5 ميليون مردودي در 6 سال

خراسان نوشت: عباسپور گفت: افت تحصيلي دانش آموزان پايه اول متوسطه يکي از مشکلات اساسي در حوزه آموزش و پرورش است که مي تواند آسيب هاي جدي را به پيکره اين نظام وارد کند، به همين دليل اين وزارتخانه بايد هر چه سريع تر جلوي آن را بگيرد.

نماينده مردم تهران از برنامه هاي آموزشي نامناسب، کتب درسي غيراستاندارد و بحران بلوغ نوجوانان به عنوان دلايل افت تحصيلي نام برده است.

اما مرکز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي در سال۸۸ با انتشار گزارشي مبني بر چگونگي اصلاح الگوي مصرف در آموزش و پرورش با تاکيد بر اين که اين دستگاه بيشترين نيروي انساني را در بين دستگاه هاي دولتي داراست و سهم قابل توجهي از بودجه جاري کشور را به خود اختصاص مي دهد، عنوان کرده بود: «با اين وصف آموزش و پرورش تاکنون نتوانسته است انتظارات را برآورده سازد.»

همچنين در اين گزارش ذکر شده بود که «در ۶سال اخير نزديک به پنج ميليون نفر از دانش آموزان مردود شده اند که هزينه هاي مالي، آموزشي، رواني، اجتماعي و خانوادگي سنگيني به دنبال داشته است.»

اين مرکز هزينه هاي برآورد شده ناشي از شکست تحصيلي دانش آموزان را براي دولت و خانواده ها حداقل معادل دو هزار و ۲۳۵ميليارد تومان عنوان کرده و تاکيد داشته که «اين هزينه تنها توسط دانش آموزان دوره ابتدايي وراهنمايي تحميل شده و قطعا محاسبه افت تحصيلي در دوره متوسطه بيانگر هدررفتن منابع محدود آموزش و پرورش بيش از مبالغ عنوان شده است.»

همان طور که بين روش ها و شيوه هاي آموزشي در مهدکودک ها با دبستان ها تفاوت هاي آشکاري وجود دارد اين تفاوت ها براي دانش آموزاني که از مقطع ابتدايي به راهنمايي مي رسند آشکارتر مي شود و وقتي که يک دانش آموز به مرحله متوسطه مي رسد با توجه به محتواي دروس و بحران هاي هويتي که براي او حادث مي شود ممکن است شکل برداشت و نگرش او هم تغيير کند و متفاوت شود و گاهي اين اختلاف سطوح به قدري زياد مي شود که يک دانش آموز در همان سال اول متوسطه، نمي تواند به تمرکز لازم در درس خواندن و تميز محتواهاي درسي برسد و دچار افت تحصيلي مي شود.

«مومني» معاون آموزش متوسطه سازمان آموزش و پرورش خراسان رضوي با بيان اين مطلب که افت تحصيلي در مرحله تغيير مقطع تحصيلي قابل پيش بيني است، از آن به عنوان يک واقعيت در بين دانش آموزان و به ويژه در پايه اول متوسطه ياد مي کند و مي گويد: شناخت دلايل اين معضل براي جلوگيري آن حائز اهميت است و در شکل طبيعي بررسي موضوع، وقتي نبود ارتباط طولي از نظر محتواي درسي به وجود مي آيد مشکل آفرين خواهد شد.

به عنوان مثال درس عربي پايه اول متوسطه از نظر محتوا با دروس عربي دوره راهنمايي تفاوت دارد و اين تغييرات محتوايي در دروس مختلف به شکل طبيعي اگر با تلاش بيشتر تسهيل نشود باعث افت تحصيلي خواهد شد در واقع دانش آموزان در دوره متوسطه با تعدد دروس روبه رو مي شوند و طبيعي است که اگر دانش آموزان خود را با مطالعه متعدد کتب درسي هماهنگ  نکنند دچار افت تحصيلي مي شوند.

وي مي افزايد: يک دانش آموز در دوره راهنمايي به صورت شناختي با دروس ارتباط برقرار مي کند. اما در دوره متوسطه اين ارتباط به شکل فراشناختي است، به عبارت ديگر در دوره راهنمايي دانش آموزان تکليف محور عمل مي کنند.

اما همان دانش آموز وقتي وارد دوره متوسطه مي شود بايد مسئوليت محور عمل کند و در اين مرحله يک دانش آموز با ضريب دشواري روبه رو مي شود و بايد با نگاه فراشناختي بتواند بين محتواي کتاب هاي اين دوره با دوره قبل تميز دهد.

اين کارشناس تحصيلي مي افزايد: اختلاف سطح ديگري که در تفاوت اين دو مقطع مي توان ديد، اين است که در دوره متوسطه بحث بر سر چگونگي يادگيري است و مسائل فرآيندي دنبال مي شود. در حالي که در دوره راهنمايي، يک معلم به دانش آموز چيزهايي را ياد مي دهد و نيازي هم نيست که خيلي فرآيندي و محتواي موضوعات را دنبال کند. به عبارت ديگر در دوره راهنمايي، شيوه ديگرآموزي مطرح است، اما در دوره متوسطه بحث خودآموزي، هم آموزي و ديگرآموزي مطرح است.

«احمد صادقي» با ۱۵ سال سابقه تدريس در دوره دبيرستان با بيان اين مطلب که يک دانش آموز وقتي از دوره راهنمايي وارد مقطع دبيرستان مي شود با شروع درس ها، کاملا  احساس مي کند که وارد مرحله جديدي شده است گفت: دانش آموز نبايد تنها به خواندن متن ها و حفظ کردن آن ها اکتفا کند بلکه بايد با تجزيه و تحليل دروس را مطالعه کند. به گفته وي دانش آموز بايد دروس را به صورت محتوايي ياد بگيرد و با احساس مسئوليتي که متوجه خود دانش آموز است. درس بخواند. بنابراين دانش آموزاني که اين اختلاف سطح را به درستي درک نکنند يا اين که دير متوجه شوند، نمي توانند هماهنگ و متناسب با شرايط پيش بروند و دچار افت تحصيلي مي شوند، بنابراين درک اين اختلاف سطح در جلوگيري از افت تحصيلي حائز اهميت است.

«امير کاظمي» دانش آموز سال دوم دبيرستان هم با بيان اين مطلب که دروس دوره راهنمايي با دبيرستان تفاوت ماهوي دارد، مي گويد: يک دانش آموز طي ۳ سال دوره راهنمايي و قبل از آن به شکل تکليف محور و در حد حفظ کردن دروس، فعاليت هاي کلاسي را انجام مي دهد. اما وقتي اين دانش آموز به دوره دبيرستان مي رسد. کيفيت و محتواي دروس فرق مي کند و مسئوليت هاي اصلي متوجه دانش آموز است. در واقع اگر با نگرش دوره راهنمايي بخواهيم در مقطع دبيرستان درس بخوانيم و اختلاف را درک نکنيم دچار مشکل افت تحصيلي مي شويم.

دانش آموزي که به تدريج ظرفيت يادگيري اش کاهش مي يابد و در آزمون هاي کلاس و امتحانات پاياني موفق نمي شود دچار افت تحصيلي شده است، بنابراين منظور از افت تحصيلي، کاهش عملکرد تحصيلي و درسي دانش آموز از سطح رضايت بخش به سطح نامطلوب است.

افت تحصيلي، يعني اين که دانش آموز در زمان تحصيل بعد از يک دوره موفقيت تحصيلي يا متوسط، به تدريج ظرفيت يادگيري اش کاهش يابد و يا اين که تکرار پايه تحصيلي داشته باشد به طور کلي نمرات يک دانش آموز نسبت به ماه قبل يا سال هاي پيشين سير نزولي محسوس را نشان مي دهد.

به اعتقاد صاحب نظران افت تحصيلي به عنوان شاخص اتلاف آموزشي، از نظر مفهوم عام به هرگونه ضعف در سوادآموزي و يا وجود بي سوادي گفته مي شود.

اما از نظر خاص، به محقق نشدن انتظارات آموزشي و شکست در اهداف آموزشي نيز گفته مي شود و نابه ساماني در فرآيند ياددهي و يادگيري را دربرمي گيرد. به گفته آنان ناکامي هاي دانش  به صورت شکست تحصيلي، تجديدي، مردودي، ترک تحصيل قبل از موعد مقرر و تکرار پايه تحصيلي و در نهايت ترک تحصيل خود را نشان مي دهد. البته دلايل مختلفي ممکن است در افت تحصيلي نقش داشته و آگاهي خانواده از آن ها مي تواند در جلوگيري از اين پديده موثر واقع شود.

دکتر «احراري» روان شناس با بيان اين مطلب که عوامل مختلفي به شکل مستقيم و غيرمستقيم در افت تحصيلي دانش آموزان مقطع دبيرستان دخالت دارد، مي گويد: عامل فردي يکي از عواملي است که مي تواند در افت تحصيلي دانش آموزان دخيل باشد و اين عامل هم ريشه در شخصيت دانش آموز دارد.

به گفته وي اين مهم به شکل اضطراب، دغدغه و افسردگي ممکن است در دوره متوسطه به ويژه در پايه اول خود را نشان دهد و طبيعي است اگر تنش هايي که در اثر عامل فردي بروز مي کند به موقع شناسايي و کنترل نشود، بسترساز افت تحصيلي دانش آموز خواهد شد.

وي با اشاره به «نقش عامل اجتماعي» در افت تحصيلي دانش آموزان مي گويد: عامل اجتماعي در ارتباطات بين فردي و گروهي خود را در قالب دوست يابي ها، روابط اجتماعي، رفت و آمدها و نشست ها نشان مي دهد. در واقع ارتباطات دانش آموزان اگر در اين مرحله دقيق و سنجيده نباشد به ويژه در مرحله رشد و بلوغ آنان که بسيار دوران حساسي است مشکل آفرين خواهد شد و تمرکز آنان را در خواندن درس دچار اختلال خواهد کرد.

دکتر «احراري» با بيان اين موضوع که کانون خانواده تامين کننده سلامت بهداشت و روان دانش آموزان است مي گويد: به عنوان مثال وقتي يک دانش آموز در مرحله گذار از نوجواني به سن جواني قرار دارد ممکن است با چالش بحران هويت روبه رو شود. طبيعي است که اين چالش ها در خانواده هاي آرام و کم تنش به حداقل مي رسد. اما اگر اين کانون خانواده آرام نباشد التهاب ها و درگيري ها سلامت بهداشت روان هم دانش آموز را تهديد خواهد کرد. از اين رو خانواده ها بايد در تمام دوران تحصيلي شرايط امني را براي دانش آموزان فراهم کنند و اين امنيت بايد در مرحله بلوغ آن ها که با دوره متوسطه و تا حدودي پايه اول دبيرستان همزمان است بيشتر فراهم شود تا افت هاي تحصيلي را در بين دانش آموزان بيشتر نکند.

اين روان شناس با اشاره به جايگاه و نقش مدرسه مي گويد: مدرسه همان طور که در رشد درسي دانش آموزان موثر است گاهي ممکن است که به عنوان يک عامل، زمينه ساز افت تحصيلي آن ها شود. در واقع نوع مديريت مدارس، رفتار معلمان و رفتارهاي دانش آموزان يک مدرسه، هر کدام به شکلي ممکن است در افت تحصيلي دانش آموزان موثر باشد.

«مومني» معاون آموزش متوسطه سازمان آموزش و پرورش خراسان رضوي با اشاره به عامل فردي و رشد بلوغ دانش آموزان در دوره متوسطه مي گويد: آمارها نشان مي دهد که ۷۰تا۸۰ درصد پسران و ۳۰تا۴۰درصد دختران در سال هاي اوليه متوسطه دچار بحران بلوغ مي شوند و طبيعي است که در اين شرايط، شاهد افسردگي، پرخاشگري و اضطراب هاي مختلف در بين دانش آموزان باشيم و ممکن است در اين مرحله موج آن ها روي دانش آموزان تاثيرگذار باشد و آن ها نتوانند تمرکز لازم و کافي را روي يک موضوع داشته باشند بلکه به صورت لحظه اي چند موضوعي را ببينند و در يک لحظه چند موضوع را در ذهن مرور کنند.

بنابراين شرايط فردي هر دانش آموز را بايد به خوبي درک کرد تا بتوان مانع افت تحصيلي آن دانش آموز شد. وي با اشاره به نقش خانواده ، جامعه و مدرسه در کاهش افت تحصيلي مي گويد: انگيزه هاي دروني خوب درس خواندن دانش آموزان در کانون خانواده شکل مي گيرد و خانواده ها بايد انگيزه هاي درس خواندن را در دانش آموزان تقويت کنند. اين کانون ها بايد آرامش رواني مناسبي را براي دانش آموزان فراهم کنند در غير اين صورت دانش آموزي که آرامش رواني نداشته باشد دچار افت تحصيلي خواهد شد. وي مي افزايد: از سوي ديگر يک دانش آموز در جامعه با دوستان و محيط هاي مختلفي روبه روست که هر کدام از عوامل اجتماعي مي تواند روي يادگيري دانش آموز تاثير مثبت يا منفي داشته باشد.

به عنوان مثال تحقيقات نشان مي دهد که افت تحصيلي در حاشيه شهرهاي بزرگ  حتي از روستاها هم بيشتر است چون از نظر جامعه شناسي در حاشيه شهرهاي بزرگ ممکن است براي دانش آموزان بحران هويت ايجاد شود.

وي با اشاره به نقش مدرسه در اين موضوع مهم مي گويد: نقش مديريت موثر در مدارس انکارناپذير است و مديران موثر مي توانند مدرسه را به يک سازمان ياد گيرنده تبديل کنند که دانش آموزان يادگيري را مهم ببينند. در واقع امروز بحث روش هاي نوين ياد گيري مطرح است و استفاده از روش هاي يادگيري نياز به مديريت موثر دارد و مديران و معلمان مدارس به نوعي مي توانند بر سر الگو و سبک هاي يادگيري با يکديگر رقابت کنند.

يک کارشناس امور تربيتي در بيان علل افت تحصيلي دانش آموزان با اشاره به عامل فردي مي گويد: انگيزه و علاقه، هوش، توجه و افت، هيجانات و آشفتگي هاي عاطفي و نارسايي هاي جسمي مي تواند باعث افت تحصيلي يک دانش آموز شود همچنين شرايط خانوادگي از قبيل مشکلات مالي و اقتصادي، فقر فرهنگي و روابط خانوادگي مي تواند بر عوامل فردي تأثير بگذارد و در کنار آن ها افت تحصيلي را براي دانش آموزان رقم بزند.

وي با اشاره به نقش مدرسه در افت تحصيلي مي گويد: ضعف برنامه هاي درسي، شيوه تدريس معلم، شرايط فيزيکي کلاس درس، ارزيابي نادرست معلمان از عملکرد دانش آموزان، هر کدام به نوعي مي تواند افت تحصيلي دانش آموزان را رقم بزند.

افت تحصيلي را اگر يک مسئله بدانيم. همان طور که هر مسئله اي قابل حل است. بنابراين افت تحصيلي هم موضوع غيرقابل حل نخواهد بود. اما حل آن هم با روش هاي آني ممکن نمي شود بلکه نياز به برنامه ريزي دارد.

«حميد حسين زاده» کارشناس ارشد مديريت برنامه ريزي آموزشي دراين باره مي گويد: براي جلوگيري از افت تحصيلي بايد بر اساس واقعيت هاي اجتماعي برنامه ريزي کرد و اين برنامه ها هم بايد در قالب يک سياست کلي در نظام آموزشي باشد و در يک ديد کلان بايد نظام ارزشيابي را تقويت کرد و از ضريب هوشي و توانمندي هاي دانش آموزان بايد حتي قبل از دبستان ارزيابي دقيقي داشته باشيم تا بتوانيم پديده افت تحصيلي را بر اساس توانمندي هاي دانش آموزان مورد بررسي قرار دهيم. طبيعي است که امکانات آموزش و پرورش و ايجاد فضاي آموزشي مناسب و کاهش تعداد دانش آموزان در کلاس هاي درس در جلوگيري از افت تحصيلي مهم است.

وي درباره انجام برنامه ريزي هاي کوتاه مدت براي جلوگيري افت تحصيلي مي گويد: در راستاي يک برنامه ريزي کلان مي توان به شکلي کوتاه مدت، انگيزه هاي دروني دانش آموزان را حتي ماه به ماه و در بازه زماني امتحانات تقويت کرد و ارتباط و همکاري هاي نزديک را با انجمن اولياي مدرسه و خانواده ها داشت و در اين راستا ارزيابي دقيقي از عملکرد معلمان داشت و معلمان کارآمد را تشويق و براي فراهم آوردن وسايل کمک آموزشي در مدارس برنامه ريزي کرد.

اين کارشناس مديريت برنامه ريزي آموزشي، از تغيير در شيوه ها و نگرش هاي آموزشي به عنوان عامل موثر در کاهش افت تحصيلي ياد مي کند و مي گويد: تغيير در سبک هاي مديريت مدارس، اصلاح شيوه هاي تدريس، اصلاح فرآيندهاي ياددهي و يادگيري و نوآوري در روش هاي تدريس مي تواند باعث کاهش چشمگير افت تحصيلي در بين دانش آموزان شود.همچنين درباره کاهش راهکارهاي افت تحصيلي دانش آموزان به سراغ بخش رسانه اي وزارت آموزش و پرورش رفتيم و پس از پي گيري هاي مختلف تا آخرين لحظه تهيه گزارش موفق به دريافت پاسخي نشديم به هر حال، افت تحصيلي دانش آموزان در آغاز مقطع متوسطه به صورت يک دغدغه و نگراني مطرح است و اين صورت مسئله نياز به مطالعه و راه حل دارد.

افت تحصيلي و مردودي ۲۵درصدي دانش آموزان در پايه اول متوسطه نگران کننده است. چرا که اين مسئله زمينه را براي ترک تحصيل دانش آموزان پايه هاي تحصيلي بالاتر فراهم مي کند.کارشناسان در بررسي علل افت هاي تحصيلي به عوامل فردي، خانوادگي، محيط اجتماعي و مدرسه اشاره مي کنند و بر اين عقيده اند که اگر اين عوامل تاثيرگذار را به خوبي بشناسيم به همان نسبت مي توان در حل مسئله موفق عمل کرد. به همين دليل است که برنامه ريزان نظام آموزشي افت تحصيلي را مسئله غيرقابل حل نمي دانند و از سوي ديگر راه حل آني هم براي آن تجويز نمي کنند. بلکه از برنامه ريزي بر اساس واقعيت هاي اجتماعي و ضمانت هاي اجرايي سخن مي گويند بنابراين هر نوع پاک کردن صورت مسئله در اين باب را خطايي جبران ناپذير مي دانند. رئيس کميسيون آموزش و تحقيقات مجلس از افت تحصيلي و مردودي ۲۵درصدي دانش آموزان در پايه اول متوسطه خبر داد و گفت: اين مسئله زمينه را براي ترک تحصيل دانش آموزان در پايه هاي تحصيلي بالاتر فراهم مي کند.