اعتبارسنجی نمی‌توانند ریسک را مدیریت کنند

فروشگاه، شرکت لیزینگ، پلتفرم آنلاین خدمات، یا حتی یک مغازه‌ی کوچک محلی که قسطی می‌دهد؛ همه دوست دارند بدانند:

این مشتری چقدر منظم بوده؟

قبلاً چطور پرداخت کرده؟

احتمال بدقولی‌اش چقدر است؟

گزارش اعتباری جواب همین سؤال‌هاست.

۳. امتیاز اعتباری از چه چیزهایی ساخته می‌شود؟ (جزئیات با مثال‌های واقعی)

بیاییم امتیاز را باز کنیم ببینیم از چه چیزهایی تشکیل شده. برای ساده‌کردن، آن را مثل یک «نمره‌ی ترکیبی» تصور کن که از چند درس مختلف می‌آید:

۳–۱. سابقه‌ی پرداخت‌ها؛ مهم‌ترین درس کارنامه

این قسمت معمولاً سنگین‌ترین وزن را دارد. سؤالِ سیستم این است:

قسط‌ها را سر وقت می‌دهی؟

دیرکردها چقدر بوده؟

تا حالا چند بار قسطی را کاملاً نپرداخته‌ای؟

نمونه‌ی روزمره:

دو بار قسط را ۳–۴ روز دیر داده‌ای → اثر دارد، ولی کم.

یک قسط را ۴۵ روز دیر داده‌ای → اثرش جدی‌تر است و توی گزارش می‌ماند.

چند قسط پشت سر هم دیر شده → امتیاز به‌طور محسوس پایین می‌آید.

راه‌حل عملی:

روبه‌روی هر سررسید یک یادآور روی گوشی بگذار.

اگر می‌دانی در یک ماه، فشار مالی داری، قبل از دیر شدن، با بانک/فروشنده صحبت کن؛ گاهی می‌شود جوری برنامه را تنظیم کرد که در گزارش «دیرکرد» ثبت نشود.

۳–۲. نسبت استفاده از اعتبار؛ بار روی دوش شما

تصور کن سقف‌های اعتباری شما (کارت‌ها، خط‌های اعتباری، تسهیلات گردشی) مثل چند مخزن هستند. نسبت استفاده یعنی:

چقدر از این مخزن‌ها پر است؟

مثال عددی:

مجموع سقف‌ها: ۵۰ میلیون تومان

مجموع مانده‌ی بدهی: ۱۵ میلیون تومان

نسبت استفاده: ۱۵ تقسیم بر ۵۰ → حدود ۳۰ درصد.

هرچه این نسبت پایین‌تر باشد، پیام این است که:

«این فرد زیر فشار شدید نیست و جا دارد تعهد جدید بگیرد.»

اگر همیشه در مرز ۸۰–۹۰ درصد سقف‌ها حرکت کنی، حتی اگر قسط‌ها را به‌موقع بدهی، باز هم در گزارش، وضعیتت پرریسک دیده می‌شود.

۳–۳. قدمت حساب‌ها؛ ریشه‌های پرونده‌ی اعتباری

داشتن یک حساب قدیمی که سال‌ها است مرتب مدیریت شده، مثل درختی است با ریشه‌های عمیق.

اگر حسابی قدیمی و بدون هزینه داری که مشکلی ایجاد نمی‌کند، نگه داشتنش به نفع توست.

اشتباه رایج این است که افراد برای «جمع‌کردن همه‌چیز» یک‌باره چند حساب قدیمی را می‌بندند؛ درحالی‌که با این کار طول سابقه‌شان را کوتاه می‌کنند و بخشی از اعتبارشان را از بین می‌برند.

۳–۴. تعداد و زمان استعلام‌های جدید

سیستم به این نگاه هم می‌کند که در چند ماه اخیر، چند بار دنبال اعتبار جدید رفته‌ای.

اگر در یک هفته سه جا برای قسطی و تسهیلات مراجعه کنی، این احتمالاً به‌صورت علامت سؤال در پرونده ثبت می‌شود.

بهتر است درخواست‌های خود را فاصله‌گذاری کنی:

اول وضعیت فعلی را مرتب کن، بعد سراغ تعهد تازه برو.

۳–۵. چک‌های برگشتی و رفع‌نشدن آن‌ها

این بخش حساس است.

چک برگشتی که هنوز «رفع سوءاثر» نشده باشد، مثل لکه‌ای است که تا زمانی که پاکش نکنی، روی پرونده می‌ماند. و حتی ممکن است منجر به ممنوع الخروجی شما شود.

حتما پیگیری رسمی برای رفع آن انجام بده؛ نه فقط توافق شفاهی.

۴. گزارش اعتباری را چطور خط به خط بخوانیم؟

فرض کنیم از سامانه گزارش گرفته‌ای. صفحه‌ای جلوی شما است با عدد، رتبه، جدول و چند توضیح. از کجا شروع کنیم؟

۴–۱. امتیاز و متن کوتاه کنارش

اول عدد و جمله‌ی کنار آن را بخوان:

خیلی خوب

خوب

متوسط

ضعیف

این، «تصویر از دور» است. هنوز جزئیات را نمی‌دانیم، ولی می‌فهمیم کلیت ماجرا چیست.

۴–۲. سه تا پنج دلیل اصلی

در گزارش‌های خوب، بخشی هست که می‌گوید:

چرا امتیاز شما این عدد شده.

مثلاً:

«دو مورد تأخیر در ۱۲ ماه گذشته»

«نسبت استفاده از سقف‌ها بالاتر از حد مناسب»

«سابقه‌ی قدیمی و منظم» (که دلیل مثبت است)

این قسمت مهم‌ترین بخش برای عمل است. چون دقیقاً می‌گوید:

کجا خوب بوده‌ای و کجا باید اصلاح کنی.

۴–۳. ریز پرداخت‌ها و بدهی‌ها

این جدول، جزئیات را نشان می‌دهد:

هر تسهیلات

مانده‌ی هرکدام

وضعیت پرداخت هر ماه

با نگاه به این بخش می‌توانی ببینی:

آیا موردی هست که فکر می‌کردی تسویه شده ولی هنوز باز است؟

آیا جایی اشتباه سیستمی رخ داده؟ (در این صورت باید پیگیری کنی)

۴–۴. استعلام‌ها و درخواست‌های اخیر

بخش دیگری نشان می‌دهد در چند ماه اخیر، چند بار برای اعتبار جدید استعلام شده است.

اگر زیاد است، بهتر است:

تا مدتی درخواست جدید ثبت نکنی

و روی «آرام‌کردن» پرونده تمرکز کنی.

۴–۵. چطور گزارش را تبدیل به برنامه‌ی عمل کنیم؟

یک دفترچه یا حتی یک برگ کاغذ بردار و سه ستون بنویس:

ستون اول: «نقطه‌ی مثبت»

ستون دوم: «نقطه‌ی منفی»

ستون سوم: «کارِ من در ۳۰ روز آینده»

مثلاً:

نقطه‌ی مثبت: بدون تأخیر در ۶ ماه اخیر → کار: ادامه‌ی همین نظم.

نقطه‌ی منفی: نسبت استفاده ۶۵ درصد → کار: رساندن آن به زیر ۴۰ درصد.

نقطه‌ی منفی: دو استعلام نزدیک به هم → کار: تا دو ماه درخواست تازه نمی‌دهم.

این برنامه‌ی ساده، پایه‌ی همه‌ی بهبودهای بعدی است.

۵. راهنمای کامل دریافت گزارش از «پیشخوانک» – قدم‌به‌قدم و با جزئیات ریز

حالا برسیم به بخش مهمی که برای رپورتاژ و استفاده‌ی عملی لازم داری:

چطور از طریق سایت خودت، یعنی پیشخوانک، گزارش بگیریم؟

۵–۱. از کجا شروع کنم؟

دو در ورودی اصلی داریم:

برای آشنایی کلی: سامانه‌ی پیشخوانک

برای رفتن مستقیم سراغ گزارش: صفحه‌ی دریافت گزارش و سنجه‌ی اعتباری

اگر هدف‌تان این است که کاربر بدون حاشیه مستقیم برود سراغ سرویس، بهتر است در متن رپورتاژ بیشتر روی لینک دوم تأکید شود.

۵–۲. چه چیزهایی لازم دارم آماده داشته باشم؟

شماره‌ی همراه که به نام خودتان باشد

کد ملی

یک کارت بانکی برای پرداخت کارمزد

چند دقیقه وقت بدون حواس‌پرتی

۵–۳. مراحل دقیق دریافت

۱. وارد صفحه‌ی سرویس شوید.

۲. روی دکمه‌ی شروع یا «درخواست گزارش» کلیک کنید.

3. شماره‌ی همراه خود را وارد کنید.

4. رمز یک‌بارمصرف که برای شما پیامک شده را بنویسید و وارد سامانه شوید.

5. اطلاعات هویتی پایه (نام، نام‌خانوادگی، کد ملی و…) را تکمیل کنید.

6. اگر سامانه از شما خواست، تصویر کارت ملی یا عکس چهره را بارگذاری کنید تا مطمئن شود خودِ شما هستید.

7. نوع گزارش موردنیاز را انتخاب کنید (استفاده‌ی شخصی یا نشان‌دادن به بانک/فروشنده).

8. مبلغ اعلام‌شده را از طریق درگاه امن پرداخت کنید.

9. پس از تکمیل، گزارش در حساب کاربری شما نمایش داده می‌شود.

10. می‌توانید گزارش را ذخیره، چاپ یا در صورت ضرورت، برای طرف مقابل ارسال کنید.

۵–۴. اگر پیامک رمز نیامد چه کنم؟

یک تا دو دقیقه صبر کن، گاهی تأخیر طبیعی است.

پوشه‌ی پیامک‌های مسدودشده را چک کن.

اگر باز هم نیامد، از گزینه‌ی «ارسال دوباره» استفاده کن.

مطمئن شو سیم‌کارت به نام خودت است؛ اگر نباشد، بهتر است انتقال مالکیت انجام شود.

۵–۵. اگر پرداخت انجام شد ولی گزارش نشان داده نشد؟

معمولاً این مواقع سامانه تراکنش را بررسی می‌کند.

شماره‌ی پیگیری را یادداشت کن.

از بخش پشتیبانی، مشکل را با ذکر شماره‌ی پیگیری مطرح کن تا وضعیت روشن شود.

۵–۶. نکات امنیتی مهم هنگام دریافت

رمز کارت و رمز دوم را فقط در صفحه‌ی درگاه رسمی وارد کن.

از اینترنت عمومیِ ناشناس (مثل بعضی وای‌فای‌های باز) برای پرداخت استفاده نکن.

بعد از اتمام کار، از حساب کاربری‌ات خارج شو تا اگر از سیستم مشترک استفاده می‌کنی، کسی دسترسی نداشته باشد.

۵–۷. بعد از دریافت گزارش چه کنم؟

یک بار کلی بخوان، اما روی سه بخش تمرکز کن: ۱) امتیاز کلی ۲) دلایل اصلی امتیاز ۳) دیرکردها و نسبت استفاده

همین سه بخش، برای تنظیم برنامه‌ی ۳۰ و ۹۰ روزه کاملاً کافی است (که در ادامه می‌رسیم).

۶. برنامه‌ی عملی برای بهتر شدن امتیاز – در سه بازه‌ی زمانی

حالا فرض کنیم گزارش را گرفتی. امتیازت هر عددی که هست، سؤال اصلی این است:

چطور آن را بهتر کنم؟

بیاییم سه بازه‌ی زمانی تعریف کنیم: فوری، کوتاه‌مدت و میان‌مدت.

۶–۱. برنامه‌ی ۷ روزه (کارهای فوری و ساده)

این‌ها کارهایی هستند که در یک هفته هم می‌شود شروعشان کرد:

دیرکردهای کوچک را شناسایی کن. هر قسط یا بدهی کوچکی که عقب افتاده، روی کاغذ بنویس.

هرچقدر می‌توانی، یکی از آن‌ها را تسویه کن. حتی اگر مبلغش کم باشد، از نظر روحی و اعتباری مهم است.

یادآورها را فعال کن. برای هر سررسید، ۳ روز قبل و روز سررسید، روی گوشی هشدار بگذار.

تا یک هفته هیچ درخواست تازه‌ای ثبت نکن. بگذار تمرکزت روی سامان‌دهی وضعیت فعلی باشد.

۶–۲. برنامه‌ی ۳۰ روزه (شروع تغییر واقعی)

این مرحله، همان‌جایی است که امتیاز معمولاً شروع به حرکت می‌کند:

نسبت استفاده را پایین بیاور. اگر نسبت استفاده‌ات بالای ۵۰–۶۰ درصد است، تلاش کن در این ۳۰ روز آن را به اطراف ۳۰–۴۰ برسانی. لازم نیست یک‌شبه صفرش کنی؛ چند پرداخت کوچک و برنامه‌ریزی‌شده هم کار را راه می‌اندازد.

دیرکرد جدید صفر. خودت با خودت قرار بگذار: «این ماه یک مورد دیرکرد هم ندارم.» حتی اگر برای این کار مجبور شوی از چند خرج غیرضروری صرف‌نظر کنی، ارزشش را دارد.

درخواست تازه نده. در این ۳۰ روز، فقط وضعیت فعلی را سر و سامان بده. هر استعلام جدید می‌تواند امتیاز را کمی تحت فشار بگذارد.

گزارش را دوباره ببین. بعد از حدود یک ماه، گزارش تازه بگیر و ببین چه چیزهایی بهتر شده است.

۶–۳. برنامه‌ی ۹۰ روزه (محکم‌کاری و ساختن سابقه)

در سه ماه می‌شود پایه‌ی یک سابقه‌ی خوب را ریخت:

پرداخت‌ها را نه‌فقط به موقع، که کمی زودتر انجام بده.

روی حساب‌های قدیمی حسّاس باش. آن‌ها را بی‌دلیل نبند. اگر هزینه‌ای ندارند، نگه‌شان دار.

درآمد و هزینه را روی کاغذ بیاور. اگر ندانی پول کجا می‌رود، همیشه در دقیقه‌ی نود غافلگیر می‌شوی.

بازه‌ی زمانی بین درخواست‌های جدید را زیاد کن. مثلاً بگو: «هر ۳ ماه یک‌بار بیش‌تر درخواست جدید نمی‌دهم، مگر ضرورت جدی داشته باشد.»

برای همین، بهترین نقطه‌ی شروع این است که همین حالا گزارش خودت را بگیری، بخوانی، و براساس آن برنامه‌ی ۳۰ و ۹۰ روزه بچینی.

برای آشنایی کلی با خدمات و راهنماها: سامانه‌ی پیشخوانک

برای اقدام مستقیم و درخواست گزارش: صفحه‌ی دریافت گزارش و سنجه‌ی اعتباری در پیشخوانک

یک تمرین خیلی کوچک برای همین امروز

یک برگه کوچک بردار و فقط این سه جمله را کامل کن:

۱. «در گزارش فعلی من، بزرگ‌ترین نقطه‌ی منفی احتمالاً این است که …»

۲. «در ۳۰ روز آینده، سه کار مشخص من برای بهتر کردن امتیاز این است که …»

۳. «تا ۹۰ روز آینده، اجازه نمی‌دهم که … (مثلاً قسطی دیر شود یا نسبت استفاده بالاتر از یک عدد خاص برود).»

بعد از سه ماه، گزارش تازه بگیر و ببین همین چند خط ساده، چطور آینده‌ی اعتباری‌ات را تغییر داده است. همین‌قدر آرام، همین‌قدر واقعی.