بحران پنهان در سفره‌های ایرانی؛ چالش همزمان چاقی و سوءتغذیه

مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، با اشاره به وضعیت تغذیه در کشور و تصویری دوگانه از «چاقی» و «کمبودهای تغذیه‌ای»؛ در عین حال «آهن، ویتامین D و ید» را در صدر فهرست کمبود ریزمغذی‌ها خواند و با تاکید بر روند رو به بهبود سوء تغذیه در کشور با اجرای طرح امنیت غذایی کودکان، همچنین نسبت به تبلیغات نادرست و تغییر در الگوهای مصرف از جمله در نمک‌ یددار و ایجاد مشکل در سلامت عمومی هشدار داد.

کد خبر: ۹۲۱۵۵۸

تاریخ: ۲۶ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۲:۵۴

ایسنا: مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، با اشاره به وضعیت تغذیه در کشور و تصویری دوگانه از «چاقی» و «کمبودهای تغذیه‌ای»؛ در عین حال «آهن، ویتامین D و ید» را در صدر فهرست کمبود ریزمغذی‌ها خواند و با تاکید بر روند رو به بهبود سوء تغذیه در کشور با اجرای طرح امنیت غذایی کودکان، همچنین نسبت به تبلیغات نادرست و تغییر در الگوهای مصرف از جمله در نمک‌ یددار و ایجاد مشکل در سلامت عمومی هشدار داد.

دکتر احمد اسماعیل‌زاده، درباره وضعیت سوءتغذیه در کشور گفت: رعایت اعتدال در تغذیه ضروری است؛ یعنی بیش‌خواری و کم‌خواری نداشته باشیم. سوءتغذیه فقط به معنای کمبود نیست؛ چاقی و لاغری هر دو نوعی سوءتغذیه محسوب می‌شوند. کشورهای در حال توسعه از جمله ایران با بار دوگانه سوءتغذیه مواجه‌اند؛  به این معنا که در برخی مناطق کمبودهای تغذیه‌ای و در برخی مناطق شیوع بالای چاقی وجود دارد و حتی ممکن است در یک خانواده همزمان فردی چاق و فردی دچار کم‌خونی باشد.

وضعیت سوءتغذیه در کشورهای در حال توسعه

او درباره وضعیت سوءتغذیه در کشورهای پیشرفته و فقیر خاطرنشان کرد: سوءتغذیه در کشورهای پیشرفته نسبت به کشورهای درحال توسعه بسیار کمتر است و با بیماری‌های ناشی از زیادی تغذیه مواجه هستند. کشورهای بسیار فقیر نیز با بیماری‌های کمبود تغذیه‌ای مواجه هستند. وضعیت کشورهای پیشرفته و فقیر  مشخص است؛ بر همین اساس، به راحتی می‌توانند سیاستگذاری‌های لازم را داشته باشند.

تصویری دوگانه از وضعیت سوء تغذیه؛ همزمانی چاقی و لاغری

این متخصص تغذیه درباره سیاستگذاری‌های تغذیه‌ای در کشورهای در حال توسعه تصریح کرد: دوگانگی، سیاست‌گذاری را دشوار می‌کند؛ چرا که همزمان با چاقی و سوءتغذیه مواجه هستند. به طور مثال، اگر یک سیاست کشوری درباره چاقی تعریف کنیم در  استان‌های جنوب‌شرقی که مشکل چاقی در آن برجسته نیست با مشکل مواجه می‌شویم و نمی‌توانیم آن برنامه را در کل کشور اجرا کنیم. به همین دلیل، علاوه بر سیاست‌های ملی، دانشگاه‌های علوم پزشکی اختیار دارند متناسب با شرایط استان‌ها برنامه‌های بومی برای مقابله با چاقی یا سوءتغذیه تدوین و اجرا کنند.

وضعیت سوءتغذیه در ایران

مدیرکل دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت درباره آمار سوءتغذیه گفت: براساس آخرین داده ملی سوءتغذیه که برای سال ۱۳۹۶ است، شیوع کوتاه‌قدی و لاغری در کودکان زیر پنج سال که دو شاخص بارز سوءتغذیه محسوب می‌شود، ۴.۸ تا ۵.۲ است. متوسط شیوع کوتاه‌قدی و لاغری در کودکان زیر پنج سال کشور حدود ۵ درصد است اما این وضعیت در برخی استان‌ها به ۱۵ درصد می‌رسد و برخی استان‌ها نیز حدود ۲ تا ۳ درصد است.

نگرانی از کمبودهای تغذیه‌ای به دنبال افزایش قیمت ها

این متخصص تغذیه درباره شرایط اقتصادی سال‌های اخیر اظهار کرد: با توجه به سخت‌تر شدن وضعیت معیشتی، افزایش تحریم‌ها و کاهش توان خرید مردم، نگرانی ما این است که کمبودهای تغذیه‌ای افزایش یافته باشد. پیمایش ملی تغذیه انجام خواهد شد تا آمار به‌روز در اختیار داشته باشیم و بر اساس آن سیاستگذاری کنیم.

وضعیت کمبود ریزمغذی‌ها در کشور

اسماعیل‌زاده با بیان اینکه سوءتغذیه فقط به معنای کوتاه‌قدی و لاغری نیست، گفت: کم‌خونی، کمبود ویتامین D و کمبود ید نیز از مصادیق سوءتغذیه است که تمام این موارد، کمبود ریزمغذی‌ها محسوب می‌شوند. در حال حاضر شیوع کم‌خونی در دختران دبیرستانی و زنان در سنین باروری حدود ۲۱ تا ۲۲ درصد و کمبود ویتامین D بالای ۵۵ تا ۶۰ درصد گزارش شده است.

تبلیغ نمک‌های غیراستاندارد و خطر بازگشت به دوران کمبود یُد

وضعیت نامناسب مصرف ید در زنان باردار؛ تهدید رشد ذهنی نوزادان

مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت با بیان اینکه سال‌ها به عنوان کشور دارای کفایت ید شناخته می‌شدیم، افزود: غنی‌سازی نمک با ید اجرا شد و به همین دلیل جزو کشورهای باکفایت ید محسوب می‌شدیم.  برخی باورهای نادرست و تبلیغات حوزه نمک سبب شده که از نظر وضعیت ید به مرزهای هشدار نزدیک شویم. وضعیت مصرف ید دانش‌آموزان در تمام کشور به جز چند استان در شرایط مطولب است اما درحال نزدیک‌شدن به خط نارنجی نزدیک هستیم. وضعیت مصرف ید در زنان باردار به هیچ‌وجه مناسب نیست؛ اگر این روند ادامه یابد، خطر کاهش ضریب هوشی کودکان و بروز عقب‌ماندگی‌های ذهنی وجود دارد. یدرسانی به همکاری همه‌جانبه نیاز دارد و در این باره می‌بایست دست به دست هم دهیم.

وضعیت مالی، تنها عامل سوءتغذیه نیست

نقش سواد سلامت در پیشگیری از سوءتغذیه

مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت درباره علل سوءتغذیه گفت: فقر اقتصادی، علت اصلی سوءتغذیه فقر در تمام دنیا است؛ اما ابتلا به سوءتغذیه به این معنا نیست که تمام موارد، ناشی از فقر مالی باشد. فقر دانش و سواد سلامت نیز در ابتلا به سوءتغذیه نقش دارد؛  به طور مثال، فرزندان برخی خانواده‌هایی که وضعیت اقتصادی خوبی دارند به لاغری یا کوتاه‌قدی مبتلا هستند. اگرچه دانش و سواد سلامت بر بروز سوءتغذیه نقش دارد اما زور فقر اقتصادی بر مولفه سواد سلامت می‌چربد.

وضعیت سوءتغذیه در استان‌های کم‌برخوردار

اسماعیل‌زاده درباره پراکندگی جغرافیایی سوءتغذیه در ایران تصریح کرد: سوءتغذیه در استان‌های کم‌برخوردار مانند سیستان و بلوچستان، هرمزگان، کرمان، خراسان جنوبی و ایلام بیشتر است. مولفه‌هایی مانند وضعیت اشتغال و درآمد والدین و همچنین دسترسی به غذا و تولیدات کشاورزی در وضعیت سوءتغذیه نقش دارند. استان‌هایی که لم‌یزرع هستند و فرصت شغلی خوبی ندارند با موضوع سوءتغذیه بیشتر درگیر هستند. به هیچ‌وجه زیبنده نیست که بگوییم برخی استان‌های کشور با سوءتغذیه دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

اجرای طرح امنیت غذایی کودکان و حرکت در مسیر ریشه‌کنی سوء تغذیه

او ادامه داد: اگرچه به دنبال اقدامات انجام شده، وضعیت سوءتغذیه در کشور بهبود یافته اما می‌بایست این مساله به طور کامل برطرف شود و به عنوان یک حکومت مسلمان می‌بایست به تمام افراد نیازمند کمک شود و سوءتغذیه ریشه‌کن شود. بر همین اساس هم کشور در مسیر ریشه‌کنی سوءتغذیه حرکت می‌کند؛ خوشبختانه با اجرای طرح امنیت غذایی کودکان، وضعیت تغذیه در استان‌های کم‌برخوردار رو به بهبود است اما در این میان شرایط اقتصادی نیز بسیار موثر است. امیدوارم که کشور با جدیت بیشتری به پای کار آید و کشوری داشته باشیم که مشکل سوءتغذیه نداشته باشیم.

نقشه کمبود ریزمغذی‌ها در ایران؛ آهن، ویتامین D و ید در صدر فهرست

چرا مکمل‌یاری ویتامین A در استان‌های محروم موفق بود؟

مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت درباره کمبود ریزمغذی‌ها گفت: کمبود آهن، ویتامین D و ید، سه کمبود مهم کشور هستند. کمبود روی و ویتامین A از گذشته مطرح است؛ همچنان با کمبود روی مواجه هستیم اما برنامه مکمل‌یاری مگادوز ویتامین A با همکاری یونیسف در استان‌های محروم انجام می‌شود و بر همین اساس نیز وضعیت رو به بهبود است. کمبود ویتامین B۲ نیز به دلیل مصرف پایین لبنیات گزارش شده که در پیمایش جدید بررسی خواهد شد.

برنامه‌هایی برای مدیریت سوء تغذیه در کشور

اسماعیل‌زاده با اشاره به اجرای طرح امنیت غذایی کودکان اظهار کرد: سیاست‌های حمایتی در دنیا، آزمون خود را پس داده‌اند؛ به طور مثال بیش از ۵۰ سال است که برنامه "WIC" Women, Infant and Children  در آمریکا اجرا می‌شود و توانسته سوءتغذیه و هم چاقی را کنترل کند. وزارت بهداشت با همکاری وزارت رفاه و سازمان برنامه و بودجه، برنامه امنیت غذایی کودکان را طی ۳ سال اخیر اجرا کرده و ارزشیابی‌ها نشان می‌دهد ۲۰ تا ۳۰ درصد کودکان تحت پوشش این برنامه از وضعیت سوءتغذیه خارج شده‌اند.

چالش‌های طرح امنیت غذایی کودکان

وی با بیان اینکه چالش‌های متعددی بر مسیر طرح امنیت غذایی کودکان وجود دارد، افزود: اعتبار، یکی از چالش‌های این برنامه است و با اعتبار کنونی نتوانسته‌ایم تمام کودکان را تحت پوشش قرار دهیم. در حال حاضر، حدود ۲۰۰ هزار کودک تحت پوشش قرار گرفتند، در حالی که تعداد کودکان نیازمند بیشتر است و آمار کودکان مبتلا به سوءتغذیه از این تعداد بیشتر است. دفتر بهبود تغذیه از دولتمردان می‌خواهد اعتبارات کافی و به‌موقع را تخصیص دهند؛ چراکه تأخیر درتامین اعتبار باعث می‌شود کودک در ماه‌های بحرانی رشد، مواد مغذی کافی دریافت نکند و فرصت جبران از دست برود. اجرای این طرح به معنای رسیدن اعتبار به گروه هدف واقعی است.

او درباره شارژ کارت‌های بانکی امنیت غذای گفت: حدود ۳ سال از زمان اجرای طرح امنیت غذایی کودکان می‌گذرد و طی این مدت، شارژ کارت بانکی را در ماه‌های پایانی سال شارژ کرده‌اند. اعتباری که برای امنیت غذایی کودکان تخصیص یافته، می‌بایست به درستی هزینه شود. اگر این اعتبار به درستی هزینه شود، می‌توانیم ادعا کنیم آمار سوءتغذیه در کشور کاهش یافته است.

اجرای پیمایش ملی تغذیه طی سال جاری

احتمال کاهش مصرف لبنیات و پروتئین در دهک‌های پایین

مدیرکل دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت درباره تأثیر افزایش قیمت‌ها بر سبد غذایی خانوار نیز گفت: در حال حاضر، آمار به‌روز سالانه از مصرف مواد غذایی در دست نیست؛ به همین دلیل خواهان اجرای پیمایش ملی در حوزه تغذیه طی سال جاری هستیم.  براساس کاهش توان مالی خانوارها، انتظار کاهش  مصرف لبنیات، میوه، سبزیجات و منابع پروتئینی به‌ویژه در دهک‌های پایین وجود دارد. امکان ارائه آمار سالانه درباره مصرف پروتئین، لبنیات و سایر گروه‌های غذایی با اجرای پیمایش تغذیه‌ای فراهم می‌شود.

نقشه امنیت غذایی کشور در حال به‌روزرسانی

اسماعیل‌زاده درباره پیمایش ملی تغذیه توضیح داد: به منظور ارزیابی وضعیت تغذیه جامعه می‌بایست چند شاخص مانند امنیت غذایی، وضعیت ریزمغذی‌ها از طریق نمونه‌گیری خون و ادرار، سواد تغذیه، دریافت‌های غذایی و شاخص‌های تن‌سنجی مانند کوتاه‌قدی و لاغری می‌بایست بررسی شود. اگرچه این موارد به صورت جداگانه بررسی شده‌اند  اما تصویر جامعی ارائه نداده‌اند. براساس هماهنگی انجام‌شده، این شاخص‌ها به‌صورت یکپارچه در تمام گروه‌های سنی بررسی می‌شود. همچنین نقشه امنیت غذایی کشور در حال به‌روزرسانی است تا وضعیت استان‌ها مشخص و مبنای تصمیم‌گیری دستگاه‌ها قرار گیرد.

او ادامه داد: کارهای اولیه را انجام داده‌ایم و اعتبار این پیمایش را تامین کرده‌ایم. هم‌اکنون، در انتظار شروع فاز میدانی هستیم و پیش‌بینی می‌کنم مرحله عملیاتی حدود یک تا یک‌ونیم سال به طول خواهد انجامید تا داده‌ها جمع‌آوری و تحلیل شوند و بر اساس آن، تصویر به‌روز از وضعیت تغذیه و امنیت غذایی کشور به دست آید. هدف و تصمیم این است که پیمایش غذایی هر ۵ تا ۷ سال یک‌بار تکرار  شود تا از روند وضعیت تغذیه مردم اطلاع داشته‌باشیم.

تقسیم کشور به شش منطقه یا سطوح مختلف امنیت غذایی

وی درباره جمع‌آوری اطلاعات و نمونه‌های مطالعاتی پیمایش گفت: کشور به شش منطقه یا سطوح مختلف امنیت غذایی تقسیم‌ شده و یک یا دو استان به صورت تصادفی از هر منطقه انتخاب می‌شوند. سپس، خانوارهای متعدد در این استان‌ها به‌صورت تصادفی انتخاب و شاخص‌ها و پرسشنامه‌های متعدد تکمیل خواهد شد تا مبنای قضاوت علمی و سیاست‌گذاری قرار گیرد.

او افزود: شاخص‌های تغذیه‌، شاخص‌های مربوط به کوتاه‌قدی، لاغری، دریافت‌های غذایی، کم‌خونی و ویتامین‌ها از سال ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ در قالب یک کتابچه منتشر شده و به زودی رونمایی می‌شود.

توصیه به خانواده‌ها برای جایگزینی پروتئین گیاهی با حیوانی

اسماعیل‌زاده با اشاره به وضعیت معیشتی خانوارها و نگرانی از تشدید کمبودهای تغذیه‌ای، توصیه کرد: حتی اگر خانواده‌ها امکان خرید گوشت، مرغ یا ماهی را ندارند، حتما پروتئین‌های گیاهی مانند حبوبات و سویا را در رژیم غذایی خود بگنجانند، به‌ویژه برای کودکان در سن رشد. تخم‌مرغ نیز به عنوان منبع پروتئین مناسب نباید فراموش شود.  اگرچه گرانی را تجربه می‌کنیم اما همچنان سالم خوردن، از مصرف غذاهای ناسالم به‌مراتب ارزان‌تر است. به طور مثال، قیمت یک پیتزا، حداقل ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومان است و یک نفر هم می‌تواند به تنهایی بخورد. این در حالی است که خرید یک کیلو میوه حدودا ۱۵۰هزار تومان هزینه دارد و چند نفر می‌توانند مصرف کنند. این فرصت کمک می‌کند که نه فقط تغذیه سالم رعایت شود، بلکه هزینه‌های درمانی ناشی از تغذیه ناسالم را کاهش یابد.

اسماعیل‌زاده درباره تعریف بشقاب سالم نیز توضیح داد: تمام اعضای جامعه با هرم غذایی آشنا هستند. در حال حاضر، «بشقاب سالم» را جایگزین هرم غذایی کرده‌ایم؛ بشقابی که  سهم هر گروه غذایی از تغذیه روزانه را نشان می‌دهد.

او در بخش پایانی صحبت‌هایش درباره استفاده از کالابرگ برای خرید کالای سلامت گفت: اقلامی که لیست در کالابرگ‌ قرار دارند، بر اساس کمبودهای مواد مغذی و سلامت کشور انتخاب شده‌اند. این اقلام شامل لبنیات، گوشت، تخم‌مرغ و حبوبات هستند که تأمین‌کننده بخش قابل‌توجهی از نیازهای تغذیه‌ای گروه‌های سنی مختلف هستند. متأسفانه، برخی افراد، اقلام خارج از لیست توصیه‌شده را انتخاب می‌کنند که هیچ ارزش تغذیه‌ای ندارند.