امیررضا اصنافی دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه شهید بهشتی

ما کتابدار داشتیم وقتی شما نبودید!

کد خبر: ۹۱۷۰۵۸

تاریخ: ۱۶ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۱:۳۲

در جهانی که امروز شرط قدرت در آن اغلب با شاخص‌های نظامی و اقتصادی اندازه‌گیری می‌شود، توجه به میراث تمدنی ملت‌ها بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. بازخوانی پیشینه دانایی در ایران نه فقط یک روایت تاریخی، بلکه بخشی از تحلیل جایگاه ایران در تاریخ جهان و فهم صحیح مسیر شکل‌گیری تمدن بشری است.

ایران از نخستین سرزمین‌هایی است که در آن «فرهنگ ثبت»، «مدیریت دانش» و «سازمان‌دهی اطلاعات» شکل گرفته؛ مفاهیمی که در ادبیات امروز به‌صورت کتابداری، آرشیو، اطلاعات‌رسانی و علوم اسنادی شناخته می‌شوند.

این یادداشت تلاش می‌کند با روایتی پژوهش‌محور، نشان دهد که **ایران هزاران سال پیش از شکل‌گیری بسیاری از دولت‌های به ظاهر قدرتمند معاصر، صاحب نهادهای دانشی، کتابخانه‌ای و دبیرخانه‌ای بوده** و همین پیشینه، جایگاه تمدنی آن را در تاریخ جهان تبیین می‌کند و نشان می‌دهد کشورهایی که حتی چهارصد سال هم از پیدایش آنها نمی‌گذرد عصر حجر که هیچ اصلا وجود خارجی نداشتند. به این ترتیب باید بیان داشت که:

۱. ایران؛ یکی از خاستگاه‌های جهانی مدیریت دانش

شواهد باستان‌شناسی و مطالعات تاریخ‌نگاری ایران را یکی از قدیمی‌ترین مراکز تولید، ثبت و نگهداری دانش معرفی می‌کند. در دوره‌ای که بخش بزرگی از جهان از نظر ساختار اجتماعی، اداری و فرهنگی در مراحل ابتدایی قرار داشت، ایران دارای:

- شبکه‌های نگارشی گسترده

- دبیرخانه‌های رسمی

- بایگانی‌های اداری

- مراکز علمی و پژوهشی

- کتابخانه‌های سازمان‌یافته

بود.

این ساختارها از دید متخصصان تاریخ علم، همان «زیرساخت‌های مدیریت دانش» در عصر باستان هستند.

۲. اسناد عیلامی؛ نخستین نشانه‌های کتابداری سازمان‌یافته

تمدن عیلام یکی از کهن‌ترین تمدن‌های جهان است و شوش، پایتخت آن، در هزاره‌های پیشین محل شکل‌گیری یکی از قدیمی‌ترین مجموعه‌های اسناد و الواح بوده است. هزاران لوح گلی کشف‌شده در شوش نشان می‌دهد که:

- ثبت اطلاعات اداری، اقتصادی و اجتماعی با نظم کامل انجام می‌شده

- نگهبانان و متصدیان اسناد، وظیفه حفاظت از لوح‌ها را برعهده داشتند

- روند «طبقه‌بندی» و «آرشیوداری» به شکلی نظام‌مند اجرا می‌شد

این ساختارها از دیدگاه پژوهشگران تاریخ، یکی از نخستین اشکال «کتابخانه ـ آرشیو» در جهان به شمار می‌آید؛ مرکزی که هزاران سال پیش از بسیاری از فرهنگ‌های مکتوب امروز، وظیفه حفظ و مدیریت دانش را بر دوش داشت.

۳. هخامنشیان؛ شکل‌گیری یکی از بزرگ‌ترین نظام‌های اسنادی جهان باستان

تخت‌جمشید و شوش، علاوه بر اهمیت معماری و تاریخی، از نظر مدیریت اسناد نیز جایگاهی منحصربه‌فرد دارند. آرشیو اداری هخامنشی، که بخش‌هایی از آن در قرن بیستم کشف شد، یکی از گسترده‌ترین دستگاه‌های بایگانی جهان باستان محسوب می‌شود.

تحلیل این اسناد نشان می‌دهد:

- هر سند دارای شماره، مهر و ثبت محلی بوده

- شبکه‌ای از دبیران و نگارندگان حرفه‌ای بر امور اداری نظارت داشته‌اند

- اطلاعات از استان‌های مختلف (ساتراپی‌ها) جمع‌آوری و در مرکز بایگانی می‌شده

- نسخه‌های متعدد از برخی دستورها تهیه می‌شده تا اصالت و دوام اطلاعات حفظ شود

در زبان امروز، این نظام را می‌توان «شبکه ملی مدیریت اطلاعات» نامید؛ ساختاری پیشرفته که نشان‌دهنده بلوغ اداری و فرهنگی ایرانیان در ۲۵۰۰ سال پیش است.

۴. کتابخانه‌ها و دبیرخانه‌های عصر ساسانی؛ از نگهداری تا تولید علم

دوره ساسانی نقطه اوج سازمان‌دهی دانش در ایران باستان است. کتابخانه‌های بزرگ در تیسفون، استخر، ری و دیگر شهرها وجود داشتند. اما مهم‌ترین مرکز علمی این دوره، بی‌شک **جندی‌شاپور** بود؛ مجموعه‌ای که بسیاری از تاریخ‌نگاران آن را ترکیبی اولیه از:

- دانشگاه

- کتابخانه

- مرکز پژوهشی

- بیمارستان آموزشی

می‌دانند.

جندی‌شاپور مکانی بود که دانش چند تمدن در آن گرد می‌آمد: ایرانی، یونانی، هندی و سریانی.

نسخه‌برداران، کتابداران، مترجمان و دبیران در کنار دانشمندان و پزشکان فعالیت می‌کردند. این نخستین جایی در جهان بود که «مدیریت دانش» به معنای واقعی شکل گرفت.

۵. مفهوم کتابدار در ایران باستان؛ فراتر از یک نگهبان کتاب

در ایران باستان، کتابدار تنها محافظ کتاب نبود؛ او مسئول حفظ حافظه تمدن بود.

وظایف او شامل:

- نگهداری نسخه‌ها و لوح‌ها

- ثبت رویدادها

- تهیه نسخه‌های جدید

- آموزش خط و کتابت

- نظارت بر انتقال و جابه‌جایی اسناد

- طبقه‌بندی موضوعی متون

بود.

این نقش امروز در علوم مدرن به‌عنوان «چرخه مدیریت دانش» تعریف می‌شود. ایرانیان هزاران سال پیش این چرخه را در عمل به کار گرفته بودند.

۶. ایران در مقایسه تمدنی؛ تقدم تاریخی در دوران نبود بسیاری از دولت‌های امروز

تحلیل تطبیقی تاریخ نشان می‌دهد:

- بسیاری از کشورهای قدرتمند امروزی تنها چند سده قدمت دارند
- در همان زمان‌ها ایران چند هزار سال سابقه ثبت‌شده مدیریت دانش داشته
- کتابخانه، بایگانی و کتابدار در ایران زمانی وجود داشت که بخش بزرگی از جهان حتی به مرحله شکل‌گیری ساختارهای اداری نرسیده بود
این مقایسه، بدون نیاز به هرگونه داوری سیاسی، تنها یک نکته روشن می‌کند:
ایران یکی از بسترهای اصلی شکل‌گیری تمدن انسانی و یکی از نخستین مراکز سازمان‌دهی دانش بوده است.

۷. معنای این پیشینه برای امروز
جایگاه تمدنی ملت‌ها تنها با قدرت امروز آنها سنجیده نمی‌شود؛
با عمق تاریخی و سهم‌شان در ساختن جهان نیز اندازه‌گیری می‌شود.
ایران سهمی بزرگ در شکل‌گیری «فرهنگ دانایی» جهان داشته است. هنگامی که هنوز بسیاری از دولت‌های کنونی وجود نداشتند، ایرانیان:
- می‌نوشتند
- ثبت می‌کردند
- نگهداری می‌کردند
- کتابخانه بنا می‌کردند
- دبیر تربیت می‌کردند
- و از حافظه ملی خود مراقبت می‌کردند
این میراث نشان می‌دهد که ایران نه یک بازیگر تازه‌وارد، بلکه **یکی از پایه‌گذاران تمدن جهانی** است.
نتیجه‌گیری
بازخوانی پیشینه فرهنگی و علمی ایران ثابت می‌کند که این سرزمین از کهن‌ترین روزگاران، بر ستون دانش و نگارش استوار بوده است.
ایران نه به عنوان کشوری که در دوره‌ای خاص به شکوفایی رسیده، بلکه به عنوان **تمدنی دیرپاتر از بسیاری از دولت‌های امروز**، همواره حافظ، تولیدکننده و سازمان‌دهنده دانش بوده است.
سخت و روشن باید گفت:
**ایران هزاران سال پیش از آنکه بسیاری از ملل امروز پا به عرصه بگذارند، کتابدار و تمدن مکتوب داشت.
ایران زمانی مدیریت دانش را می‌شناخت که جهان هنوز مفهوم کتاب را کامل درک نکرده بود.
این حقیقت تاریخی، بدون حتی یک جمله تقابل سیاسی، جایگاه تمدنی ایران را بیان می‌کند.‌ما کتابدار بودیم وقتی شما اصلا نبودید!