توهم تاچر چیست؟ وقتی چهره‌ای ساده ناگهان ترسناک می‌شود

همه ما تجربه کرده‌ایم که گاهی چیزی در ظاهر ساده، مغزمان را گیج می‌کند. توهم تاچر یکی از این پدیده‌هاست که نشان می‌دهد مغز انسان چقدر در پردازش چهره‌ها پیچیده و ماهر است. توهم تاچر نشان می‌دهد مغز ما چهره‌ها را فقط به شکل مجموعه‌ای از اجزا نمی‌بیند، بلکه نحوه قرارگیری و ارتباط بین اجزای صورت را هم پردازش می‌کند. از زمان کشف این اثر توسط پروفسور پیتر تامپسون از دانشگاه یورک در سال ۱۹۸۰، توهم تاچر به یکی از جالب‌ترین و معروف‌ترین آزمایش‌های روانشناسی تبدیل شده و به دانشمندان کمک کرده تا بفهمند مغز چگونه تفاوت‌های جزئی بین افراد را تشخیص می‌دهد.

کد خبر: ۹۱۱۱۷۲

تاریخ: ۰۵ اسفند ۱۴۰۴ - ۰۰:۰۸

چهره‌ها همیشه آن چیزی نیستند که به نظر می‌رسند. یک توهم ساده نشان می‌دهد مغز ما چگونه فریب می‌خورد.

همه ما تجربه کرده‌ایم که گاهی چیزی در ظاهر ساده، مغزمان را گیج می‌کند. توهم تاچر یکی از این پدیده‌هاست که نشان می‌دهد مغز انسان چقدر در پردازش چهره‌ها پیچیده و ماهر است.

توهم تاچر نشان می‌دهد مغز ما چهره‌ها را فقط به شکل مجموعه‌ای از اجزا نمی‌بیند، بلکه نحوه قرارگیری و ارتباط بین اجزای صورت را هم پردازش می‌کند. از زمان کشف این اثر توسط پروفسور پیتر تامپسون از دانشگاه یورک در سال ۱۹۸۰، توهم تاچر به یکی از جالب‌ترین و معروف‌ترین آزمایش‌های روانشناسی تبدیل شده و به دانشمندان کمک کرده تا بفهمند مغز چگونه تفاوت‌های جزئی بین افراد را تشخیص می‌دهد.

تصور کنید دو تصویر از یک چهره به شما نشان داده شود؛ اما هر دو تصویر وارونه باشند. در نگاه اول ممکن است همه چیز طبیعی به نظر برسد، اما اگر تصاویر به حالت صحیح بازگردند، بلافاصله متوجه می‌شوید یکی از چهره‌ها کمی عجیب و نادرست است. نکته‌ی جالب اینکه اگر عکس‌ها را دوباره وارونه کنیم، با اینکه دیگر فهمیده‌اید مشکل چیست، دوباره آن تغییرات عجیب محو می‌شود.

تامپسون از عکس مارگارت تاچر، نخست‌وزیر وقت بریتانیا استفاده کرد و متوجه شد که وقتی چشم‌ها و دهان در یک تصویر وارونه تغییر می‌کنند، مردم به سختی متوجه آن می‌شوند. اما وقتی همان تصویر به حالت درست نگاه شود، تغییرات بلافاصله آشکار و حتی کمی ترسناک به نظر می‌رسند.

توهم تاچر به ما نشان می‌دهد که مغز انسان چهره‌ها را به شکل کل‌نگر پردازش می‌کند. این یعنی مغز فقط به اجزای جداگانه صورت مثل چشم، بینی یا دهان نگاه نمی‌کند، بلکه موقعیت و روابط بین این اجزا را نیز درک می‌کند. وقتی چهره وارونه باشد، مغز نمی‌تواند این روابط را به خوبی پردازش کند و بنابراین تغییرات عجیب کمتر دیده می‌شوند.

اگر بخواهیم ساده‌تر بگوییم، مغز انسان چهره‌ها را مانند یک کلیت هماهنگ می‌بیند، نه مجموعه‌ای از اجزای جداگانه. وقتی چهره را وارونه می‌کنیم، این پردازش کل‌نگر مختل می‌شود و فقط ویژگی‌های فردی مانند چشم و دهان باقی می‌مانند، در نتیجه حتی تغییرات بزرگ هم به سختی تشخیص داده می‌شوند.

اما وقتی تصویر به حالت درست نمایش داده شود، مغز دوباره روابط بین اجزا را پردازش می‌کند و بلافاصله متوجه تغییرات عجیب می‌شود. این همان چیزی است که باعث می‌شود تصویر درست هم قابل تشخیص و هم کمی ترسناک به نظر برسد.

توهم تاچر تنها یک بازی ذهنی نیست و به دانشمندان کمک کرده است تا بفهمند مغز چگونه چهره‌ها را شناسایی می‌کند. تحقیقات نشان داده‌اند که انسان‌ها و حتی برخی میمون‌ها از این نوع پردازش کل‌نگر استفاده می‌کنند.

پردازش چهره در مغز انسان به مناطق خاصی وابسته است، از جمله منطقه‌ای به نام ناحیه صورت دوکی شکل (fusiform face area) که مسئول تشخیص کل‌نگر چهره‌ها است. وقتی اطلاعات ساختاری چهره حذف شود، انسان‌ها حساسیت کمتری به تفاوت‌های جزئی بین افراد دارند، تفاوت‌هایی که هر یک از ما را منحصربه‌فرد می‌کنند.

تحقیقات نشان داده‌اند که توهم تاچر فقط در بزرگسالان مشاهده نمی‌شود. کودکان خردسال نیز این اثر را تجربه می‌کنند، اما با رشد مغز و افزایش توانایی پردازش کل‌نگر، حساسیت آن‌ها بیشتر می‌شود. مطالعات روی افراد دارای اختلال طیف اوتیسم هم نشان داده‌اند که این افراد ممکن است این توهم را کمتر تجربه کنند، زیرا مغز آن‌ها بیشتر روی جزئیات فردی تمرکز دارد و کمتر از اطلاعات کل‌نگر استفاده می‌کند.

اثر تاچر در مطالعات نوروفیزیولوژی و تصویربرداری مغز هم تایید شده است. اسکن‌های fMRI و EEG نشان می‌دهند که وقتی تغییرات کوچک در موقعیت چشم‌ها و دهان ایجاد می‌شود، مغز در حالت دید طبیعی چهره پاسخ قوی‌تری نشان می‌دهد. این یعنی مغز واقعاً از فرضیات ساختاری درباره چهره استفاده می‌کند تا تفاوت‌های جزئی بین افراد را تشخیص دهد.

اثر تاچر به توسعه سیستم‌های هوش مصنوعی و بینایی ماشین نیز کمک کرده است، به طوری که مهندسان تلاش می‌کنند سیستم‌هایی بسازند که مانند مغز انسان چهره‌ها را کل‌نگر پردازش کنند و نه فقط ویژگی‌های جداگانه.

این باور قدیمی وجود داشت که توهم تاچر فقط روی چهره مارگارت تاچر کار می‌کند، اما همان‌طور که در عکس شاخص مقاله می‌بینید، چنین چیزی درست نیست. اثر تاچر روی هر چهره‌ای قابل مشاهده است و حتی می‌توان با تغییر چشم‌ها و دهان چهره‌های دیگر این توهم را ایجاد کرد.

منبع: زومیت