ایرنا: قائم مقام دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر موضوع کشت خشخاش را در کشور ممنوع دانست و گفت: کشت مواد مخدر ممنوع است و گمانهزنی و مطرح شدن کشت این مخدر یک برداشت انحرافی بود.
مشروح مصاحبه با وی در ادامه میآید:
ایرنا: ساختار ستاد مواد مخدر در جمهوری اسلامی ایران با سایر کشورها چه تفاوتی دارد و در امر مقابله با مواد مخدر چه اقداماتی راهبردی انجام میشود؟
زارعی: سوء مصرف مواد مخدر، موضوعی جهانی است و تنها به ایران اختصاص ندارد؛ بلکه همه کشورها به تناسب شرایط خود با این پدیده درگیر هستند. بر اساس آمارهای بینالمللی، حدود ۳۰۰ میلیون نفر در جهان به نوعی از مواد مخدر یا مواد روانگردان استفاده میکنند؛ البته این عدد به معنای ۳۰۰ میلیون معتاد نیست بلکه شامل مصرفکنندگان تفننی و افرادی است که در معرض سوءمصرف قرار دارند. سالانه حدود ۵۰۰ هزار نفر در جهان بر اثر سوءمصرف مواد مخدر جان خود را از دست میدهند؛ آماری که نشان میدهد خسارت این پدیده از بسیاری از جنگها و بلایای طبیعی نیز سنگینتر است.
کشورها مختلف بسته به میزان درگیری با این معضل نیز ساختارهای متفاوتی برای مقابله با آن طراحی کردهاند؛ در برخی کشورها این ساختار در حد یک اداره کل است و در برخی دیگر تا سطح یک وزارتخانه است اما در جمهوری اسلامی ایران، یکی از بزرگترین و پیچیدهترین ساختارهای برای مقابله با مواد مخدر پیشبینی شده که ستاد مبارزه با مواد مخدر است.
این ستاد به ریاست رئیسجمهور اداره میشود و چندین وزراتخانه مهم از جمله وزارت کشور، وزارت آموزش و پرورش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت اطلاعات و قوه قضاییه در آن عضو هستند. این ساختار، از نظر سیاستگذاری، برنامهریزی، نظارت و مطالبهگری، ساختاری بسیار مستحکم و اثرگذار است و این ستاد ۱۱ عضو دارد.
امروز جمهوری اسلامی ایران، هم در منطقه و هم در سطح جهان، بهعنوان یکی از پیشتازان مبارزه با مواد مخدر شناخته میشود؛ کشوری که در این مسیر، بیشترین هزینه را با تقدیم بیش از ۴ هزار شهید و نزدیک به ۱۲ هزار مجروح و جانباز در راه مبارزه با این پدیده تقدیم کرده است.
ایرنا: با توجه به ساختار موجود در ستاد مواد مخدر، چه طرحهای تحولی در دستورکار قرار دارد؟
زارعی: با توجه به پیچیدگیهای موضوع مواد مخدر، وجود باندهای مافیایی در این حوزه و همچنین مواد مخدر نوظهور، ستاد باید همواره در حال تحول و بازنگری نسبت به رویکردها و فعالیتها باشد. البته در دوره جدید و پس از آغاز به کار دولت چهاردهم و تجربه و اشراف رئیس جمهور در حوزه سلامت و درمان اعتیاد، مطالبات و انتظاراتی مطرح شد که همین موضوع، زمینهساز تدوین چندین طرح تحولی در ستاد شد.
در قانون مبارزه با مواد مخدر، معتادان به طور کلی به دو دسته تقسیم میشوند که دسته نخست معتادانی که تمایل به درمان دارند و خودشان برای دریافت خدمات درمانی به مراکز مربوط مراجعه میکنند. دسته دوم معتادان متجاهر که تمایلی به درمان ندارند و حضورشان در سطح جامعه، علاوه بر آسیبهای اجتماعی، موجب نگرانی عمومی و خدشه به چهره اجتماعی شهرها میشود.
در گذشته، دستگاههای مقابلهای مانند فراجا این افراد را جمعآوری و به مراکز نگهداری معتادان متجاهر (مراکز ماده ۱۶) منتقل میکردند. در این مراکز، فرآیندهایی مانند غربالگری، سمزدایی و درمان انجام میشد اما واقعیت این است که یکی از موضوعات مهمی که پیشتر کمتر به آن توجه میشد، مراقبتهای پس از ترخیص بود؛ به همین منظور در رویکرد جدید ستاد مواد مخدر، توجه ویژهای به مرحله پس از درمان و رهایی از مراکز نگهداری شده است تا فرآیند درمان و روانپزشکی کاملتر و از بازگشت دوباره افراد به چرخه اعتیاد جلوگیری شود.
یکی از چالشهای اساسی در فرآیند درمان معتادان متجاهر، کوتاهی در مرحله مراقبت بعد از رهایی بوده است. اگرچه مراکز ماده ۱۶ در زمینه سمزدایی و حرفهآموزی اقداماتی انجام میدهند، اما حلقه مفقوده، بازاجتماعی شدن و پیگیری وضعیت فرد پس از خروج از مرکز است. دوره درمانی در این مراکز سه ماهه بوده است.
برای رفع این موضوع نیز طرحهای تحولی جدیدی تدوین شده که شامل رویکرد مدیریت مصرف و کلینیکهای جامع که در طرح جدید، درمان یکسان برای همه مد نظر قرار گرفته شده است و معتادان پس از جمعآوری نیز به کلینیکهای جامع ارجاع داده میشوند تا بر اساس شدت اعتیاد و شرایط جسمی، پروتکل درمانی اختصاصی دریافت کنند. برای گروههای خاص مانند سالمندان یا موارد مزمن، طرح مدیریت مصرف با رویکردهای حمایتی اجرا خواهد شد.
همچنین در مراکز امید زندگی نیز این مراکز ستون فقرات چرخه جدید درمان محسوب شده و تفاوت آنان با مراکز قبلی در پایش مداوم و اقامت بلندمدت است. ویژگیهای این مراکز نیز در بخشهایی از جمله پایش و مراقبت پس از درمان (نظارت مستمر بر وضعیت فرد برای جلوگیری از بازگشت به چرخه مصرف)، را انجام میدهند.
در این مراکز پیش بینی بکارگیری در برخی مشاغل حتی در نوع تکامل یافتگی شهرکهایی برای زندگی تا شرایط بازگشت به اجتماع را داشته باشند. تا عودت و برگشت به پاتوق برای معتاد به مواد مخدر به حداقل برسد.
ایرنا: متولیان اجرای مراکز امید زندگی چه دستگاههایی هستند؟
زارعی: اجرای این طرح یک مسئولیت چندوجهی است. در قانون، ستاد مبارزه با مواد مخدر به عنوان متولی کلان و سیاستگذار اصلی عمل میکند اما عملیات اجرایی با مشارکت دستگاههای مختلف از جمله شهرداریها در تامین اماکن و زیر ساخت، وزارت بهداشت و شورای هماهنگی مبارزه با مواد مخدر همچنین توسط استانداریها امکان پذیر است.
ایرنا: به مقوله درمان اشاره داشتید اما برای پیشگیری از اعتیاد چه اولویتها و پیگیری هایی داشته است؟
زرارعی: اگرچه طرحهای تحولی درمان با جدیت دنبال میشود، اما اولویت اصلی ستاد همچنان «پیشگیری و عدم بروز اعتیاد» است. وزارت آموزش و پرورش نیز به دلیل داشتن بیشترین جامعه هدف، نقش کلیدی در پیشگیری دارد. با توجه به حضور علیرضا کاظمی وزیر آموزش و پرورش که پیشتر به عنوان قائم مقام ستاد و از مدیران باسابقه و آشنا به فضای ستاد بوده، هماهنگیهای بسیار نزدیکی برای اجرای برنامههای پیشگیرانه در مدارس در حال انجام است.
البته باید تاکید کرد که راهبرد ستاد مبارزه با مواد مخدر، ترویج این باور است که پیشگیری، در اولویت قرار دارد چرا که این رویه به طور قطع آسانتر و کمهزینهتر از درمان است.
ستاد مبارزه با مواد مخدر از یک ساختار کمیتهمحور برای پیشبرد اهداف خود بهره میبرد که از این رو دستگاههای عضو هر کدام در کمیتههای تخصصی مرتبط فعالیت دارند. کمیته درمان و حمایتهای اجتماعی (متولی اصلی نیز وزارت بهداشت، سازمان بهزیستی و سایر نهادهای حمایتی)، کمیته پیشگیری (متولی اصلی آموزش و پرورش، وزارت علوم، وزارت ارشاد و سازمان تبلیغات)، کمیته مقابله با عرضه (متولی اصلی نیز فراجا، وزارت اطلاعات، سپاه پاسداران و قوه قضاییه) و کمیته توسعه مشارکتهای مردمی و سازمانهای مردمنهاد فعال است.
البته با حمایتهای رئیسجمهور و رویکرد اجرایی حسین ذوالفقاری دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، این پیوند میان درمان تخصصی و پیشگیری هوشمند شکل گرفته است تا چرخه بازگشت معتادان به اعتیاد را به حداقل ممکن برساند.
برای پیشگیری از اعتیاد همافزایی دستگاهها در ستاد مبارزه با مواد مخدر ضروری است و ساختار ستاد مبارزه با مواد مخدر، با حضور وزارتخانهها و نهادهای متعدد، فضایی مطلوب را برای همافزایی و اجرای راهبردهای جامع فراهم میآورد.
اما باید نقش دستگاههایی از جمله وزارت کشور نیز به عنوان نهادی فراگیر با اختیارات گسترده در سطوح ملی و استانی و وزارت آموزش و پرورش به دلیل در اختیار داشتن سرمایههای انسانی آینده کشور (نسل جوان) را در پیشگیر یاز اعتیاد نقشی محوری دانست همچنین وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و صدا و سیما نیز با ظرفیتهای رسانهای خود، وظیفه آگاهیبخشی عمومی، آموزش خانوادهها و ارتقای دانش جامعه در خصوص مخاطرات اعتیاد و راههای مقابله با آن را بر عهده دارند.
ایرنا: با توجه به اینکه مواد مخدر همواره در حال تولید است و انواع جدیدی عرضه میشود، آیا خلا قانونی در برخورد با جرایم مرتبط با مواد مخدر وجود دارد؟
زارعی: اساس اقدامات قانونی و مشروعیتبخش در مبارزه با مواد مخدر، بر پایه قوانین استوار است. با این حال، چالشهای متعددی در این حوزه وجود دارد که این موارد شامل بازدارندگی ناکافی مجازاتها که برخی از قوانین موجود، به دلیل تورم و گذر زمان، از جنبه بازدارندگی لازم برخوردار نیستند همچنین خلا قانونی برای مواد نوظهور که مقابله با مواد مخدر نوپدید و نوظهور، نیازمند بهروزرسانی و قانونگذاری سریع است.
در همین راستا، هماهنگی دستگاه قضایی از جمله دادستانهای سراسر کشور با ستاد مبارزه با مواد مخدر وجود دارد تا مشکلات اجرایی قوانین، شناسایی و راهکارهای قانونی برای رفع آنها اندیشیده شود.
ایرنا: سال گذشته موضوعی در خصوص کشت «گیاه شقایق الیفرا» مطرح شد و در بهمن ۱۴۰۴ نیز این موضوع به تصویب رسید؛ در این خصوص چه اقدامی تاکنون انجام شده است؟
زارعی: این مبحث مهم است و در برخی رسانهها انحراف در برداشت صورت گرفت؛ برای برخی این تصور مطرح شد که جمهوری اسلامی کشت مواد مخدر را آزاد کرده است که یک برداشت بسیار انحرافی از موضوع بود.
هر نوع استعمال مواد مخدر سوء مصرف است اما اگر کلمه «سوء مصرف» را میآوریم، این مفهوم در ذهن نیز متبادر میشود که پس مصرف بهینه مواد مخدر کجاست؟
پاسخ این است که مصرف بهینه در درمان و استفاده از داروهای مخدر پایه است و این نوع داروها تا سطح بالا در اتاق عمل برای بیهوشی استفاده میشود؛ مواد مخدر کاهنده بسیاری از دردها است منتهی استفاده از آن باید از مسیر دقیق پزشکی باشد.
استحصال از مواد مخدر مثل خشخاش و تریاک، برای مصارف پزشکی در دنیا یک صنعت بسیار پرطرفدار است.
استحصالات از کشتهای کنترل شده با نظارت کامل و متولی خاص و بدون رها شدگی است. برای استحصال مواد مخدر در دنیا برخی کشورها دارای مجوز هستند همچنین نهادهای بین المللی مربوطه فرایند کشت مواد مخدر را کنترل می کنند و اینگونه نیست که همه کشورها اجازه کشت مواد مخدر را داشته باشند بلکه مجوزهای بین المللی لازم باید در این خصوص اخذ شود تا تحت نظارت و کنترل نهادها و سازمانهای بین المللی این اقدام صورت گیرد.
جمهوری اسلامی ایران هم یکی از کشورهایی است که مجوزهای جهانی لازم برای تامین مواد اولیه دارویی از مواد مخدر را دارد، در چهار دهه بعد از انقلاب اسلامی، هیچ وقت نیازمند کشت نبودیم بلکه از طریق کشفیات مواد مخدر، این نیاز تامین میشد چراکه به طور قطع قرار گرفتن کشور تولیدکننده در همسایگی ما و بعضا ترانزیت مواد و مبارزه نفسگیر و بی امان منجر به کشف مقادیر قابل توجهی مواد مخدر می شد و با مجوزهای لازم، این کشفیات در اختیار شرکت دارویی قرار می گرفت.
چند سالی است با تغییر رویکردی که در کشور همسایه ما صورت گرفته، اساسا کشت و ترانزیت ماده مخدر تریاک کاهش قابل توجهی داشته و به همان نسبت کشفیات ما هم پایین آمده است، کشفیاتی که بر پایه بیش از هزار تن در سال بود به ۲۵۰ تن کاهش یافته و در سال گذشته به پایین ترین مقدار خود رسید.
این کاهش به گونهای است که برای کشور در حوزه تامین دارو احساس نیاز کردیم و ۲ راه هم بیشتر وجود ندارد، یا کشفیات و واردات و یا تامین از طریق داخل براساس قوانین و ضوابط مربوطه.
برهمین اساس در سطح کلان تصمیم گرفته شد با توجه به ظرفیت قانونی، به سمت کشت گیاه مخدر برویم دقیقا براساس قوانین و شفاف.
برهمین اساس و با هماهنگی کامل وزیر بهداشت، یک کمیته ملی، تولیت موضوع را برعهده گرفت و در کمیته حقوقی قضایی با ریاست معاون قضایی دادستان کل برگزار شد و چارچوب قانونی تبیین شد و ظرفیت استفاده و آن موارد در قانونی احصا شد و با وزیران جهاد کشاورزی و بهداشت جلسات متعددی برگزار شد و نهایتا ستاد مبارزه با مواد مخدر به یک الگو جامع رسید؛ بحث استفاده از صراحتا کشت شقایق الفیرا در قانون ما آمده است.
این موضوع در جلسه اواخر سال گذشته ستاد با ریاست رئیس جمهور هم مطرح و براساس قوانین مصوب و قانونی شد و الان دستور العمل تدوین شده در حال ابلاغ به وزارت کشاروزی است.
انحراف برداشتی که در این زمینه مطرح شده، این است که تصور می کنند کشت خشخاش آزاد شده که درست نیست، یک گونه گیاهی از خشخاش متعارف قرار است کشت شود ، این گونه صنعتی کشت، داشت و برداشت خاص خود را دارد و با تیغ زنی و شیره گیری کاملا متفاوت است و باید در کارخانه با دستگاه مشخصی، استحصال شود و فرآیند خاصی دارد و در واقع کشت خشخاش کاملا ممنوع است.
ایرنا: با توجه به وجود مواد نوپدید و نوظهور ، برای اصلاح قانون چه اقداماتی باید انجام شود
زارعی: در بحث قانون نیازمند بعضی از اصلاحات هستیم که قوانین وضع شده مجازات هایی پیش بینی شده را دارای بازدارندگی لازم کنند، در قانون فعلی جرائمی پیش بینی شده که با توجه به تورم، مبالغ جریمه قابل توجه نیست و بازدارندگی ندارد.
توصیه به خانوادهها: از تمامی خانوادههای محترم استدعا دارم که نسبت به تهدید جدی مواد مخدر، با حساسیت و اهتمام ویژهای برخورد کنند. مواد مخدر غالباً دو قشر ارزشمند و کلیدی جامعه را هدف قرار میدهد، جوانان عزیزی که آیندهسازان این سرزمین هستند و بخشهای کارگری که چرخ اقتصاد و تولید کشور را به حرکت در میآورند؛ حفاظت از سلامت این دو قشر، ضامن پایداری و پیشرفت کشور است.
نظارت بر محیط و دوستان(نسبت به گروههای دوستی فرزندان و مکانهایی که در آن حضور مییابند) حساس باشند و بر آنها نظارت غیرمحسوس داشته باشید. در این خصوص نیز خط مشاوره شبانهروزی را برای پاسخگویی به سوالات و ارائه راهنماییهای تخصصی اختصاص دادهایم تا از این ظرفیت برای دریافت اطلاعات لازم استفاده کنید.