گزارش «انتخاب» از فاجعه‌ی حفاظت از میراث در مشهد؛ سازمان میراث فقط ثبت می‌کند، حفاظت نمی‌کند

وزارت «میراث فرهنگی» خواب بود، کلیسای انجیلی مشهد را ساعت ۴:۳۰ صبح با لودر تخریب کردند/ میراث فرهنگی حتی داخل بنا را ندید؛ حالا می‌گوید «اجازه ندادند برویم» و «نمی‌دانیم کی تخریب کرد» / پاسخ میراث فرهنگی به نابودی میراث ملی: «مگر در مملکت کار غیر قانونی نمی‌کنند؟»

تخریب کلیسای انجیلی مشهد را نمی‌توان به یک حادثه عمرانی یا اختلاف مالکیتی تقلیل داد؛ بلکه فرجامِ تلخِ یک حادثه ناگوار برای هویت ملی است که با رأی دیوان عدالت اداری برای خروج این بنا از فهرست آثار ملی کلید خورد. بنایی که زمانی به عنوان بخشی از هویت تاریخی مشهد ثبت ملی شده بود، پس از رأی دیوان عدالت اداری از چتر حمایتی این ثبت خارج شد و حالا تخریب آن، پرسش‌هایی جدی درباره سرنوشت دیگر آثار تاریخی به میان آورده است.

کد خبر: ۹۲۴۵۶۶

تاریخ: ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۴:۱۶

بهاره موفقی؛ سرویس فرهنگی انتخاب: تخریب کلیسای انجیلی مشهد را نمی‌توان به یک حادثه عمرانی یا اختلاف مالکیتی تقلیل داد؛ بلکه فرجامِ تلخِ یک حادثه ناگوار برای هویت ملی است که با رأی دیوان عدالت اداری برای خروج این بنا از فهرست آثار ملی کلید خورد. بنایی که زمانی به عنوان بخشی از هویت تاریخی مشهد ثبت ملی شده بود، پس از رأی دیوان عدالت اداری از چتر حمایتی این ثبت خارج شد و حالا تخریب آن، پرسش‌هایی جدی درباره سرنوشت دیگر آثار تاریخی به میان آورده است.

اهمیت ماجرا تنها در از دست رفتن یک بنای تاریخی نیست؛ تخریب کلیسای انجیلی مشهد دریچه‌ای تازه به روی یک بحران بزرگ‌تر گشوده است؛ آیا خروج آثار تاریخی از ثبت ملی از مسیر شکایت مالکان و آرای قضایی، می‌تواند به الگویی برای حذف تدریجی میراث تاریخی تبدیل شود؟ اگر چنین روندی باب شود، دیگر مسئله فقط یک کلیسا نیست؛ مسئله این است که هر اثر تاریخیِ دارای ارزش اقتصادی، می‌تواند در معرض خروج از ثبت، فروش، تغییر کاربری یا تخریب قرار گیرد. در چنین شرایطی، پاسخ میراث فرهنگی که نه عامل تخریب را می‌داند، نه امکان بازدید دقیق از بنا داشته و نه پیش از وقوع حادثه احتمال چنین تخریبی را داده، بیش از هر چیز این پرسش را برجسته می‌کند که حفاظت از میراث در ساختار رسمی کشور دقیقاً به چه معناست؟ بنایی که یک‌بار در فهرست آثار ملی قرار گرفته و بخشی از شناسنامه تاریخی مشهد به شمار می‌رفت، امروز در شرایطی تخریب شده که دستگاه متولی، پاسخ قانع‌کننده‌ای درباره سال‌ها بی‌نظارتی ارائه نمی‌کند. همه اینها تصویری تلخ از ناکارآمدی سازوکار حفاظت از بناهای تاریخی است؛ سازوکاری که اگر نتیجه بخش بود، امروز مشهد یک برگ دیگر از هویت خود را از دست نمی‌داد.

به گزارش پایگاه خبری انتخاب، پرونده تخریب کلیسای انجیلی مشهد حالا از محدوده یک بنای تخریب‌شده فراتر رفته و به موضوعی درباره نسبت میان مالکیت، رأی قضایی، مسئولیت میراث فرهنگی و سود اقتصادی زمین تبدیل شده است.

یک مورخ و فعال فرهنگی: سازمان میراث فرهنگی باید پاسخگو باشد

یک مورخ و فعال فرهنگی مشهد در گفتگو با پایگاه خبری انتخاب در انتقاد به تخریب کلیسای انجیلی در مشهد بیان کرد: بار اولی نیست که به هویت شهر مشهد بی توجهی می‌شود. قصه از زمان تغییر نام خیابان ها در مشهد و از زمانی شروع شد که برخی خانه ها را شناسایی نکردند و دچار تخریب شد؛  نسبت به میراث فرهنگی همیشه بی تفاوت هستند. بنابراین کلیسای انجیلی اولین ساختمان قدیمی نیست که در مشهد تخریب می شود. بحثی هم که ما درباره این ساختمان داریم، مذهبی نیست بلکه بحث هویتی-تاریخی شهر مشهد است. وی افزود: اجازه بدهید نسل جدید مفهوم هویت مشهد را درست تشخیص بدهد. این ساختمان ثبت ملی بوده است و ساختمانی که ثبت ملی می شود، سازمان میراث فرهنگی موظف به حفاظت از آن است. برای این قضیه سازمان میراث فرهنگی باید پاسخگو باشد که چرا به این موضوع رسیدگی نکرده است. وی با اشاره به اینکه این ساختمان مربوط به دوره پهلوی دوم است و به اشتباه برخی آن را مربوط به دوره پهلوی اول می دانند، نیز بیان کرد: بحث ما این است که این ساختمان همان‌قدر ارزش دارد که خانه احمدیان، خانه ناظران و دیگر بناهای تاریخی ارزش دارد. مشهد به دلیل اینکه زمین در اطراف حرم ارزش خیلی بالایی دارد متاسفانه تخریب در آن روند ۸۰۰ ساله ای دارد. نه فقط در اطراف حرم بلکه به طور کلی در مشهد برای همین است که شما نمی توانید آثاری قبل از دوره قاجاریه در مشهد پیدا کنید؛ مگر خیلی به ندرت. مثلا در دوره افشاریه که مشهد پایتخت ایران بوده است شما احتمالا فقط یک سرطاقی درخانه بلخاسب در پایین خیابان مشهد دارید. برخی از اساتید معماری معتقد هستند یک ایوانی در آنجا متعلق به دوره افشاری است. دائم این بناها تخریب می شود و یک روند است. این مورخ و فعال فرهنگی خاطرنشان کرد: قانون به ما می گوید وقتی جایی ثبت ملی می شود یعنی باید برای آن حفاظت ویژه ای درنظر گرفته شود و باید بازدیدهای دوره ای داشته باشد و درصورت نیاز مرمت شود. ظاهراً هیچ کدام از این ها برای این بنا صورت نگرفته است. وی تاکید کرد: تا جایی که به خاطر دارم آخرین بار که ساختمان را از بیرون نگاه کردم درحال فروپاشی بود و به آن رسیدگی نمی شد. کسی هم به آنجا برای بازدید مراجعه می کرد عنوان میکردند که کلیسا نیست و ملک خصوصی است. در واقع این را انکار می‌کردند با اینکه سر در آن کلیسا بود.  وی در توضیح جزییات بیشتر افزود : در همان خیابان جنت که این کلیسا آنجا واقع شده بود، ما بیمارستان منتصریه، کنیسه یهودیان و فرهنگسرای بهشت را با همین ویژگی ها داریم. اگر اینها تخریب شود از شناسنامه این شهر چه باقی خواهد ماند؟

سخنگوی شورای شهر مشهد و رییس شورای عالی استان های کشور: متولی اصلی میراث فرهنگی است و باید نظر کارشناسی بدهد علت تخریب چه بوده است

موسی الرضا حاجی بگلو، سخنگوی شورای شهر مشهد و رییس شورای عالی استان های کشور در گفتگو با پایگاه خبری انتخاب بیان کرد: بناهای تاریخی آن هم مربوط به مذاهب مختلف مانند کلیساها و... حتما برای  مدیران ومردم قابل اهمیت است چراکه نکته اصلی در کشور حفظ بناهای تاریخی است. همه این آثار نشان از تاریخ کشورمان دارد و همه متعهد به حفظ و پایداری این بناها هستیم. حاجی بگلو افزود: یکی از اقدامات ما در شورای ششم این بود که باید بناهای تاریخی در شهرمشهد را بتوانیم حفظ کنیم حتی اگر مربوط به شهرداری هم نباشد و به سازمان میراث فرهنگی تعلق داشته باشد.  درشورای اسلامی شهر مشهد مقدس  نیز برای مرمت وبازسازی این نوع  ساختمان ها وبناهای تاریخی بودجه پیش بینی کردیم. وی تاکید کرد: این بنایی که مورد تخریب قرار گرفته باید بررسی شود چون با قدرت نمی‌توانیم بگوییم کار چه اشخاص حقیقی یا حقوقی بوده است. حاجی بگلو با اشاره به اهمیت بررسی علت این تخریب گفت: در جایی حتی اگر بخواهیم پروانه ساختمانی صادر کنیم، اگر آن محدوده متعلق به بناهای تاریخی و میراث ما باشد یکی از استعلام هایی که گرفته می شود و بعد از آن مجوز خاک برداری یا گودبرداری داده می شود، سازمان میراث فرهنگی است؛  بعد از مجوز سازمان میراث فرهنگی است که شهرداری چنین مجوزی را صادر می کند. حاجی بگلو تصریح کرد: تا آنجا که من اطلاع دارم این بنا در سال ۱۳۸۴ ثبت آثار ملی ما شده است  و سپس به علت حقوقی وشاید قدمت کم بنا  توسط مراجع ذی صلاح  این ساختمان از آثار ملی خارج شده است. وی افزود: خود نیز چندباری که در گذشته این ساختمان رو مشاهد کرده بودم دیده بودم از نگاه شخص بنده قابلیت استفاده نداشت. بنا ریخته شده بود. شاید یکی از علتهای تخریب این بوده که بنا ریزش نکند. حاجی بگلو در پاسخ به این سوال که با وجود اینکه این ساختمان یک اثر تاریخی بوده است، آیا میراث فرهنگی برای مرمت آن نباید زودتر اقدامی می‌کرده است، گفت: ما این را کتمان نمی‌کنیم. ما وظیفه داریم به حفظ این گونه  آثار کمک کنیم، اما متولی اصلی میراث فرهنگی است. بنابراین همانطور که اشاره کردم ما این موضوع را کتمان نمی‌کنیم و میراث فرهنگی باید نظر کارشناسی و دقیق بدهد که علت چه بوده است. وی خاطر نشان کرد: حتما این موضوع بررسی می شود که علت چه بوده است و اینگونه نباید باشد که به راحتی از کنار این نوع موضوعات عبور کنیم چون اعتقاد داریم این میراث و سایر بناهای تاریخی ما باید حفظ  و ماندگار شود. اگر امروز این بنا تخریب شد آیا فردا آثار دیگری هم تخریب می شود؟ حاجی بگلو تاکید کرد: می گویند مالکیت این بنا هم نیز تغییر کرده و ابهامات حقوقی این گونه دارد. به همین جهت باید دقیق بررسی شود.

پاسخ عجیب میراث فرهنگی به تخریب کلیسای انجیلی مشهد؛ «نمی‌دانیم چه کسی این کار را کرده است»/ پاسخ میراث فرهنگی به تخریب کلیسای انجیلی در مشهد؛ «مگر در مملکت کار غیرقانونی نمی‌کنند؟»

محمود طغرایی، رئیس اداره ثبت و حریم آثار تاریخی اداره کل میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی خراسان رضوی در گفتگو با پایگاه خبری انتخاب در پاسخ به این سوال که چرا کلیسای انجیلی به عنوان یک بنای تاریخی از مالکیت سازمان میراث فرهنگی خارج شده است، بیان کرد: ما هیچ موقع مالک نبودیم، مکاتبه کردیم و درخواست نظارت کردیم. مالک این بنا ستاد فرمان اجرایی حضرت امام(ره) بوده است. طغرایی در پاسخ به این سوال که تخریب توسط چه کسی صورت گرفته است، بیان کرد: اینها را ما نمی‌دانیم چون این سازمان می گویند ما این کار را نکردیم و نمی‌دانیم چه کسی این کار را کرده است به این خاطر که مالکیت آن را به کس دیگری واگذار کردیم و متعلق به ما نیست. طغرایی در پاسخ به این سوال که چرا سازمان میراث فرهنگی ورودی نداشته است، گفت: این تخریب را ما متوقف کردیم پس چه کسی کرده است. این درحالی است که وی در بخشی دیگر از صحبت های خود اذعان داشت که مقام قضایی کار تخریب را متوقف کرده است. وی در اشاره خبرنگار انتخاب به اینکه آیا نظارت نباید به گونه ای باشد که کسی به راحتی ورود پیدا نکند و یک بنای تاریخی را تخریب کند، گفت: خب دیگر کار غیر قانونی می کنند. مگر در مملکت کار غیرقانونی نمی‌کنند؟ کار غیرقانونی بوده و مسئله ما همین بوده است. پس دادستان چرا دستور توقف داده است؟ چون مجوز نداشتند. طغرایی در پاسخ به این سوال که آیا این بنا به طور کامل تخریب شده است یا خیر، بیان کرد: خیر، قسمت های دیگر آن هنوز باقی مانده است. وی در پاسخ به این سوال که این بنا چند درصد تخریب شده است نیز گفت: نمی دانم چون اجازه ندادند ما داخل برویم و ببینیم، اما فکر کنم هنوز قسمت‌هایی از بنا باقی مانده است. باید با حکم دادستان به داخل رفت. طغرایی در اشاره خبرنگار انتخاب به نقد مسئولان فرهنگی به عدم نظارت کافی سازمان میراث فرهنگی گفت: ما اصلا تصور نمی‌کردیم چنین اتفاقی بیفتد.

عظیمی راد: دیوان عدالت اداری به خارج شدن کلیسای انجیلی از فهرست ثبت ملی رای مثبت داده است

احسان عظیمی راد، نماینده مردم مشهد در مجلس شورای اسلامی در گفتگو با پایگاه خبری انتخاب در اشاره به جزییات موضوع بیان کرد: خبری که از مسئولین مربوطه گرفتیم موضوع این است که در سال هفتاد در قالب املاک و زمین‌هایی که به املاک انقلابی می دهند، این مجموعه کلیسای انجیلی نیز در اختیار ستاد اجرایی فرامین حضرت امام(ره) قرار می‌گیرد. در دهه هشتاد این‌ها اقدام می کنند برای ثبت آثار تاریخی که در سال ۱۳۸۴ ثبت آثار ملی می شود. در سال ۱۳۹۵ ستاد اجرایی فرامین حضرت امام(ره) به دیوان عدالت اداری درخواست می دهند که این ثبت باطل شود و این اثر از ثبت خارج شود که متاسفانه دیوان عدالت اداری هم رای مثبت می‌دهد و اینها به دلیل اینکه این مجموعه از ثبت ملی خارج می شود، این را برای فروش واگذار می کنند که در این چند روز اخیر شاهد این اتفاق ناگوار بودیم. عظیمی راد افزود: نکته ای که وجود دارد این است که اولا آثار ملی ما را چرا دیوان عدالت ورود می‌کند که آنها را تغییر بدهد؟ به هرحال وقتی یک اثر تاریخی است قاعدتاً نباید دیوان عدالت ورود کند و اگر شکایتی هم میشود، دیوان عدالت باید از مرجع اصلی که وزارت میراث فرهنگی است، استعلام کند. به نظرم کار دیوان عدالت اداری ایراد داشته است؛ البته نمی‌گویم کار آنها غیر قانونی بوده است. ممکن است هر مالکی به دیوان عدالت شکایت کند و این گونه تمام آثار تاریخی و ملی ما تحت خطر قرار می گیرد. وی در اشاره به عملکرد وزارت میراث و سازمان میراث فرهنگی خراسان رضوی در این زمینه گفت: با مدیر کل میراث فرهنگی خراسان رضوی صحبت کردم و ایشان گفتند دو جلسه دادگاه شکایت کردیم؛ یک بار آنها(ستاد فرامین امام) و یک بار ما محکوم شدیم که در نهایت دادگاه رای به حکم دیوان عدالت اداری داده است و تنها کاری که توانستیم انجام بدهیم این بود که اینجا را در قالب یک اثر فرهنگی ثبت کردیم.

عظیمی راد: مطابق اظهارات مدیرکل میراث فرهنگی خراسان رضوی کسی که صبح زود لودر می اندازد و ساعت ۴ و نیم بامداد بدون مجوز شهرداری این بنا را تخریب میکند باید به دستگاه خاصی وابسته باشد/ باید با عاملین برخورد شود

عظیمی راد گفت: مدیرکل میراث فرهنگی خراسان رضوی عنوان کرد اینکه در ساعت ۴ و نیم صبح بامداد با لودر آنجا را خراب کنند؛ بدون اینکه از شهرداری حتی مجوز بگیرند خودش جای سوال دارد که چه دستگاه، مرجع و فردی بوده که با این قدرت بدون حتی هماهنگی این نهاد حداقل فرهنگی را تخریب کند؛ البته ظاهر قضیه این بوده است. وی تصریح کرد: این آثار اگر بنا شود هرکس شکایتی کند و دیوان عدالت رای اینگونه بدهد و این آثار آن هم با توجه به اینکه در کشور املاک گران است، طرف ملک خود را به کس دیگری واگذار کند و سازمان میراث فرهنگی را از مدیریت مجموعه خارج کند، کار خطایی است که از نظرم خطای محرز است و باید با مسببین آن برخورد شود.

عظیمی راد تاکید کرد: مدیر کل میراث فرهنگی کاش زودتر به ما یا دوستان در دستگاه های مختلف اعلام می‌کردند؛ البته شاید اعلام کرده باشند، اما مطمئن هستم به ما نمایندگان عنوان نکردند که حداقل زودتر موضوع را از ستاد اجرایی یا دیوان عدالت پیگیری کنیم. حالا کار از کار گذشته است. درحال حاضر به مدیرکل سازمان میراث فرهنگی خراسان رضوی می گویم بهترین راهکار چیست ، ایشان می گوید باید آن مجموعه ای که اینجا را تخریب کرده باید دوباره آن را بسازد. ما قبل از این اتفاقات باید پیشگیری کنیم. ای کاش ایشان که می‌دانستند این اثر در مظان اتهام است و افرادی در تداعی این هستند که این مجموعه را از ثبت خارج کنند، کاش زودتر به ما یا دستگاه قضا منتقل می کردند. وی در پاسخ به این سوال که آیا عاملین این تخریب شناسایی شده اند یا خیر، بیان کرد: ظاهراً اطلاعات دقیقی در این باره در دست نیست، اما دوستان بحثشان این بود کسی که صبح زود بدون مجوز شهرداری صبح زود لودر می اندازد و آنجا را تخریب میکند قاعدتاً باید به دستگاه خاصی وابسته باشد یا هماهنگی های خاصی داشته باشد که بدون هماهنگی بیاید و چنین کاری را در نقطه حساس شهر انجام بدهد که قطعا معلوم خواهد شد. عظیمی راد تاکید کرد: مطمئن هستم این دوستان با خود می‌گویند بحث مالی و درآمد و غیره در این اوضاع اینگونه است، بیاییم از حداقل هایی که داریم استفاده کنیم. در نتیجه روی همین آثاری دست می گذارند که قبلاً خودشان می خواستند ثبت ملی شود. دیوان نباید در این قضیه ورود کند چون عملا رای دیوان دارد این آثار را از بین می‌برد.

وزارت میراث فرهنگی پاسخگو نبود

در ادامه پیگیری هایمان از وزارت میراث فرهنگی، پاسخی به درخواست اختصاصی مصاحبه ما داده نشد و یکی از مسئولان رسانه این وزارتخانه، ما را به مصاحبه منتشر شده یکی از مسئولان سازمان میراث فرهنگی خراسان رضوی در خبرگزاری میراث آریا( متعلق به میراث فرهنگی) به عنوان پاسخ رسمی از سوی وزارت ارجاع داد که لینک این مصاحبه در زیر درج شده است

www.chtn.ir/x4qX4