پایگاه خبری تحلیلی انتخاب (Entekhab.ir) : فیلتری که برای پاکسازی چربیهای اضافی از خون افراد مبتلا به بیماریهای قلبیعروقی استفاده میشود، ممکن است بتواند مواد بسیار کوچکتری را نیز به دام بیندازد؛ از جمله برخی مواد شیمیایی مصنوعی ماندگار و ذرات میکروپلاستیک.
به گزارش انتخاب و به نقل از sciencealert ؛ این روش که آفِرزیس درمانی نام دارد، خون بیمار را از دستگاهی عبور میدهد که مواد موردنظر را فیلتر میکند و سپس خون را به بدن بازمیگرداند.
این روش در ابتدا برای حذف آلایندههای محیطی طراحی نشده بود. آفِرزیس درمانی معمولاً در موارد شدید بیماریهای قلبیعروقی استفاده میشود؛ زمانی که داروها بهتنهایی نمیتوانند کلسترول را به اندازه کافی کاهش دهند. کلسترول و ذرات حامل چربی در خون با افزایش خطر بیماریهای قلبیعروقی مرتبط هستند.
اما زمانی که پژوهشگران در آلمان نمونههای خون بیماران را بلافاصله قبل و بعد از انجام این فرایند مقایسه کردند، دریافتند میزان برخی مواد شیمیایی مصنوعی در خون کاهش یافته است.
یافتههای اولیه همچنین نشان میدهد که برخی انواع میکروپلاستیکها ممکن است توسط فیلترهای این دستگاه به دام بیفتند.
«مواد شیمیایی ماندگار» در خون
مواد شیمیایی بررسیشده در این مطالعه، مواد پِرفلوئوروآلکیل و پلیفلوئوروآلکیل یا PFAS هستند. این مواد در محصولات مختلفی مانند سطوح نچسب، پارچههای ضدآب و برخی بستهبندیهای مواد غذایی استفاده میشوند.
از آنجا که برخی انواع PFAS میتوانند سالها در محیط زیست و بدن انسان باقی بمانند، اغلب به آنها «مواد شیمیایی همیشگی» گفته میشود.
انسانها ممکن است از راههای مختلفی در معرض PFAS قرار بگیرند؛ از جمله آب و غذای آلوده، محصولات مصرفی، بستهبندیها و حتی گردوغبار موجود در خانه.
متخصص غدد مولکولی گفت: «مهمترین یافته مطالعه ما این است که آفِرزیس درمانی، روشی که در ابتدا برای حذف لیپوپروتئینها از خون بیماران مبتلا به بیماری شدید قلبیعروقی طراحی شده بود، میزان PFAS و میکروپلاستیکهای موجود در گردش خون را نیز کاهش داد.»
او افزود: «این موضوع غیرمنتظره بود، زیرا PFAS و میکروپلاستیکها از نظر شیمیایی با لیپوپروتئینها تفاوت دارند و هدف اصلی این درمان نیز حذف آنها نبوده است.»
PFAS چه تأثیری بر بدن دارد؟
قرار گرفتن طولانیمدت در معرض برخی انواع PFAS با افزایش سطح کلسترول تام و همچنین افزایش LDL یا کلسترول بد، تغییرات سیستم ایمنی و هورمونی و برخی سرطانها ارتباط داشته است. البته میزان خطر به نوع ماده، مقدار تماس و مدت زمان مواجهه بستگی دارد.
کاهش PFAS پس از تصفیه خون
پژوهشگران ۱۴ بیمار را که تحت نوعی از آفِرزیس به نام پلاسمافرزیس با فیلتراسیون دوگانه قرار گرفته بودند، بررسی کردند.
در این روش، سلولهای خونی از پلاسما جدا میشوند و سپس پلاسما از فیلتر دوم عبور میکند. این فیلتر مواد بزرگتری مانند لیپوپروتئینها را نگه میدارد.
پژوهشگران پیش و پس از هر یک از دو جلسه درمان، میزان چهار نوع رایج PFAS را در خون بیماران اندازهگیری کردند. بلافاصله پس از یکی از جلسات، غلظت این مواد در خون تا ۲۵ درصد کاهش یافته بود.
در یک آزمایشگاه دیگر نیز نمونههای خون چهار بیمار با روش متفاوتی بررسی شد و میانگین کاهش میزان پنج نوع PFAS بین ۴۳.۵ تا ۷۵.۸ درصد بود.
با این حال، به دلیل تعداد کم بیماران و تفاوت در روشهای اندازهگیری، نمیتوان این دو مجموعه نتایج را مستقیماً با یکدیگر مقایسه کرد. همچنین این درصدهای بالاتر به این معنا نیست که بیش از نیمی از مولکولهای PFAS در بدن هر بیمار حذف شدهاند.
برخی PFAS به پروتئینهای خون متصل میشوند و ممکن است همراه لیپوپروتئینها در خون جابهجا شوند. بنابراین احتمال دارد این مواد مستقیماً توسط فیلتر به دام افتاده باشند یا همراه با لیپوپروتئینها و پروتئینهای پلاسما از خون خارج شده باشند.
اشتاینبلاک میگوید: «فرضیه فعلی ما این است که این آلایندههای محیطی مستقیماً در فیلترهای آفِرزیس به دام میافتند یا با لیپوپروتئینها و پروتئینهای پلاسما تجمعها یا ترکیبهایی تشکیل میدهند و به این ترتیب همراه با آنها از بدن خارج میشوند.»
آیا میکروپلاستیکها هم از خون خارج میشوند؟
نتایج مربوط به میکروپلاستیکها یکدست و قطعی نبود.
در میان چهار بیمار، میزان پلیاتیلن در خون همه آنها کاهش یافت، در حالی که میزان پلیوینیل کلراید یا PVC در سه نفر کاهش پیدا کرد.
اما سایر انواع پلاستیک چنین الگویی نداشتند و حتی میزان برخی ذرات پلاستیکی موجود در گردش خون پس از درمان افزایش یافت.
این نتایج متناقض ممکن است به روشهای اندازهگیری، آلودگی محیطی یا حتی وجود قطعات پلاستیکی در خود سیستم آفِرزیس مربوط باشد. بنابراین این مطالعه ثابت نمیکند که آفِرزیس میتواند بهطور قابلاعتمادی میزان میکروپلاستیک موجود در خون انسان را کاهش دهد.
با این حال، اشتاینبلاک میگوید پژوهشگران بارها توانستهاند میکروپلاستیکها را در موادی که پس از استفاده از فیلترها شستوشو داده شدهاند، شناسایی کنند.
او میگوید: «ما اطمینان زیادی داریم که آفِرزیس صرفاً ذرات میکروپلاستیک را در بدن جابهجا نمیکند، بلکه آنها را واقعاً از گردش خون خارج میکند؛ زیرا بارها میکروپلاستیکها را در مواد خارجشده از فیلترهای آفِرزیس پس از درمان شناسایی کردهایم.»
با این حال، به دام افتادن ذرات در فیلتر لزوماً به معنای کاهش میزان کلی میکروپلاستیکهای موجود در بدن نیست. آزمایش خون فقط ذراتی را نشان میدهد که در همان لحظه در جریان خون وجود دارند؛ در حالی که ذرات ذخیرهشده در بافتهای بدن ممکن است بعداً دوباره وارد جریان خون شوند.
این موضوع اهمیت دارد، زیرا میکروپلاستیکها در بافتهای مغز، کبد و کلیه انسان نیز شناسایی شدهاند، هرچند هنوز مشخص نیست حضور طولانیمدت آنها چه تأثیری بر سلامت دارد.
فعلاً خبری از «سمزدایی با فیلتر خون» نیست
این مطالعه اکتشافی روی گروههای کوچک و تا حدی متفاوتی از بیماران انجام شده است و اندازهگیری میکروپلاستیکها نیز بهشدت در معرض خطر آلودگی محیطی قرار دارد.
پژوهشگران همچنین مشخص نکردند که کاهش PFAS و میکروپلاستیکها چه مدت ادامه پیدا میکند یا آیا این کاهش باعث بهبود سلامت بیماران میشود یا خیر.
به همین دلیل، پیش از آنکه بتوان از آفِرزیس بهعنوان روشی برای کاهش مواجهه با آلایندههای محیطی استفاده کرد، به مطالعات بزرگتر و کنترلشده، روشهای اندازهگیری استاندارد و پیگیری طولانیمدت بیماران نیاز است.
در مطالعهای جداگانه که در سال ۲۰۲۶ در Journal of Clinical Apheresis منتشر شد، ۱۷۴ مورد تعویض پلاسما در ۱۱۴ بیمار بررسی شد. میزان میکروپلاستیکها در بیمارانی که در ابتدا سطح بالایی از این ذرات را داشتند، کاهش یافت؛ اما در بیمارانی که سطح اولیه پایینتری داشتند، افزایش پیدا کرد.
نویسندگان آن مطالعه احتمال دادهاند که لولههای پلاستیکی و کیسههای حاوی مایعات مورد استفاده در این فرایند ممکن است خودشان ذرات پلاستیکی را وارد خون کنند.
یک یافته جالب، اما هنوز در مراحل اولیه
در حال حاضر، شواهد موجود از استفاده از آفِرزیس بهعنوان نوعی «سمزدایی از میکروپلاستیکها» حمایت نمیکند. آفِرزیس یک روش پزشکی است که برای بیماریهای خاص و تحت نظر پزشک متخصص انجام میشود.
با این حال، یافتههای جدید یک احتمال جالب را مطرح میکنند: فیلتری که برای حذف ذرات حامل چربی و مضر از خون طراحی شده، ممکن است بتواند برخی PFAS و میکروپلاستیکهایی را که همراه این ذرات در خون حرکت میکنند نیز از گردش خون خارج کند.
این مطالعه در نشریه Brain Health منتشر شده است.