ري ديروز، تهران امروز

ري هر چند تاريخي كهن دارد، اما از ري پس از حمله مغول و تيمور اخبار چنداني در دست نيست و اگر هم هست نقل كساني است كه از ويرانه‌ها و خرابه‌هاي گسترده‌ آن سخن گفته‌اند.

خاندان صفويه خود را از تبار امام موسي بن جعفر عبدالله مي‌دانستند و در سلسه اجداد خود، امامزاده حمزه مدفون در ري را نام مي‌بردند. از اين‌رو در آن زمان و به ويژه دوره شاه طهماسب توجه بيشتري به ري شد و آبادي و آ‌باداني پيرامون امامزاده‌هاي والاتبار آنجا پديد آمد. بازار سنتي امروز حضرت عبدالعظيم حسني كار همان دوران است.

همزمان با اين رويكرد، پيرامون روستاي قديمي طهران نيز باروهايي ساخته شد كه به تعداد سوره‌هاي قرآن كريم برج داشت و در هر كدام آنها يك سوره از آن كتاب آسماني را قرار داده بودند.

در دوره قاجار، فتحلي شاه نخستين پادشاهي بود كه رويكردي به ري داشت. اگر شاه طهماسب پس از زيارت ري براي گشت و گذار و شكار به طهران مي‌آمد، اين بار شاه قاجار با همين رويكرد به پيرامون چشمه‌‌علي مي‌رفت و بنا به سليقه شاهانه يادگاري ناشيانه روي آثار كهن چشمه‌علي بر جاي گذاشت كه هنوز هم باقي است.

در زمان ناصرالدين شاه با توسعه طهران، رفت و آمد به مكان‌هاي زيارتي بيشتر شد و ساخت و ساز نخستين جاده شوسه در كشور «به خاطر رفاه حال مومنان» آغاز شد و ري را به طهران وصل كرد. دفن اموات در ري به گسترش اين ارتباطات افزود، تا جايي كه دفن شاه و برخي بزرگان آن روزگار نيز در ري انجام شد و اين روند تا سقوط نظام سلطنت هم ادامه يافت. كشيده شدن نخستين خط آهن شهري به نام ماشين دودي به رفت و آمدها افزود. ماشين دودي از بوستان كوثر امروزي واقع در نزديكي ميدان قيام حركت مي‌كرد و يكسره به ميدان شهر ري و بوستان زكرياي رازي فعلي مي‌رسيد. در واقع نخستين ترامواي متروي ايران ميان اين دو منطقه ريل‌گذاري شد.

رفت و آمد به ري هم جنبه زيارت اماكن متبركه را داشت و هم ياد اهل قبور را زنده مي‌داشت و هم جنبه گردشگري و سياحتي و هم اينها به ارتباط دو سويه تهران و ري مي‌افزود و زمينه توسعه ساختارها و زيرساخت‌هاي مشترك را فراهم مي‌ساخت.

در دوران مظفرالدين شاه اتفاق ديگري روي داد و بسياري از زمين‌هاي خالصه و روستاهاي بين ري و تهران به رجال عصر فروخته شد و ده‌ها روستا يا آبادي ديگر شكل گرفت يا گسترش يافت.

همه اينها موجب توسعه ري و به ويژه اطراف حرم شد و محلاتي از قبيل نفرآباد (كه هسته اصلي ري پس از فروپاشي دوران مغول بود) و هاشم‌آباد (كه بخشي از نفرآباد بوده است) و سرتخت و.. شكل گرفت.

در دوره پهلوي اول نخستين كارخانه سيمان كشور در نزديكي چشمه علي و كارخانه گليسيرين‌سازي در جنوب آن به وجود آمد و اينها نيز به گسترش بيشتر ري انجاميد. اين روند بعدها با شكل‌گيري جهت ري در محله جوانمرد قصاب و كارخانجات مقدم و روغن نباتي و اطلس‌بافت و... كامل شد و به افزايش مهاجرت و ايجاد شهرك‌‌هاي كارگري در ميانه تهران و ري انجاميد.

با خروج نيروهاي متفقين از ايران و خشكسالي و دشواري‌هاي پس از آن مهاجرت‌هاي وسيعي از سراسر ايران به تهران آغاز شد و قانون اصلاحات ارضي شدت يافت. اين روند در سال‌هاي پس از انقلاب و دوران جنگ نيز ادامه داشت. از اين‌رو بسياري از زمين‌هاي مزروعي بين تهران و ري كه در كار كشاورزي بود، با قيمت‌هاي ارزان‌تر در اختيار تعاوني‌ها و شهرك‌ها و خانه‌هاي مسكوني قرار گرفت و به توسعه ساخت و ساز شهري در اين مناطق دامن زد.

ساخت و ساز خانه براي تهراني‌ها در ري حداقل از نيمه اول دهه 40 به شكلي قاعده‌مند آغاز شده بود كه نمونه آن كوي 13 آبان فعلي است. اين روند همچنان ادامه دارد تا جايي كه شهرك پرند امروز نيز پاسخگوي مسكن براي شهروندان تهراني در قالب مسكن مهر است، هر چند كه مكان آن در ري واقع شده است. ري از سال‌‌هاي دور به دليل دفن مردگان، ارتباطي عاطفي با تهران داشته است. اين روند در چهار، پنج دهه اخير به ويژه به دليل قبرستان بهشت زهرا بيشتر شد. امروزه مي‌توان ادعا كرد كه هيچ خانواده تهراني نيست كه عزيزي را در آنجا نداشته باشد و به مناسبت‌هاي مختلف سري به آنجا نزند.

دفن تعداد زيادي از شهداي جنگ در ري موقعيت ويژه‌يي به گورستان ري بخشيده و كاركرد عاملي را رقم زده است. ساخت و ساز مرقد و فرودگاه امام خميني كه به جاي فرودگاه مهرآباد تهران خدمات به پروازهاي خارجي را عهده‌دار شد به اين گسترش ارتباط افزوده است.

كشيده شدن جاده آرامگاه (در دهه 50) كه امروزه به نام شهيد رجايي خوانده مي‌شود و خط متروي تهران – ري و بزرگراه رو به اتمام امام علي كه شهرري را به كهريزك، شهران و شميران وصل مي‌كند و نيز جاده‌يي سوم كه در ادامه نخستين خط آهن بين تهران و ري به وجود آمد و امروز به نام شهيد غيوري خوانده مي‌شود و نخستين جاده شوسه‌يي كه اينك فداييان اسلام خوانده مي‌شود و در تهران بيش از 150 سال گذشته شكل گرفت، نشانگر پيوندهايي كه در طول اين همه سال منجر به نوعي وحدت مديريت شهري در اين مجموعه و استفاده از خدمات يكپارچه براي همه شهروندان اين خطه شده است.

عضو شوراي شهر تهران