کالبد شکافی تصمیم‌گیری؛ مغز ما پیش از آنکه آگاه شویم، مسیر انتخاب را تعیین می‌کند

تصمیم‌گیری در مغز، شباهت عجیبی به مکانیسم‌های خودکار و در عین حال پیچیده‌ی دنیای تکنولوژی دارد. یافته‌های علمی جدید نشان می‌دهند که مغز ما برای رسیدن به خروجی نهایی، شواهد را با دقتی وسواس‌گونه روی ترازو می‌گذارد؛ فرآیندی که چه در انتخاب‌های آزادانه و چه در شرایط اجباری، از الگویی شگفت‌آور و مشابه پیروی می‌کند.

کد خبر: ۹۱۸۲۹۸

تاریخ: ۳۱ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۲:۲۵

ز‌ومیت: مغز انسان برای اتخاذ تصمیم‌های آزادانه و انتخاب‌های اجباری، از مکانیسمی مشابه نوار بارگذاری جهت جمع‌آوری شواهد و انتخاب نهایی استفاده می‌کند.

ایستادن در صف قنادی محبوب را تجسم کنید که در آن میان انتخاب تارت میوه‌ای یا پیراشکی شکلاتی مردد هستید. پس از سبک‌وسنگین کردن گزینه‌ها، پیراشکی را انتخاب می‌کنید، اما درست زمانی که نوبت به شما می‌رسد، متوجه می‌شوید تمام پیراشکی‌ها فروخته شده‌اند و تنها گزینه باقی‌مانده، همان تارت است. در این لحظه شما مجبور به خرید تارت می‌شوید.

انتخاب پیراشکی و خرید تارت در ظاهر با هم تفاوت دارند؛ اولی انتخابی است که از سلیقه و اولویت‌های شخصی شما سرچشمه می‌گیرد، اما دومی تنها واکنش محیطی به محدودیتی ناخواسته است. با‌این‌حال، به‌گزارش ساینتیفیک‌امریکن، مطالعه‌ای تازه فاش می‌کند که زیرساخت‌های عصبی مغز، هر دو تصمیم را با یک استراتژی محاسباتی تقریباً یکسان مدیریت می‌کنند.

انتخاب‌های آزاد زمانی معنا پیدا می‌کنند که ما با چندین گزینه روبرو هستیم و باید براساس پارامترهای درونی مانند ارزش‌ها، اهداف و تجربیات گذشته، روی یکی از آن‌ها متعهد شویم. در نقطه‌ی مقابل، تصمیمات اجباری قرار دارند که ناشی از وجود تنها یک مسیر ممکن اتخاذ می‌شوند و مغز صرفاً وظیفه‌ی شناسایی و اجرای دستورالعمل واحد را بر عهده می‌گیرد.

متخصصان علوم اعصاب برای دهه‌ها بر این باور بودند که انتخاب‌های آزاد به دلیل پیوند ناگسستنی با «خود» انسان، باید از مسیرهای پردازشی متفاوتی نسبت به تصمیمات ساده و اجباری عبور کنند. حتی برخی داده‌های تصویربرداری مغزی قدیمی نیز نشان‌دهنده‌ی پراکندگی متفاوت فعالیت‌های عصبی در این دو حالت بود. اما شناسایی موقعیت مکانی یک فرآیند در مغز، لزوماً به معنای درک الگوریتم شکل‌گیری آن و تفاوتش با دیگر رفتارها نیست.

مغز برای اتخاذ هر تصمیم، به صورت لحظه‌ای اقدام به جمع‌آوری شواهد به نفع گزینه‌های موجود می‌کند. این فرآیند شباهت زیادی به قاضی سخت‌گیری دارد که تمام مدارک یک پرونده را بررسی و تنها زمانی حکم صادر می‌کند که حجم مستندات به نفع یک طرف، از حد آستانه بگذرد. در تصمیمات آنی، تجمع شواهد در چند صد میلی‌ثانیه رخ می‌دهد؛ به‌طوری که فرد احساس می‌کند انتخاب به صورت ناگهانی در ذهنش جرقه زده است.

ثبت فعالیت‌های الکتریکی مغز به کشف سیگنالی منجر شده است که دقیقاً همین فرآیند انباشت شواهد را نمایندگی می‌کند؛ حتی در کارهای ساده‌ای مثل تشخیص رنگ چراغ راهنمایی. این سیگنال عصبی دقیقاً مانند یک «نوار بارگذاری» (Loading Bar) عمل می‌کند که تا پیش از رسیدن به سطح ۱۰۰ درصد، تصمیمی صادر نمی‌شود. به دلیل ماهیت نویزگونه‌ی فعالیت نورون‌ها، این نمودار صعودی به جای مسیری صاف، با نوسانات مداوم میان گزینه‌ها همراه است.

نوسان فرآیند به خوبی توضیح می‌دهد که چرا رفتارهای انسانی همیشه پیش‌بینی‌پذیر نیستند. حتی با وجود ثبات در سلیقه شخصی، ممکن است نویزهای عصبی باعث شوند یک روز تارت را به پیراشکی ترجیح دهید. تا پیش از این، وجود چنین مکانیسمی تنها برای تصمیمات اجباری با پاسخ قطعی به اثبات رسیده بود، اما حالا می‌دانیم انتخاب‌های مبتنی بر ترجیحات شخصی نیز از همین قانون پیروی می‌کنند.

پژوهشگران برای درک بهتر این موضوع، فعالیت مغزی داوطلبان را هنگام انتخاب بین بادکنک‌های رنگی به ثبت رساندند. در آزمایش، افراد گاهی آزادانه بین دو رنگ انتخاب می‌کردند و گاهی در موقعیت اجبار قرار می‌گرفتند. تیم تحقیق با تحلیل دقیق لحظه‌ی فشرده شدن دکمه انتخاب، چگونگی تکامل فعالیت‌های عصبی را در ثانیه‌های منتهی به تصمیم ردیابی کرد.

نتایج نشان داد که در هر دو سناریوی آزاد و اجباری، مغز از یک الگوی رفتاری واحد استفاده می‌کند. سیگنال‌های عصبی در هر دو حالت مانند یک نوار بارگذاری تا رسیدن به اوج پیش رفتند. در تصمیمات سریع، شیب نمودار تندتر بود و در تردیدهای طولانی، نوار با سرعت کمتری پر می‌شد. این انطباق کامل ثابت می‌کند که مغز به جای واکنش انفجاری در ثانیه آخر، در حال پردازش و وزن‌کشی مداوم داده‌ها در یک بازه زمانی مشخص بوده است.

یافته‌های جدید ممکن است این شائبه را ایجاد کنند که تصمیمات ما بسیار خودکارتر از تصورمان هستند و تفاوت بنیادینی میان جبر محیطی و اختیار فردی وجود ندارد. این موضوع، آزمایش‌های مشهور بنجامین لیبت در دهه‌ی ۸۰ میلادی را تداعی می‌کند که نشان می‌داد فعالیت مغزی پیش از آنکه فرد از نیت خود آگاه شود، آغاز می‌گردد. گویی موتور تصمیم‌گیری مغز، پیش از آگاهی ما روشن شده است.

واقعیت ماجرا اما در محتوای پردازش نهفته است؛ اگرچه فرآیند جمع‌آوری شواهد خودکار به نظر می‌رسد، منبع شواهد چیزی جز هویت، اهداف و تجربیات منحصر‌به‌فرد ما نیست. دو انسان مختلف ممکن است با یک فرآیند عصبی مشابه به انتخابی یکسان برسند، اما دلایل هر کدام برای آن انتخاب، ریشه در دنیای درونی متفاوت آن‌ها دارد.

پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا انتخاب‌های ما آزاد هستند یا خیر، بلکه باید پرسید چه چیزی باعث می‌شود یک انتخاب واقعاً «متعلق به ما» باشد. دفعه‌ی بعد که در صف قنادی منتظر هستید، به خاطر داشته باشید که مغز شما در سکوت و با سرعتی فراتر از آگاهی‌تان، در حال جمع‌آوری شواهد برای خلق انتخابی است که بازتاب‌دهنده شخصیت شماست.