از هانتاویروس تا ابولا: چرا شیوع اخیر ویروس‌ها دانشمندان را سردرگم کرده است؟

ابولای بوندی‌بوگیو و هانتاویروس آندس از گونه‌های شناخته‌شده متفاوتند و واکسن‌های قبلی کارایی ندارند؛ این تفاوت موج نگرانی و هشدارها را برانگیخته است.

کد خبر: ۹۲۳۷۸۸

تاریخ: ۱۰ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۵:۴۷

زومیت: ابولای بوندی‌بوگیو و هانتاویروس آندس از گونه‌های شناخته‌شده متفاوتند و واکسن‌های قبلی کارایی ندارند؛ این تفاوت موج نگرانی و هشدارها را برانگیخته است.

دو شیوع ویروسی اخیر، تصویری نگران‌کننده از ناشناخته‌های دنیای ویروس‌ها ارائه کردند. هانتاویروسی که برخلاف الگوهای شناخته‌شده بین انسان‌ها منتقل شد و گونه‌ای از ابولا که واکسن‌ها و درمان‌های موجود احتمالاً در برابرش کارایی چندانی ندارند. پژوهشگران می‌گویند این اتفاق‌ها نشان می‌دهد پشت نام‌های آشنایی مثل ابولا یا هانتاویروس، مجموعه‌ای از گونه‌ها و سویه‌های بسیار متفاوت پنهان شده‌اند؛ تفاوت‌هایی که می‌توانند رفتار ویروس، شدت بیماری و حتی امکان کنترل شیوع را کاملاً تغییر دهند و بسیاری از فرضیات علمی و پزشکی را زیر سؤال ببرند.

در هفته‌های اخیر، دو بیماری همزمان به صدر اخبار رسیدند: نخست شیوع هانتاویروس (Hantavirus) در کشتی تفریحی ام‌وی هاندیوس بود که تا ۱۳ نفر را مبتلا کرد و سه تن نیز جان باختند. پس از آن، شیوعی از ابولا در آفریقا گزارش شد که تاکنون بیش از ۹۰۰ مورد ابتلا و ۲۲۰ مرگ را به ثبت رسانده است.

در هر دو رویداد، اخبار نه‌فقط نگران‌کننده، بلکه حتی برای دانشمندان گیج‌کننده بود. هانتاویروس رفتاری متفاوت از چیزی نشان داد که تاکنون از این خانواده انتظار می‌رفت و ویروس ابولا هم آن‌طور که دانشمندان می‌شناختند نبود.

هانتاویروس‌ها معمولاً از طریق جوندگان و برخی پستانداران دیگر منتقل می‌شوند؛ اغلب وقتی انسان ادرار یا بزاق خشک‌شده‌ی این حیوانات را استنشاق می‌کند. اما آنچه در کشتی هاندیوس رخ داد، انتقال مستقیم از انسان به انسان بود که تا پیش از این در هانتاویروس سابقه نداشت.

در مورد شیوع ابولا در آفریقا هم وضع به همین اندازه نگران‌کننده است. سال‌ها تلاش پژوهشگران، دستاوردهای قابل‌توجهی در مقابله با ابولا به دنبال داشته: واکسن‌هایی که سرعت شیوع را کاهش می‌دهند و داروهای ضدویروسی که توانایی درمان عفونت را دارند. اما این ابزارها در برابر شیوع کنونی احتمالاً ضعیف یا بی‌اثر خواهند بود، چراکه این بار با گونه‌ی متفاوتی روبرو هستیم. اما ریشه‌ی سردرگمی‌ها دقیقاً کجاست؟

جهان ویروس‌ها از تنوعی بسیار وسیع برخوردار است، اما واژگانی که برای توصیف آن‌ها به کار می‌بریم همچنان محدود مانده است. انتظار این‌که همه‌ی ویروس‌های زیرمجموعه‌ی یک نام رفتار یکسانی داشته باشند، مثل این است که نهنگ آبی، خفاش میوه‌خوار و ببر سیبری را صرفاً به این دلیل که هر سه پستاندارند، یکسان در نظر بگیریم.

به‌گزارش نیویورک‌تایمز، ینس کوهن، ویروس‌شناس و عضو کمیته بین‌المللی رده‌بندی ویروس‌ها، می‌گوید شیوع‌های اخیر شکاف‌های عمیقی را در شناخت ما از «ویروس‌سپهر» — میلیون‌ها، شاید هم تریلیون‌ها گونه ویروسی که پیرامون ما در جریان‌اند — آشکار کرده است. او می‌افزاید: «نمونه‌های عینی از شیوع‌های اخیر نشان می‌دهند چرا رده‌بندی اهمیت دارد. آیا دو چیز یکسان‌اند، یا متفاوت؟ اگر متفاوتند، آنچه درباره‌ی یکی می‌دانیم روی دیگری کار نمی‌کند.»

ویروس ابولا نام خود را از محل یکی از نخستین شیوع‌های مستند در سال ۱۹۷۶ گرفته است: رودخانه‌ی ابولا در منطقه‌ای که آن زمان زئیر نام داشت و اکنون جمهوری دموکراتیک کنگو خوانده می‌شود. دانشمندانی که خون قربانیان را بررسی کردند، ویروس‌هایی دراز و مارمانند یافتند که به هیچ گونه‌ی شناخته‌شده‌ای شباهت نداشتند.

همان سال، صدها کیلومتر دورتر در مکانی که آن زمان سودان بود و اکنون سودان جنوبی نام دارد، شیوع دیگری هم در جریان بود؛ تب خونریزی‌دهنده‌ی مشابه، با ویروس‌هایی باز هم دراز و مارمانند. اما وقتی محققان ژن‌های دو ویروس را با هم مقایسه کردند، به تفاوت‌های چشمگیری دست یافتند. در سال‌های بعد، شیوع‌های متعددی از ابولا رخ داد و در اغلب موارد، ویروس‌های عامل آن‌ها به یکی از همین دو نوع شباهت داشتند.

سرانجام، کوهن و همکارانش این دو را به‌عنوان دو گونه‌ی مجزا به رسمیت شناختند و برای هر کدام نام لاتین تعیین کردند:

در پنجاه سال گذشته، خویشاوندان دیگری هم پیدا شدند. در سال ۲۰۰۷، در منطقه‌ی بوندی‌بوگیو در اوگاندا، ۱۴۹ نفر دچار تب خونریزی‌دهنده شدند و ۳۷ نفر از آن‌ها جان باختند. ویروسی که در این بیماران یافت شد از نظر ژنتیکی بیش از ۳۰ درصد با ویروس‌های زئیر و سودان تفاوت داشت؛ این گونه‌ی جدید اکنون ویروس بوندی‌بوگیو (Orthoebolavirus bundibugyoense) نام دارد.

ویروس بوندی‌بوگیو در سال ۲۰۱۲ شیوعی کوچک ایجاد کرد و اکنون، بار دیگر به صحنه بازگشته است. واکسن‌ها و داروهایی که برای گونه‌ی زئیر توسعه یافتند در برابر این ویروس کارایی ندارند، چون از شاخه‌ی تکاملی متفاوتی است؛ همان چیزی که کارشناسان بهداشت عمومی را به‌طور جدی نگران کرده است.

هانتاویروس هم نام خود را از یک رودخانه گرفته است: رودخانه‌ی هانتان در منطقه‌ی مرزی دو کشور کره شمالی و کره جنوبی، جایی که هر سال یک بیماری کلیوی ناشناخته دامن مردم را می‌گرفت. در سال ۱۹۷۸، محققان عامل این بیماری را شناسایی کردند: ویروسی که موش صحرایی راه‌راه‌دار آن را با خود حمل می‌کرد.

از آن زمان، هانتاویروس‌ها در جوندگان و پستانداران دیگری در سراسر جهان یافت شدند. برخی آسیب کلیوی ایجاد می‌کنند، برخی دیگر قلب و ریه را درگیر می‌کنند. بتسی آراکاوا، همسر بازیگر مشهور آمریکایی جین هکمن، سال گذشته در خانه‌شان در ایالت نیومکزیکو بر اثر ابتلا به نوعی از هانتاویروس موسوم به سین نومبر (Sin Nombre) درگذشت. هکمن که پیش‌تر به آلزایمر مبتلا بود، چند روز بعد او فوت کرد.

هانتاویروس‌ها در مسیر تکاملشان با پستانداران مختلف در اقلیم‌های گوناگون چنان تنوعی یافته‌اند که کوهن و همکارانش تاکنون ۳۸ گونه در سرده‌ی اورتوهانتاویروس (Orthohantavirus) شناسایی کرده‌اند. در مقایسه، سرده‌ی ابولا تنها شش گونه دارد. هر گونه نیز به‌نوبه خود تنوع درونی قابل‌توجهی دارد؛ با هر بار تکثیر ویروس، جهش‌های جدیدی انباشته می‌شوند که می‌توانند زیست‌شناسی ویروس را به شکل چشمگیری تغییر دهند.

شیوع بهار امسال در کشتی هاندیوس ناشی از گونه‌ای به نام اورتوهانتاویروس اندسنس (Orthohantavirus andesense) بود که چند نوع جونده در آمریکای جنوبی آن را حمل می‌کنند. این گونه چهار سویه دارد و عامل شیوع اخیر، سویه‌ای بود که ویروس آندس نام دارد. برخلاف سه سویه‌ی دیگر همین گونه و برخلاف ۳۷ گونه‌ی دیگر هانتاویروس، ویروس آندس توانایی انتقال مستقیم از انسان به انسان را دارد.

کوهن می‌گوید: «به نظر می‌رسد جهش‌هایی وجود دارند که در شرایط خاص می‌توانند قابلیت انتقال فرد به فرد را در ویروس آندس فعال کنند.» هنوز کسی نمی‌داند این جهش‌ها کدام‌اند. او گمان دارد سویه‌های دیگر مرتبط با ویروس آندس هم احتمالاً در جوندگان پنهان‌اند و همین توانایی را دارند. پیش‌بینی کوهن این است که پس از ماجرای کشتی هاندیوس، دانشمندان آرژانتین و شیلی نمونه‌های ذخیره‌شده در آزمایشگاه‌هایشان را توالی‌یابی کنند تا معلوم شود همه‌ی این سویه‌ها واقعاً چه هستند.

کوهن در مورد ابولا هم انتظار غافلگیری‌های ناخوشایند بیشتری دارد. به عنوان نمونه، به ارتوبولاویروس تاینس (Orthoebolavirus taiense)، معروف به ویروس جنگل تای اشاره می‌کند. تنها باری که این گونه مشاهده شد سال ۱۹۹۴ بود، وقتی دانشمندی در حین کالبدشکافی شامپانزه‌ای مرده به آن مبتلا شد. علائم ابولا در او ظاهر شد اما سرانجام بهبود یافت. کوهن می‌گوید: «مطمئنم این ویروس هنوز هم وجود دارد، اما چون فقط یک مورد ابتلا داشته، کسی سراغش نمی‌رود. فکر می‌کنم اشتباه بزرگی است.»

احتمالاً گونه‌های دیگری شبیه ابولا هم هستند که هنوز در حیوانات آفریقایی ناشناخته مانده‌اند. سامانه‌ی رده‌بندی که کوهن در توسعه‌ی آن نقش داشته، می‌تواند فرایند شناسایی را آسان‌تر کند. او از کسی انتظار ندارد که نام‌های لاتینی مثل اورتوهانتاویروس اندسنس را در گفتگوهای روزمره به کار ببرد، اما پیشنهاد می‌دهد که به جای ویروس ابولا، از نام دقیق‌تر «ویروس بوندی‌بوگیو» استفاده شود. او توضیح می‌دهد: «لحظه‌ای که بوندی‌بوگیو را با ابولا یکی بگیریم، این تصور پیش می‌آید که ما برایش راه‌حلی چیزی داریم، در صورتی که نداریم.»

کوهن می‌گوید مشکل فقط نام نادرست برای ویروس نیست، بلکه اشتباهی است که می‌تواند حس امنیت کاذب ایجاد کند. به گفته‌ی او، وقتی ویروس بوندی‌بوگیو را صرفاً «ابولا» بنامیم، ناخودآگاه این تصور شکل می‌گیرد که دانشمندان از قبل واکسن یا درمان مؤثری برایش در اختیار دارند؛ درحالی‌که واقعیت می‌تواند کاملاً متفاوت و بسیار نگران‌کننده‌تر باشد. شاید بزرگ‌ترین هشدار شیوع‌های اخیر همین باشد: جهان ویروس‌ها بسیار پیچیده‌تر از برچسب‌هایی است که ما برایشان ساخته‌ایم.