سفیدی چشم یکی از ویژگی‌های کلیدی ماست؛ اما فقط انسان‌ها صاحب آن نیستند

قدرت «نگاه جانبی» مختص انسان نیست؛ پژوهش‌ها نشان می‌دهند شامپانزه‌ها هم حرکات چشم ما را ردیابی می‌کنند؛ اما راز این توانایی در سفیدی چشم آن‌هاست.

کد خبر: ۹۱۶۷۴۸

تاریخ: ۱۹ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۱:۲۲

زومیت: قدرت «نگاه جانبی» مختص انسان نیست؛ پژوهش‌ها نشان می‌دهند شامپانزه‌ها هم حرکات چشم ما را ردیابی می‌کنند؛ اما راز این توانایی در سفیدی چشم آن‌هاست.

نقش کلیدی صلبیه‌ (سفیدی چشم) در ردیابی نگاه انسان، همواره مورد توجه دانشمندان بوده است؛ اما قبلاً تصور می‌شد این توانایی فقط به انسان اختصاص دارد. پژوهش‌های اخیر با گشودن دریچه‌ای نو به سوی درک ارتباطات چشمی در دنیای نخستی‌سانان، نشان می‌دهند شامپانزه‌ها و بونوبوها نیز قادر به تشخیص جهت نگاه یکدیگر هستند؛ حتی با وجود صلبیه‌های تیره‌تر. اگرچه وجود سفیدی چشم در انسان‌ها شایع‌تر است، حدود یک‌ششم جمعیت شامپانزه‌ها نیز درجاتی از این ویژگی را دارا هستند.

در دنیای مدرن، حرکات ظریف جانبی چشم به یکی از مؤثرترین ابزارها برای انتقال اطلاعات میان انسان‌ها تبدیل شده است. نشانه‌های بصری که می‌توانند معانی پنهان بسیاری را آشکار کنند، به‌دلیل ویژگی منحصربه‌فرد چشم‌های انسان، یعنی سفیدی چشم به‌راحتی تشخیص‌پذیر هستند. سفیدی چشم یا همان صلبیه‌های سفیدرنگ در انسان‌ها بسیار رایج است و در سایر نخستی‌سانان به‌ندرت دیده می‌شود؛ همین امر، نقش آن را در تعاملات اجتماعی ما برجسته‌تر می‌کند.

شامپانزه و بونوبو، نخستی‌سانانی که نزدیک‌ترین خویشاوندان ما هستند، صلبیه‌های قهوه‌ای‌رنگ دارند. در شامپانزه‌ها، رنگدانه‌ی قهوه‌ای تیره‌تر از عنبیه‌های نسبتاً روشن آن‌هاست. اما در بونوبوها، عنبیه‌های تیره‌تری نسبت به سفیدی چشم دیده می‌شود. وجود چنین تفاوت‌هایی پرسش مهمی را مطرح می‌کند: چرا انسان‌ها از این قاعده پیروی نکردند و صلبیه‌هایشان متمایز شد؟

دانشمندان برای مدت‌ها بر این گمان بودند که تفاوت در رنگ صلبیه با نحوه‌ی تکامل‌یافتن چشم‌ها به‌عنوان ابزاری برای ارتباطات وابسته است. آن‌ها معتقد بودند کنتراست بالای سفیدی چشم با عنبیه‌های رنگی، تشخیص جهت نگاه هم‌نوعان را تسهیل می‌کند و امکان تبادل اطلاعات حیاتی را فراهم می‌سازد.

برای مثال، در یک سخنرانی معمولی یا کلاس درس، حرکات چشم فردی بی‌اعتنا یا بی‌حوصله به آسانی قابل‌تشخیص است. پیش‌تر تصور می‌شد اگر موقعیتی مشابه برای جمعی از شامپانزه‌ها رخ دهد، نشانه‌های خستگی و بی‌حوصلگی آن‌ها پنهان باقی بماند یا حداقل فرضیه‌ی غالب چنین بود. با‌این‌حال، تحقیقات اخیر نشان داده‌اند نخستی‌سانانی مانند شامپانزه و بونوبو نیز قادر به ردیابی حرکات نگاه یکدیگر هستند.

در سال ۲۰۱۹، تیمی بین‌المللی از پژوهشگران با بررسی چشم‌های بیش از ۱۵۰ انسان، بونوبو و شامپانزه، نشان دادند که اگرچه صلبیه‌های نخستی‌سانان تیره‌تر هستند، کنتراست نور و تاریکی همچنان امکان ردیابی حرکات نگاه را فراهم می‌کند. یافته‌ها فرضیه‌ی غالب را که می‌گوید سفیدی چشم انسان محصول میلیون‌ها سال فرگشت اجتماعی است، رد نمی‌کند؛ بلکه اثبات می‌کند که توانایی نخستی‌سانان در برقراری ارتباط چشمی بسیار بیشتر از تصورات پیشین است.

خوان او. پره‌آگارسیا، پژوهشگر دانشگاه ملی سنگاپور، پس از انتشار پژوهش سال ۲۰۱۹ در بیانیه‌ای توضیح داد: «انسان‌ها در بسیاری جهات منحصربه‌فرد هستند؛ چراکه هیچ موجود دیگری قادر به برقراری ارتباط با زبانی به پیچیدگی زبان ما یا ساخت ابزارهایی با این سطح از ظرافت نیست. ردیابی حرکات نگاه جزء مهمی از رفتارهای متعددی است که پیش‌تر تصور می‌شد مختص انسان باشد. یافته‌ها نشان می‌دهد میمون‌ها نیز ممکن است چنین رفتارهایی داشته باشند.»

بنابراین، تشخیص حرکات جانبی چشم انسان معمولاً تنها به دلیل کنتراست بالای سفیدی چشم آسان‌تر است. با‌این‌حال، پژوهشی در سال ۲۰۲۳ نیز نشان داد که تصور قبلی مبنی‌بر نادر‌بودن سفیدی چشم در میان نخستی‌سانان، مانند شامپانزه و بونوبو دقیق نیست و صلبیه‌های سفید در آن‌ها به مراتب شایع‌تر از آن چیزی است که قبلاً پیش‌بینی می‌شد.

پژوهشگران مطالعه‌ی سال ۲۰۲۳ توضیح داده‌اند که سفیدی چشم (صلبیه) اغلب در منابع علمی و رسانه‌های عمومی به‌عنوان ویژگی منحصربه‌فرد انسان شناخته می‌شود، اما این تصور درست نیست. تقریباً یک عضو از هر شش شامپانزه‌ی نگوگو دارای سفیدی چشم کامل یا جزئی در حداقل یکی از چشمان خود هستند؛ به‌طوری که این ویژگی بیشتر هنگام انحراف نگاه مشاهده می‌شود. حتی مقدار اندکی سفیدی یا روشنایی در صلبیه نیز می‌تواند جهت نگاه را آشکار کند.

در نهایت، می‌توانید با خیال راحت از سفیدی چشم‌های خود برای برقراری ارتباط با اطرافیانتان، حتی با میمون‌ها، استفاده کنید؛ چراکه این روش بسیار مؤثر است. اما به خاطر داشته باشید که بعضی حرکات جانبی چشم می‌تواند برای شامپانزه‌ها معنای دیگری داشته باشد.