تعطیلی پالایشگاه‌ها بیش از قیمت نفت خام، موجب افزایش بهای سوخت شده / حتی با عادی‌شدن جریان نفت خام از طریق تنگه هرمز، احتمالاً قیمت سوخت در امریکا همچنان بالا باقی خواهد ماند / در ماه سپتامبر، ذخایر راهبردی نفت ایالات متحده ۲۸۴ میلیون بشکه نفت خام بود؛ پایین‌ترین سطح از سال ۱۹۸۲ / با برداشت روزانه ۱.۲ میلیون بشکه، این ذخایر می‌توانند کمتر از شش ماه دوام بیاورند

فدرال رزرو نوشت: ظرفیت پالایش نفت در جهان در پی افزایش مشکلات حمل‌ونقل و تشدید تنش‌های ژئوپلیتیکی، تا ۱۰ درصد کاهش یافته است.

 

به گزارش «انتخاب»؛ در ادامه این مطلب آمده است: از جمله این عوامل می‌توان به بسته‌شدن تنگه هرمز، حملات حوثی های یمن به کشتیرانی در دریای سرخ، آسیب‌دیدن پالایشگاه‌های خاورمیانه، حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه و محدودیت‌های صادراتی چین و روسیه اشاره کرد. افزون بر این، یک دهه سرمایه‌گذاری اندک در صنعت پالایش، فشار بر بازار سوخت را تشدید کرده است.

 

با کاهش ذخایر فرآورده‌های پالایش‌شده، فاصله میان قیمت نفت و قیمت عمده‌فروشی گازوئیل، بنزین و سوخت جت بسیار بیشتر از سطح معمول شده است. این اختلاف قیمت که با عنوان «حاشیه سود پالایش» یا «اسپرد کراک» (Crack Spread) شناخته می‌شود، از سطوحی فراتر رفته که آخرین بار در سال ۲۰۲۲، پس از حمله روسیه به اوکراین و اختلالات متعاقب آن در بازار مشاهده شده بود. 

این تحولات قیمتی نشان‌دهنده محدودیت‌های شدید و چندوجهی عرضه در بازار جهانی سوخت‌های پالایش‌شده است، نه افزایش حاشیه سود خرده‌فروشان یا توزیع‌کنندگان.

 

حتی پس از پایان درگیری با ایران و عادی‌شدن جریان نفت خام از طریق تنگه هرمز، احتمالاً قیمت سوخت در ایالات متحده همچنان به‌طور غیرمعمولی بالا باقی خواهد ماند؛ آن هم در مقایسه با قیمت نفت خام. در نتیجه، تا زمانی که بخش قابل‌توجهی از ظرفیت پالایش جهانی از مدار خارج باشد، شاخص‌های اصلی تورم ممکن است بالاتر از سطحی باقی بمانند که روند قیمت نفت به‌طور معمول نشان می‌دهد.

 

 

رشد تقاضای جهانی برای سوخت‌های پالایش‌شده در سال‌های اخیر، در پی کندشدن رشد جمعیت، بهبود بهره‌وری مصرف سوخت خودروها و افزایش سهم خودروهای برقی در بازار، کاهش یافته است. بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵، مصرف جهانی سوخت‌های مایع روزانه ۴ میلیون بشکه افزایش یافت، درحالی‌که ظرفیت پالایش تنها ۲.۳ میلیون بشکه در روز بیشتر شد.

 

گسترش ظرفیت پالایش در مناطق مختلف جهان به‌طور نامتوازن صورت گرفته است. از سال ۲۰۱۹، چین و خاورمیانه مجموعاً ۴.۴ میلیون بشکه در روز به ظرفیت پالایش خود افزوده‌اند، درحالی‌که اروپا و آمریکای شمالی در مجموع ۲.۱ میلیون بشکه در روز از ظرفیت خود را از دست داده‌اند. هم‌زمان با احداث مجتمع‌های پالایشی جدید و عظیم در چین و خاورمیانه، پالایشگاه‌های قدیمی‌تر غربی به‌دلیل حاشیه سود اندک، هزینه‌های مقرراتی و فرسودگی تأسیسات تعطیل شدند.

 

در ایالات متحده، حدود نیمی از کاهش ظرفیت با تبدیل برخی تأسیسات به تولید دیزل تجدیدپذیر ــ گازوئیل یا سوخت جت تولیدشده از زیست‌توده، مانند سویا ــ و احداث واحدهای جدید هیدروکراکر در سواحل خلیج مکزیک که نفت سبک شیل را فرآوری می‌کنند، جبران شد.

 

در اروپا، قیمت گاز طبیعی برای مدتی طولانی به سطوح بی‌سابقه‌ای افزایش یافت. قیمت سایر نهاده‌های کلیدی پالایشگاه‌ها، از جمله نفت خام روسیه و «گازوئیل خلأ» یا وکیوم گازاویل ــ ماده اولیه تولید بنزین، گازوئیل و نفت سفید مورد استفاده در سوخت جت ــ نیز افزایش پیدا کرد.

 

این شرایط روند از پیش محتملِ کاهش ظرفیت پالایش و فرآوری مواد شیمیایی در تأسیسات قدیمی، پرهزینه و تحت مقررات سخت‌گیرانه اروپا را تسریع کرد.

روسیه با وجود تحریم‌هایی که پس از حمله این کشور به اوکراین اعمال شد، بخش عمده صادراتی را که پیش‌تر به اروپا ارسال می‌کرد، به سمت کشورهای دیگر هدایت کرد. هزینه دورزدن تحریم‌ها برای فرآورده‌های پالایش‌شده بیشتر از نفت خام بود.

 

سپس حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌ها و بنادر روسیه آغاز شد.

 

پهپادهای اوکراینی نخستین حمله موفق خود به یک پالایشگاه روسیه را در مه ۲۰۲۳ انجام دادند. بااین‌حال، این حملات در کنار دشواری‌های ناشی از تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی، تا پایان سال ۲۰۲۵ تنها تأثیر محدودی بر ظرفیت عملیاتی پالایش روسیه گذاشتند. اختلالاتی در فعالیت پالایشگاه‌ها رخ داد، اما در بیشتر موارد، خسارت‌ها جزئی بود یا با افزایش میزان بهره‌برداری از پالایشگاه‌های دیگر جبران شد. حملات موفق نیز به تعطیلی طولانی‌مدت مجتمع‌های بزرگ پالایشی منجر نشدند.

 

پیش از آغاز جنگ ایران در فوریه ۲۰۲۶ و بسته‌شدن متعاقب تنگه هرمز، بازار فرآورده‌های نفتی، به‌ویژه گازوئیل و سوخت جت، با محدودیت عرضه مواجه بود. هم‌زمان، حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه شدت گرفت.

 

 

کارآمدی حملات پهپادی اوکراین علیه پالایشگاه‌های روسیه با استفاده از محموله‌های انفجاری سنگین‌تر و افزایش دقت حملات در فواصل دورتر، بیشتر شد. این حملات در تابستان ۲۰۲۶ ظرفیت پالایش روسیه را تا ۶۰ درصد کاهش دادند؛ هرچند برآوردها از میزان این تأثیر، بسته به ماه مورد بررسی، تفاوت زیادی دارند.

 

روسیه علاوه بر کاهش ظرفیت، صادرات خود را نیز برای کاهش کمبود عرضه در بازار داخلی محدود کرد. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، در مجموع، میزان فرآوری نفت خام روسیه و صادرات فرآورده‌های پالایش‌شده این کشور روزانه ۱.۵ میلیون بشکه کاهش یافت. 

بسته‌شدن تنگه هرمز در مارس ۲۰۲۶، ضربه دیگری به بازار جهانی سوخت وارد کرد. این اقدام بلافاصله و به‌طور موقت مانع صادرات حدود ۵ میلیون بشکه در روز از فرآورده‌های پالایش‌شده خلیج فارس شد.

 

بر اساس داده‌های اولیه آژانس بین‌المللی انرژی برای ماه اوت، حملات پهپادی و موشک‌های بالستیک ایران و مسدودشدن جریان تردد نفتکش‌ها، از فوریه به این‌سو حجم نفت فرآوری‌شده در پالایشگاه‌های خاورمیانه را روزانه ۲ میلیون بشکه کاهش داده است.

 

 

بازارها به شیوه‌های قابل‌توجهی خود را با این اختلالات تطبیق داده‌اند. برای مثال، چین واردات نفت خام خود را بیش از ۵ میلیون بشکه در روز کاهش داد.

 

این کاهش در سه بخش رخ داد: دست‌کم یک میلیون بشکه در روز کاهش خرید نفت برای پرکردن ذخایر راهبردی، حدود ۲ میلیون بشکه در روز کاهش فرآوری نفت در پالایشگاه‌ها و افت واردات نفت مورد استفاده در تولید مواد پتروشیمی برای ساخت پلاستیک و سایر محصولات.

 

چین همچنین برای افزایش دوام ذخایر داخلی خود، صادرات فرآورده‌های پالایش‌شده را تا میانه تابستان به‌طور موقت کاهش داد. این کشور در ادامه و در پی افت صادرات روسیه ــ که فشار بیشتری بر عرضه و لجستیک بازار جهانی فرآورده‌های پالایش‌شده وارد کرد ــ از شدت این محدودیت‌ها اندکی کاست.

 

در همین حال، صادرات نفت خام ایالات متحده به رکوردهای جدیدی رسید. در پی بسته‌شدن تنگه هرمز، این صادرات در کوتاه‌مدت تا ۱.۵ میلیون بشکه در روز نسبت به سطوح قبلی افزایش یافت.

 

آزادسازی نفت از ذخایر راهبردی نفت ایالات متحده بخشی از این افزایش صادرات را امکان‌پذیر کرد. بااین‌حال، این اقدامات موقتی هستند و اگر محدودیت‌های تنگه هرمز تا بخش عمده‌ای از فصل پاییز ادامه یابد، نمی‌توان آن‌ها را به‌طور پایدار حفظ کرد.

 

 

در ماه سپتامبر، ذخایر راهبردی نفت ایالات متحده ۲۸۴ میلیون بشکه نفت خام بود؛ پایین‌ترین سطح از سال ۱۹۸۲.

 

اگر برآوردهای رسمی درباره ضرورت حفظ حداقل ۸۰ میلیون بشکه برای ادامه فعالیت عملیاتی این ذخایر درست باشد، با برداشت روزانه ۱.۲ میلیون بشکه، این ذخایر می‌توانند کمتر از شش ماه دوام بیاورند. برخی تحلیلگران بخش خصوصی معتقدند حداقل حجم موردنیاز بسیار بیشتر است و ممکن است به بیش از ۲۰۰ میلیون بشکه برسد. اگر این برآورد درست باشد، امکان برداشت از ذخایر می‌تواند در بازه زمانی بسیار کوتاه‌تری محدود شود.

 

درحالی‌که صادرات نفت خام ایالات متحده از ۴ میلیون بشکه در روز در فوریه به میانگین ۵.۲ میلیون بشکه در روز در ماه مه افزایش یافت، تولید نفت خام این کشور در همین دوره عملاً ثابت ماند.

 

به همین ترتیب، میزان نفت خام فرآوری‌شده در پالایشگاه‌های آمریکا طی این دوره تنها ۶۰۰ هزار بشکه در روز افزایش یافت؛ درحالی‌که صادرات فرآورده‌های پالایش‌شده اندکی بیش از این میزان رشد کرد.

 

در نتیجه، ذخایر نفت خام و فرآورده‌های پالایش‌شده ایالات متحده به پایین‌ترین سطوح چند سال اخیر رسیده‌اند.

برداشت بیشتر از این ذخایر نه‌تنها فشار افزایشی بر قیمت‌ها وارد خواهد کرد، بلکه بازار جهانی نفت را در موقعیتی به‌مراتب شکننده‌تر قرار می‌دهد؛ زمانی که ــ و اگر ــ تنگه هرمز بار دیگر به‌طور قابل‌اعتماد قابل عبور شود.

 

هنگامی که بازار در پی اختلال عرضه، قیمت نفت یا فرآورده‌های نفتی را افزایش می‌دهد، قیمت‌های بالاتر باعث می‌شوند عرضه‌کنندگان از ذخایر تجاری خود برداشت کنند و حتی تولید جدیدی را برای تأمین تقاضا وارد مدار کنند.

 

برآوردها تفاوت زیادی دارند، اما مجموع نفت خام و فرآورده‌های نفتی موجود در مخازن شناور و محموله‌های در حال انتقال در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، فجیره در امارات متحده عربی و سنگاپور، به‌همراه برآورد ذخایر نفتی چین در زمان ورود محموله‌ها به این کشور، در اواخر سپتامبر به حدود ۸ میلیارد بشکه رسید. این میزان حدود ۴۵۰ میلیون بشکه کمتر از سطح پیش از جنگ بود.

 

این ارقام نشان می‌دهد که از فوریه تاکنون، مصرف‌کنندگان روزانه حدود ۲.۵ میلیون بشکه نفت از ذخایر برداشت کرده‌اند.

 

با درنظرگرفتن چند فرض کلی درباره میزان استفاده از ظرفیت ذخیره‌سازی و حداقل حجم موردنیاز برای فعالیت زیرساخت‌های نفتی، دست‌کم ۳ میلیارد بشکه نفت خام، فرآورده‌های نفتی، مواد اولیه پالایش و محصولات پالایش‌شده در سطح جهان در دسترس است.

 

اگر جهان به برداشت روزانه ۲.۵ میلیون بشکه از ذخایر ادامه دهد، این میزان می‌تواند معادل چندین سال پوشش موجودی باشد؛ اما یک نکته اساسی وجود دارد: همه این ذخایر را نمی‌توان در هر زمان و در هر مکان در دسترس داشت.

 

ذخایر نفتی تنها زمانی مفید هستند که شامل محصولات مشخص، مواد خام یا اجزای ترکیبی موردنیاز یک منطقه یا محل در زمان معین باشند تا بتوان تقاضای محلی را تأمین کرد.

 

مدت‌ها پیش از آنکه ذخایر جهانی به حداقل‌های عملیاتی برسند، کمبود موجودی در مناطق مختلف و مشکلات لجستیکی به عواملی فزاینده در افزایش نوسانات قیمت، بالا رفتن بهای سوخت، محدودشدن مصرف یا ترکیبی از این پیامدها تبدیل خواهند شد.

 

در طول سال آینده، این آثار به‌تدریج و به تفکیک فرآورده‌ها به بخش‌های بیشتری از بازار جهانی سرایت خواهند کرد؛ هرچند لزوماً همه محصولات به‌طور هم‌زمان تحت تأثیر قرار نمی‌گیرند. اگر محدودیت عرضه جهانی ادامه یابد، وقوع چنین پیامدی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

 

 

در مجموع، کاهش ظرفیت پالایش و تخلیه ذخایر، جهش قیمت سوخت را رقم زده‌اند. اقتصاد جهانی علاوه بر شوک قیمت نفت، با یک شوک در صنعت پالایش نیز دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ این وضعیت به‌ویژه در مورد گازوئیل شدید است.

 

مصرف‌کنندگان سوخت در بازار خرده‌فروشی، با احتساب تورم، در چندین سال از دهه ۲۰۱۰ نیز قیمت‌های بالای مشابهی را برای بنزین و گازوئیل تجربه کرده بودند. بااین‌حال، تاکنون قیمت خرده‌فروشی گازوئیل هرگز به اندازه وضعیت کنونی از قیمت بنزین فراتر نرفته بود. (نمودار ۵)

وضعیت گازوئیل در اروپا حتی وخیم‌تر است؛ زیرا کاهش صادرات سوخت از روسیه و خاورمیانه تأثیر بیشتری بر این منطقه گذاشته است. واردکنندگان اروپایی در ماه‌های اخیر به‌طور فزاینده‌ای برای تأمین فرآورده‌های میان‌تقطیر، مانند گازوئیل، به صادرات ایالات متحده روی آورده‌اند.

 

محدودیت‌های کشتیرانی ناشی از پایین‌بودن سطح آب رود راین ــ یکی از آبراه‌های مهم انتقال محصولات انرژی ــ نیز به مشکلات عرضه در اروپا افزوده است.

 

در پی اختلال در پالایشگاه‌های خاورمیانه، محدودیت‌های کشتیرانی، آسیب‌دیدن پالایشگاه‌های روسیه و کاهش فعالیت پالایشگاهی چین، بازار جهانی سوخت از اواخر بهار تاکنون با کاهش ظرفیتی در حدود ۶ تا ۸ میلیون بشکه در روز مواجه شده است؛ رقمی که معادل حداکثر ۱۰ درصد ظرفیت پالایش جهان است.

 

با توجه به اینکه ممکن است بازسازی پالایشگاه‌های آسیب‌دیده خاورمیانه ماه‌ها زمان ببرد و اختلال در فعالیت پالایشگاه‌های روسیه نیز ادامه یابد، احتمالاً حاشیه سود پالایش فرآورده‌های مختلف سوختی حتی پس از عادی‌شدن حمل‌ونقل از طریق تنگه هرمز، برای مدتی بالا باقی خواهد ماند.

 

در این میان، با کاهش ذخایر ضربه‌گیر، مصرف‌کنندگان ناچار خواهند شد از طریق کاهش مصرف، پذیرش نوسانات بیشتر قیمت و احتمالاً پرداخت بهای بالاتر، به ایجاد تعادل در بازار کمک کنند.