مرگ تلخ دریاچه‌ای که حیات می‌بخشید

این بخشی از شعر رسول یونان شاعر ارسبارانی، درباره دریاچه عزیز ارومیه است.
دخالت نادرست بشر در طبیعت و احداث بی‌دلیل سدهای متعدد در منطقه‌ای که سرشار از چشمه‌هاست و بارندگی مناسبی دارد، کابوس مرگ را برای بزرگترین آبگیر نمکی جهان به ارمغان آورده و اینک باید به تلخی اعتراف کنیم که بیش از 65 درصد از دریاچه زیبای ارومیه با آن زیسب‌بوم یگانه، خشکیده است. حالا دیگر فاجعه خشکیدن دریاچه ارومیه و مرگ اکوسیستمی که روزی حیات می‌بخشید، نگرانی‌ها را از مرزهای ایران بیرون برده و سوژه همایشهای بین‌المللی شده است. نهادهای بین‌المللی، کنوانسیونهای محیط زیستی، سایتهای زیست محیطی و نیز پرتالهای دوستداران اکوسیستم دریایی و گونه‌های نادر، به این دریاچه به عنوان یکی از عناصر طبیعی و شاخص کشورمان نگاه می‌کنند. به راستی مسؤولانی که با تصمیم‌های نادرست خود در مرگ این دریاچه نقش داشته‌اند‌ و آنهایی که امروز می‌توانند از نابودی قطعی آن جلوگیری کنند، چه پاسخی برای نسلهای آینده که جای این دریاچه را روی نقشه ایران، «لاجوردی رنگ» نمی‌بینند، خواهند داشت؟

فقط دستور و دیگر هیچ!
دستور ویژه رئیس جمهور برای انتقال آب ارس به دریاچه ارومیه در حالی برای چندمین بار تکرار می‌شود که آمار‌ها از وخیم بودن وضعیت دریاچه و تبخیر شدن آب بیش از حد آن حکایت دارد و این دستور فقط روی کاغذ ارزش قانونی دارد و از عمل خبری نیست.
به گفته کار‌شناسان هم اکنون عمق آب دریاچه بویژه در قسمت‌های جنوبی تا 8 متر کاهش یافته است و بیم آن می‌رود که تا اجرای پروژه‌های نجات دریاچه ارومیه، این دریاچه تا دو سال دیگر به طور کامل خشک شود.
همچنین خشکی دریاچه به خاطر وزش باد از غرب به شرق کشور، طوفانی از نمک را ایجاد خواهد کرد که شهرهای غرب، مرکز و حتی شرق کشور راهم در خواهد نوردید.
هم‌اکنون نشانه‌هایی از شن‌های روان در حاشیه دریاچه دیده شده و خطر سونامی نمک، کل کشور را تهدید می‌کند. اگرچه برآورد مشخصی از میزان نمک دریاچه وجود ندارد، اما بعضی آمار‌ها از وجود 10میلیارد تن نمک در دریاچه ارومیه حکایت دارد که مواجه شدن با ریزگردهای نمک کابوس سختی را رقم خواهد زد.
نمایندگان ارومیه درباره نشستشان با وزیر نیرو می‌گویند: «وزیر نیرو در این جلسه قول داد تا هر کاری که از دستش بر می‌آید، انجام دهد، زیرا موضوع ملی است و این دریاچه به خاطر بار سنگین نمک‌هایش یک مشکل زیست محیطی ملی محسوب می‌شود. بر این اساس ما حتی در مجلس جدید فراکسیونی با عنوان حمایت و نجات دریاچه ارومیه تشکیل داده‌ایم.»

نابودی کامل گردشگری دریایی ارومیه
دکترخلیل زبیدی نور، کار‌شناس ارشد محیط زیست دریایی در این باره به گزارشگر ما می‌گوید: واقعیت این است که طی دهه اخیر به دلیل بی‌توجهی مسؤولان نابودی 100 درصدی گردشگری دریایی ارومیه را شاهد بودیم و این امرباعث زیان بسیاری از مسؤولان تورهای گردشگری و محروم ماندن هموطنانمان از مواهب این دریاچه منحصر به فرد شده است.
وی می‌افزاید: هم‌اکنون قایقهای تفریحی، ماهیگیری وکشتی‌های به نمک نشسته بندر شرفخانه در دریاچه ارومیه بیانگر این موضوع هستند که حکایت از ادامه فاجعه مرگ آرام و دردناک این اکوسیستم ارزشمند و گونه‌های نایاب آن دارد. به گفته این صاحبنظر محیط زیست دریاچه ارومیه، کشتی‌های به نمک نشسته بندر شرفخانه در این دریاچه با خشک شدن دریاچه، سال به سال از رونق بنادر این دریاچه نیز کاسته شد و بندر شرفخانه که یکی از مهمترین و پر رفت و آمد‌ترین آنان بود، کاملا تعطیل شده است.
دکتر زبیدی یاد‌آور می‌شود: اگر گذری به این منطقه داشته باشید می‌بینید که کشتی‌ها و قایق‌های تفریحی و مسافربری در نزدیکی ساحل این بندر به نمک نشسته‌اند و دریاچه ارومیه که بزرگترین دریاچه آب شور جهان به شمار می‌رفت، و گردشگران زیادی را برای تفریحات سالم دریایی، لجن درمانی و سفرهای علمی، پژوهشی پذیرا بود در غربت بی‌توجهی مسؤولان در انتظار نابودی کامل نشسته است.

بودجه اندک و روند کند پروژه نجات
حسن عباس‌نژاد، مدیرکل محیط زیست استان آذربایجان غربی نیز از کم بودن اعتبارات اختصاصی برای نجات دریاچه گلایه می‌کند و می‌گوید: «متاسفانه مدت اجرای پروژه‌های دولتی پنج ساله تعریف شده که اگر بخواهد به همین منوال ادامه یافته و اعتبار جدیدی هم تخصیص نیابد، دریاچه تا آن زمان کاملاً خشک خواهد شد.»
وی با تاکید بر اینکه با وضعیت فعلی دریاچه احتمال سونامی نمک همواره وجود دارد، می‌افزاید: «برای اجرای سریعتر پروژه‌ها و نجات دریاچه به 1320 میلیارد تومان اعتبار جدید نیاز است، زیرا بودجه‌های فعلی بسیار اندک است و باید حتماً افزایش یابد.»
وی با بیان اینکه میزان آب دریاچه از یک ماه اخیر تاکنون کاهش یافته است، تصریح می‌کند: «ارتفاع متوسط دریاچه در یک ماه اخیر 20/1271 بوده که اکنون به 09/1271 میلیمتر کاهش یافته است.»
عباس‌نژاد می‌گوید: «هم اکنون روند اجرای پروژه‌ها بسیار کند است و با این حساب کار نه در 5 سال آینده که تا 20 سال آینده هم به جایی نخواهد رسید». وی در عین حال تاکید می‌کند که تسریع طرح‌ها بدون افزایش بودجه امکان پذیر نخواهد بود. عباس‌نژاد تأکید می‌کند: انتقال آب از رودخانه‌های اطراف دریاچه مثل سیمینه‌رود، زرینه‌رود و شاه‌آباد و تخلیه بستر دریاچه از نمک دو راهکاری است که باعث می‌شود آبهای شیرین وارد شده به خاطر حجم بالای نمک تبخیر نشوند وباید پیگیر لایروبی دریاچه از نمک‌های موجود شد.

لزوم همکاری وزارت نیرو برای حقابه ارومیه
در همین حال علی‌محمد شاعری معاون محیط زیست انسانی سازمان محیط زیست کشور در گفت‌و‌گو با گزارشگر ما می‌گوید: شرایط، حساس و بحرانی است و همه این را می‌دانیم برای همین هم لازم است حقابه 3 میلیارد متر مکعبی دریاچه ارومیه بدون هیچ تاخیری از سوی وزارت نیرو تامین شود.
وی می‌افزاید: با توجه به تصمیم دولت قرار شده که سالانه 3 میلیون متر مکعب حقابه دریاچه ارومیه لحاظ شود اما تا کنون این امر محقق نشده است بنابراین وزارت نیرو باید هرچه سریعتر این میزان حق آبه را تامین کند تا سطح فعلی در یاچه ارومیه حفظ شود. شاعری تاکید می‌کند: سازمان محیط زیست کشوردر این باره همه تلاشش را انجام داده و کارگروه خوب و فعالی در حال رصد کردن و پیگیری مصوبات هستند و باید بگویم که مطالعات انتقال آب از رودخانه ارس و یک رودخانه مرزی و همچنین سایر رودخانه‌های منتهی به دریاچه ارومیه از طریق وزارت نیرو انجام شده است و باید سریع‌تر وارد فاز اجرا شود.
به گفته این مقام زیست محیطی، کار انتقال آب از یکی از رودخانه‌هایی که به دریاچه ارومیه می‌رسد نیز در حال حاضر ادامه دارد و اعتبارات اختصاص یافته به این پروژه از بودجه سال 90 و از محل اعتبارات قانون بودجه وزارت نیرو تامین شده است.