چرا شايعه‌سازي بنيان مکالمات مردمان ايراني است؟

«شنيده شده است»، «گفته مي‌شود »، «معلوم است »، «هر کسي مي‌داند» و... از جمله اصطلاحاتي است که هر روزه از زبان شهروندان ايراني شنيده مي شود و همه اين ها نشان از وجود گسترده شايعه و شايعات در درون جامعه ايراني دارد.

شايعات و منابع غير موثق و نامرئي، ستون فقرات مکالمات جامعه ايراني را از سطوح بالا تا پايين‌ترين در بر گرفته و اصل بر اين است که بيشتر مکالمات بنا بر شايعات است و نه سخنان مستدل و منطقي؛ اما چرا اساس مکالمات جامعه ايراني بر پايه شايعه بنا شده است؟! وجود فرهنگ شفاهي و انتقال سينه به سينه اخبار و حتي تجربيات انساني ايران، يکي از ريشه‌هاي تاريخي وجود شايعه در جامعه ايراني است.

 افراد جامعه ايراني، هم‌اکنون نيز اصولا عادت به صرف وقت براي خواندن اخبار و مطالب از منابع نوشتاري و اصلي نداشته و عموما تمايل دارند در فرصتي کوتاه و در مکالمه‌اي مختصر، اطلاعات خود را از ديگران گرفته و آن را به روز کنند؛ بنابراين، ممکن است در اين فرآيند، يک خبر با هزاران تفسير، منتقل شده و سرانجام با شاخ و برگ زياد به شايعه‌اي تبديل شود که اذهان را مدت‌ها به خود مشغول کند. افزون بر اين، نبود منابع رسمي درباره اخبار ،به ويژه اخبار خاص سياسي، اجتماعي و اقتصادي، بساط شايعه را در جامعه گسترش داده است. هنگامي که در جامعه‌اي، راه‌هاي دريافت اخبار محدود و غير متنوع باشد، اخبار ناسالم و شکسته بسته در اختيار مخاطب قرار مي گيرد و زمينه ظهور و وجود شايعه را در جامعه تقويت مي کند.

همچنين به فرض وجود رسانه‌هاي گسترده، از آن جا که اعتماد کامل و دوطرفه بين شهروندان و رسانه ها نيست، اخبار و اطلاعات به صورت ناقص و از مجاري خاص به صورت تدريجي منتشر مي شود و تا هنگامي که اخبار از مجاري قانوني و عرفي، درست در اختيار مردم قرار گيرد، در ارتباط با خبر شايعات فراواني ساخته و پرداخته مي شود و هنگامي هم که خبر، درست منتشر مي شود، درستي آن مورد تأييد جامعه قرار نمي گيرد و خود اين مسئله، شايعات بيشتري را دامن مي‌زند. علاوه بر اين، معمولا مردم به طرف مقابل خود و روايت ضد رسمي بيشتر از رسانه ها و روايت رسمي باور دارند؛ حتي اگر همه ادله و شواهد به نفع خبر رسمي باشد.

افزون بر اين، حرف زدن و مکالمه درباره هر مسئله‌اي، از جمله سرگرمي‌هاي ايرانيان تبديل شده است و اتفاقا بسياري از مسائل جديد و اخبار مرتبط با اين مسائل در درون محافل عمومي همچون اتوبوس‌هاي شهري، تاکسي‌ها، صفوف نانوايي و... رد و بدل مي شود و هر کس بنا بر سليقه و ذائقه هم‌صحبت خود، مطالب و اخباري را مي گويد يا مي سازد که او بپسندد و بدين طريق، هر روز بازار شايعه در کشور گسترده و گسترده‌تر مي‌شود و براي آن پاياني نيست.

مسئله ديگر، امکان غلو و دادن شاخ و برگ هاي بسيار به واقعيت است. اين کار در رسانه هاي معتبر و داراي اسم و رسم ممکن نيست، اما هم در شايعه ممکن است و هم ، اتفاقا، ويژگي اصلي آن. و همين ويژگي است که باعث مي شود هر چه گستره مخاطب شايعه بيشتر مي شود، خود خبر هم پرشاخ و برگ تر و جذاب تر و جزئيات بيشتري به آن افزوده شود. از اين طريق همه ما در توليد و انتشار شايعه سهيم مي شويم.

*خراسان