بازنگری در تبارشناسی مغول‌ها؛ شمار نوادگان چنگیز خان بسیار کمتر از برآوردهای قبلی است

بر اساس روایت‌های فرهنگ عامه‌ی قزاق، گفته می‌شود پیکر جوچی، پسر ارشد چنگیز خان مغول، در آرامگاهی در منطقه‌ی اولی‌تاو در ارتفاعات مرکزی قزاقستان قرار دارد. باستان‌شناسانی که به‌تازگی بقایای انسانی این آرامگاه قرون‌وسطایی را بررسی کردند، به جوچی نرسیدند؛ اما در عوض با تبار ژنتیکی ناشناخته‌ای روبه‌رو شدند که احتمال دارد به خود چنگیز خان بازگردد.

کد خبر: ۹۱۱۷۱۳

تاریخ: ۰۸ اسفند ۱۴۰۴ - ۲۲:۰۶

شواهد تازه نشان می‌دهد نسبت خویشاوندی مردان امروزی با چنگیز خان بسیار نادرتر از تصور گذشته است؛ یافته‌ای که تاریخ و ژنتیک را بازنگری می‌کند.

چنگیز خان مغول که با نام تموچین در کوه‌های خِنتی در شمال‌شرق مغولستان متولد شد، جنگجویی از آسیای مرکزی بود که در سال ۱۲۰۶ امپراتوری مغول را بنیان گذاشت. مهارت مغول‌ها در اسب‌سواری و تیراندازی با کمان، امکان فتح سریع سرزمینی گسترده از اقیانوس آرام تا اروپای مرکزی را فراهم کرد. گسترش امپراتوری مغول در سده‌ی سیزدهم میلادی، سرزمین‌های ایرانی را نیز دربر گرفت و ساختارهای سیاسی و جمعیتی منطقه را دگرگون کرد.

چنگیز خان و همسرش بورته چهار پسر و پنج دختر داشتند. جوچی، پسر ارشد خانواده، حدود سال ۱۱۸۲ میلادی متولد شد و حدود سال ۱۲۲۷، اندکی پیش از مرگ پدرش، درگذشت. بخش شمال‌غربی امپراتوری مغول که تحت فرمانروایی او قرار داشت، بعدها با نام «اردوی زرین» شناخته شد.

آیکن آسکاپولی، انسان‌شناس زیستی در دانشگاه ویسکانسین مدیسن، در گفت‌وگو با لایوساینس توضیح داد که اردوی زرین برای نسل‌های طولانی توسط پسر ارشد چنگیز خان و نوادگان او اداره می‌شد، اما تاکنون هیچ داده دی‌ان‌ای باستانی از این افراد به دست نیامده است.

آسکاپولی و همکارانش برای یافتن دی‌ان‌ای خویشاوندان نزدیک چنگیز خان، ادعاهای مرسوم مربوط به محل دفن جوچی را در پژوهشی تازه بررسی کردند. بر اساس روایت‌ها، جوچی پس از سقوط از اسب در اولی‌تاو جان باخت و در آرامگاهی به همین نام دفن شد؛ آرامگاهی که دست‌کم هفتاد سال پس از مرگ او ساخته شده است.

پژوهشگران به منطقه‌ی اولی‌تاو سفر کردند و اسکلت‌های مردانه‌ی موجود در سه آرامگاه قرون‌وسطایی را که گفته می‌شود متعلق به جوچی و دیگر نخبگان اردوی زرین است، بررسی کردند. تحلیل دی‌ان‌ای این افراد با تمرکز بر کروموزوم Y انجام شد که از پدر به پسر منتقل می‌شود و برای ردیابی تبار پدری اهمیت دارد.

تاریخ‌گذاری کربنی نشان داد دو اسکلت مردانه به فاصله‌ی زمانی ۱۲۸۶ تا ۱۳۹۸ میلادی تعلق دارند و بنابراین نمی‌توانند فرزندان مستقیم چنگیز خان باشند. با‌این‌حال، تحلیل ژنتیکی نشان داد این دو مرد دارای تبار پدری مشترکی هستند که با مردی متعلق به قرن هجدهم نیز مشترک است؛ تباری که گمان می‌رود با چنگیز خان ارتباط داشته باشد.

تأیید قطعی ارتباط با چالشی اساسی روبه‌رو است: اسکلت چنگیز خان هرگز پیدا نشده و محل دفن او ناشناخته باقی مانده است. آسکاپولی توضیح داد که هیچ‌کس نمی‌داند دی‌ان‌ای کروموزوم Y او چه ویژگی‌هایی داشته است و نمونه‌ای شناخته‌شده از خود او، پسران، نوه‌ها یا خویشاوندان نزدیکش در دست نیست. به گفته‌ی او، این پژوهش تلاشی برای پاسخ‌دادن به همین پرسش تاریخی است.

مطالعه‌ای پیشین که در سال ۲۰۰۳ در American Journal of Human Genetics منتشر شد، نشان داد تبار غیرمعمول کروموزوم Y با منشأ مغولستان در حدود هزار سال پیش، موسوم به C3*، امروزه در میان مردمان سراسر قلمرو سابق امپراتوری مغول رایج است. پژوهشگران در آن مطالعه نتیجه گرفتند این تبار احتمالاً از طریق نوادگان مرد چنگیز خان منتقل شده و حدود ۰٫۵ درصد از مردان جهان امروز، یعنی یک نفر از هر ۲۰۰ مرد، ممکن است از نسل چنگیز خان باشند.

اما تحلیل جدید نشان داد سه مرد دفن‌شده در آرامگاه‌های اردوی زرین از نظر پدری با یکدیگر خویشاوند بوده و جدی نزدیک در تبار C3* دارند. به گفته‌ی آسکاپولی، هاپلوتیپ کروموزوم Y آن‌ها در خوشه‌ای قرار می‌گیرد که پیش‌تر به‌عنوان تبار احتمالی چنگیز خان مطرح شده بود، اما شاخه‌ی شناسایی‌شده در این مطالعه در جمعیت‌های امروزی بسیار نادر است.

خوشه‌ی ژنتیکی C3* خانواده‌ای بسیار بزرگ با شاخه‌های متعدد به شمار می‌رود؛ موضوعی که در سال ۲۰۰۳ هنوز به‌طور کامل شناخته نشده بود. نخبگان اردوی زرین یکی از شاخه‌های این خانواده ژنتیکی را در اختیار داشته‌اند. اما شاخه‌ای که در اسکلت‌های آرامگاه کشف شد، بسیار نادرتر از شاخه‌ای است که در مطالعه‌ی سال ۲۰۰۳ گزارش شده بود. این کشف نشان می‌دهد شمار مردان امروزی که با چنگیز خان خویشاوندی دارند، احتمالاً بسیار کمتر از برآوردهای قبلی است.

همچنین، بررسی ژنتیکی نشان داد افراد دفن‌شده در آرامگاه‌ها تبار خود را عمدتاً از جمعیت‌های باستانی شمال‌شرق آسیا (ANA) به ارث برده‌اند. علاوه بر این تبار، سهم ژنتیکی قوم قبچاق نیز دیده می‌شود؛ گروهی از کوچ‌نشینان مرتبط با سکاهای شرقی که در استپ‌های اوراسیا زندگی می‌کردند و در دوره‌ی قرون وسطی در اردوی زرین ادغام شدند.

با وجود یافته‌های تازه، تبار دقیق کروموزوم Y که چنگیز خان با نوادگان مرد خود مشترک داشت، همچنان ناشناخته است. آسکاپولی معتقد است اگر مقبره‌ای با ثبت تاریخی معتبر و سنگ‌قبری شناسایی شود که تعلق فرد به نوادگان چنگیز خان را تأیید کند و سپس آزمایش‌های ژنتیکی انجام شود، دستیابی به نتیجه قطعی ممکن خواهد بود. پیچیدگی‌های تاریخی و ژنتیکی نشان می‌دهد پاسخ نهایی ساده نخواهد بود، اما پژوهش‌های آینده می‌توانند این معمای دیرینه را پاسخ دهند.

نتایج پژوهش در نشریه‌ی علمی PNAS منتشر شده است.

منبع: زومیت