منابع طبیعی: درختان خشک جنگل‌های هیرکانی، حاصل روند طبیعی حیات هستند و نباید ضایعات تلقی شوند/ این درختان گاهی حتی ارزشمندتر از درختان سالم هستند و برداشتن آن‌ها، فقط در شرایط ضروری و با مجوز، امکان‌پذیر است

گزارش مجلس درباره علت‌های آتش‌سوزی جنگل‌های هیرکانی واقع در الیت و اشاره به عدم صدور مجوز از سوی سازمان حفاظت محیط‌ زیست برای پاکسازی درختان قطع‌شده و روی زمین افتاده به عنوان یکی از علت‌های این حادثه، بار دیگر این موضوع را داغ کرد. به گفته مشاور سازمان منابع طبیعی صرف این‌که درختان شکسته و افتاده به‌عنوان مواد سوختنی شناخته می‌شوند، نمی‌تواند و نباید دلیلی برای برداشت گسترده آن‌ها باشد.

کد خبر: ۹۰۱۱۱۰

تاریخ: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ - ۱۱:۱۶

ایسنا: گزارش مجلس درباره علت‌های آتش‌سوزی جنگل‌های هیرکانی واقع در الیت و اشاره به عدم صدور مجوز از سوی سازمان حفاظت محیط‌ زیست برای پاکسازی درختان قطع‌شده و روی زمین افتاده به عنوان یکی از علت‌های این حادثه، بار دیگر این موضوع را داغ کرد. به گفته مشاور سازمان منابع طبیعی صرف این‌که درختان شکسته و افتاده به‌عنوان مواد سوختنی شناخته می‌شوند، نمی‌تواند و نباید دلیلی برای برداشت گسترده آن‌ها باشد.

نقی شعبانیان ـ مشاور رییس سازمان منابع طبیعی ـ با تشریح مفهوم درختان شکسته و افتاده در جنگل‌ها گفت: درختان مانند هر موجود زنده دیگری بر اثر عوامل مختلفی از قبیل آفات و بیماری، باد و برف  و غیره و یا در مسیر طبیعی حیات خود به‌ویژه با رسیدن به مرحله کهنسالی یا «دیرزیستی»، به‌تدریج دچار پوسیدگی و خشکی می‌شوند. این فرآیند کاملاً طبیعی است و بخشی از چرخه حیات جنگل به‌شمار می‌رود. در این مرحله درخت ممکن است به‌صورت «درخت خشک سرپا» در جنگل باقی بماند (خشکه‌دار) و پس از مدتی بر اثر پوسیدگی یا عوامل طبیعی مانند باد و طوفان، به دلیل ریشه کن شدن و یا شکستن بر زمین بیفتد که در این حالت به آن «درخت شکسته و افتاده» گفته می‌شود.

وی افزود: چه درختان خشک سرپا و چه درختان شکسته و افتاده، از منظر اکولوژیک عناصر بسیار ارزشمندی در جنگل هستند و نباید این درختان را به‌عنوان ضایعات یا زباله جنگلی تلقی کرد زیرا این عناصر نقش کلیدی در چرخه مواد غذایی، حفظ رطوبت خاک، تقویت ساختار خاک، جلوگیری از فرسایش و ایجاد زیستگاه برای گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری دارند. این درختان همچنین پناهگاه مهمی برای انواع قارچ‌ها، حشرات و سایر موجودات به‌شمار می‌روند و به‌عنوان ذخیره‌گاه کربن و عامل شکل‌گیری ریزاقلیم‌ها در افزایش تنوع زیستی جنگل نقش بسیار مهمی بازی می‌کنند. ارزش خشکه دارها و درختان خشکیده و افتاده در جنگل در بسیاری از مواقع از نظر نقش حیاتی و اکولوژیک ممکن است از درختان سالم و سرپا بیشتر باشد.

معاون سابق امور جنگل سازمان منابع طبیعی با اشاره به جایگاه جنگل‌های هیرکانی تصریح کرد: جنگل‌های هیرکانی از ارزشمندترین اکوسیستم‌های جنگلی جهان هستند. این جنگل‌ها با قدمتی بیش از ۵۰ تا ۶۰ میلیون سال، از بازماندگان دوران سوم زمین‌شناسی‌ محسوب می‌شوند و از عصر یخبندان جان سالم به در برده‌اند. جایگاه این جنگل‌های باارزش از نظر قدمت، تنوع بالای گونه‌های گیاهی و جانوری، نقش‌های اجتماعی و اکولوژیک و گستره محدود و باقی‌مانده این جنگل‌ها در حدود دو میلیون هکتار، مسئولیت حفاظت از آن‌ها را برای همه از دولت تا بخش خصوصی و جامعه، سنگین‌تر می‌کند. به همین دلیل نیز بخش‌هایی از جنگل‌های هیرکانی در فهرست میراث طبیعی جهانی یونسکو ثبت شده‌اند.

وی ادامه داد: جنگل‌های هیرکانی در قالب ۱۰۴ حوزه آبخیز تقسیم‌بندی شده‌اند و برای هر یک از این بخش‌ها باید طرح‌های مدیریتی جامع دقیق و مبتنی بر ارزیابی کارشناسی تحت عنوان «طرح‌های مدیریت پایدار جنگلهای هیرکانی» تهیه شود. در این طرح‌ها، تمام اقداماتی که این جنگل‌ها را به شاخص‌های پایداری نزدیک می‌کند و به تحقق پایداری جنگل‌ها کمک می‌کند، پیش‌بینی و از نظر زمانی و مکانی برنامه‌ریزی می‌شود. در حال حاضر طرح‌های مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی در سازمان منابع طبیعی کشور در حال تهیه است و در این فرآیند از تمامی ظرفیت علمی و تجربی کشور از قبیل ظرفیت اساتید دانشگاه، محققان، کارشناسان باسابقه و نیروهای دارای تجربه میدانی استفاده می‌شود.

شعبانیان با اشاره به سابقه مدیریت جنگل‌های شمال کشور گفت: از سال ۱۳۳۸ که اولین طرح جنگلداری تهیه شد تا سال ۱۳۹۵ برای بخش‌هایی از جنگل‌های هیرکانی طرح‌های جنگلداری تهیه شد. تا سال ۱۳۷۵ عمدتا طرحهای جنگلداری کلاسیک با هدف ایجاد جنگل‌های دانه‌زاد همسال بود که عملا یک کپی‌برداری از طرح‌های جنگلداری اروپا بود. با توجه به شرایط توپوگرافی جنگل‌های هیرکانی و وجود مشکلاتی از قبیل وجود دام در جنگل‌های هیرکانی، اساتید و کارشناسان متوجه شدند که این طرح‌ها برای جنگلهای هیرکانی مناسب نیستند. لذا از سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۲ تغییر رویکرد مثبتی در مدیریت این جنگلها اتفاق افتاد به طوری که اجرای شیوه‌های کلاسیک تک‌گزینی با برداشت غیرمتمرکز و روش‌های جنگلداری دانه‌زاد ناهمسال در دستور کار قرار گرفت.

وی ادامه داد: در سال‌های ۱۳۹۲ به بعد با پی بردن به ارزش‌های بیشتر این جنگل‌ها، طرح‌های جنگلداری بر اساس شیوه‌ها و روش‌های جنگلداری نزدیک به طبیعت و با هدف پایداری اکوسیستم‌های جنگلی و افزایش تنوع زیستی تهیه شدند و به اجرا در آمدند و این روند تا سال ۱۳۹۶ ادامه پیدا کرد. وجه اشتراک همه طرح‌های جنگلداری تا سال ۱۳۹۶ برای جنگل‌های هیرکانی، برنامه‌ریزی برای برداشت چوب از این جنگل‌ها بود، هرچند که از دهه ۱۳۸۰ به بعد در این طرح‌های جنگلداری، نگاه اکولوژیک و پایداری اکوسیستم‌های جنگلی بر نگاه به این جنگل‌ها به عنوان یک منبع تولید چوب غالب شده است و بر همین اساس برداشت چوب از این جنگل‌ها به‌طور قابل توجهی کاهش پیدا کرده است. در سال ۱۳۹۶ براساس جزء ۳ بند ف ماده ۳۸ قانون برنامه ششم توسعه اقتصادی - اجتماعی، تمامی طرح‌های جنگلداری برای جنگل‌های هیرکانی متوقف شد و دولت (سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور) مکلف به تهیه و اجرای طرح‌های «مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی» شد.

شعبانیان خاطرنشان کرد: مدیریت پایدار جنگل‌های هیرکانی عملا فرآیندی است که در آن ابعاد اکولوژیک، اقتصادی و اجتماعی جنگل مورد توجه قرار گرفته است و در جریان آن استمرار ارائه خدمات و تولید محصولات جنگل، بدون بروز نقصان در ارزش‌های ذاتی و توان مولد جنگل همچنین بدون اثر سوء بر محیط فیزیکی و اجتماعی پیرامون جنگل‌ها برای نسل‌های آینده تضمین می‌شود.

وی تاکید کرد:‌ سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در حال حاضر با به کارگیری تمامی ظرفیت‌های علمی و تجربی کشور در حال تهیه این طرح‌ها است، هر چند که به دلیل مشکلات متعدد به‌ویژه منابع مالی تاخیر زیادی در تهیه این طرح‌ها به وجود آمد.

مشاور رییس سازمان منابع طبیعی در ادامه اظهارکرد: در طرح‌های مدیریت پایدار برای رسیدن به شاخص‌های پایداری این جنگل‌ها از قبیل شاخص‌های اکولوژیک (تنوع ساختاری، تنوع گونه‌ای، زادآوری، شاخص‌های کیفیت خاک و سایر مولفه‌های اکولوژیک)، شاخص‌های اقتصادی و اجتماعی برنامه‌ریزی می‌شود. در این طرح‌ها از ابتدا برای برداشت چوب برنامه‌ریزی نمی‌شود ولی در برخی موارد، ممکن است بر اساس وضعیت توده جنگلی و تشخیص کارشناسی، مداخلات فنی و پرورشی محدود جهت هدایت توده جنگلی به سمت شاخص‌های پایداری انجام شود که مثال آن برداشت یک یا چند پایه درختی، صرفاً به‌منظور اصلاح ساختار توده و هدایت توده جنگلی به سمت پایداری و کاهش آسیب‌پذیری آن است.

مشاور رییس سازمان منابع طبیعی تاکید کرد: اصل بر این است که درختان شکسته و افتاده تا حد مورد نیاز در جنگل باقی بمانند چرا که یکی از مؤلفه‌های مهم پایداری اکوسیستم به‌شمار می‌روند. با این حال موضوع برداشت یا عدم برداشت آن‌ها یک تصمیم مطلق و یکسان برای همه مناطق نیست. این تصمیم باید صرفاً بر اساس ارزیابی کارشناسی و شرایط خاص هر توده و عرصه جنگلی اتخاذ شود.

وی افزود: در برخی مناطق ممکن است حجم درختان شکسته و افتاده به‌حدی برسد که از نظر ایمنی، کنترل آفات یا مدیریت ریسک آتش‌سوزی ضرورت مداخله محدود مطرح شود. در چنین مواردی، برداشت این درختان تنها در چارچوب طرح‌های مدیریت پایدار و بر اساس تشخیص و ارزیابی کارشناسی انجام می‌شود. مطابق تبصره ۱ ماده ۳۶ قانون برنامه هفتم توسعه، برداشت درختان شکسته و افتاده فقط در شرایط ضروری و با مجوز رئیس سازمان امکان‌پذیر است.

شعبانیان تصریح کرد: تعیین میزان برداشت یا باقی‌ماندن درختان شکسته و افتاده نسخه واحد ندارد. در برخی کشورهای اروپایی بر اساس مطالعات دقیق، حدود ۱۰ تا ۳۰ درصد از این درختان در جنگل باقی می‌مانند و مازاد آن برداشت می‌شود اما مطالعات جامع و نسخه‌های کلی هنوز برای جنگل‌های کشور به‌ویژه جنگل‌های هیرکانی وجود ندارد. عوامل متعددی مانند نوع گونه‌ها، شیب، جهت دامنه، ساختار توده و شرایط اقلیمی در این تصمیم‌گیری نقش دارند. به‌طور قطع حضور بیش از حد درختان شکسته و افتاده و خشکه دارها در جنگل می‌تواند باعث شدت آتش سوزی شود ولی صرف این‌که درختان شکسته و افتاده به‌عنوان مواد سوختنی شناخته می‌شوند، نمی تواند و نباید دلیلی برای برداشت گسترده آن‌ها باشد.

وی افزود:‌ در جنگل عناصر دیگری مانند لاش‌برگ کف جنگل نیز وجود دارند که قابلیت سوختن دارند اما حذف آن‌ها نیز راهکار علمی محسوب نمی‌شود بنابراین نسبت دادن آتش‌سوزی‌ها تنها به وجود درختان شکسته و افتاده بدون ارزیابی کارشناسی، تحلیل درست و دقیقی نیست.

مشاور رییس سازمان منابع طبیعی در پاسخ به اظهارات مطرح‌شده درباره حریق الیت گفت: در منطقه الیت، از سال ۱۳۹۶ تاکنون هیچ‌گونه برداشت درختان شکسته و افتاده انجام نشده و اساساً قرار هم نبوده چنین اقدامی صورت گیرد چرا که طرح مدیریت پایدار جنگل‌ها هنوز برای این منطقه نهایی نشده است. هم‌اکنون نیز الیت یکی از حوزه‌هایی است که طرح مدیریت پایدار آن در حال تهیه است.

شعبانیان در پایان با اشاره به ساز و کارهای نظارتی سازمان منابع طبیعی گفت: سازمان منابع طبیعی یک نهاد تخصصی با دفاتر تخصصی، کارشناسان میدانی و سازوکارهای نظارتی مشخص است. در صورت وجود ضرورت برای هرگونه مداخله فنی و پرورشی در توده جنگلی، درختان مورد نظر به‌صورت میدانی شناسایی، نشانه‌گذاری، تجدید حجم و تحت نظارت کامل برداشت خواهند شد. هدف این سازوکارها جلوگیری از هرگونه سوءاستفاده و ممانعت از تبدیل مداخلات فنی مدیریتی به بهره‌برداری است. اگر چه احتمال خطا یا تخلف در هر شرایطی وجود دارد اما وظیفه سازمان این است که با استفاده از ظرفیت‌های علمی، تحقیقاتی و تجربی کشور، این خطاها را به حداقل برساند و جنگل‌ها را به سمت پایداری هدایت کند.