arrow-right-square Created with Sketch Beta.
کد خبر: ۱۴۵۸۸۶
تعداد نظرات: ۹ نظر
تاریخ انتشار: ۵۵ : ۰۸ - ۰۲ بهمن ۱۳۹۲

فرار مغزها از ایران اسطوره یا واقعیت؟

*شهیر شهیدثالث
پایگاه خبری تحلیلی انتخاب (Entekhab.ir) :

مفهوم "فرار مغز ها” برای اولین بار پس از جنگ جهانی دوم، بر اثر مهاجرت دانشمندان و صاحبان فن، از اروپای جنگ زده به آمریکای شمالی، به خصوص به ایالات متحده، پا به عرصه وجود نهاد. رفته رفته این مفهوم جدائی عموم تحصیل کردگان دانشگاهی و فن آوران، از موطن خود، و عزیمت و اقامت آنان در کشور های دیگر را نیز در بر گرفت.

فرار مغز ها به نوعی فرار سرمایه از یک کشور محسوب می شود چرا که برای آموزش و به ثمر رسیدن آنان دولت ها و یا سازمان هائی سرمایه گذاری می کنند و با عزیمت آنان به کشوری دیگر در واقع سرمایه گذاری مزبور به هدر رفته است. از سوی دیگر کشور هائی که با این پدیده روبرو می شوند از نیروی کار متخصص، ماهر، و برنامه ریز نیز تهی می شوند که این امر نیز در روند توسعه و پیشرفت آن کشور ها ایجاد اخلال می کند.

دلایل شکل گیری این پدیده متعدد است. جامعه شناسان فقدان و یا کمبود فرصت های شغلی، فشار های اجتماعی و سیاسی، رکود اقتصادی و نبود امنیت در کشور های منبع را از دلایل عمده فرار مغز ها از کشور های توسعه نیافته و یا در حال توسعه به کشور های پیشرفته و توسعه یافته می دانند. اما در کنار نیروی دافعه ناشی از این عوامل در کشور های منبع، نیروی جاذبه کشور های میزبان را نیز نباید از نظر دور داشت. فرصت های شغلی گسترده تر، ثبات سیاسی و آزادی های فردی و اجتماعی بیشتر در کشور های میزبان از عمده عوامل جذب تحصیل کردگان دانشگاهی و متخصصین کشور های منبع توسط کشور های میزبان اند.

فرار مغز ها از کشور های در حال توسعه به شکل امری عادی در آمده اما بسیاری بر این اعتقادند این پدیده در ایران ابعاد به مراتب بزرگتری نسبت به دیگر کشور ها به خود گرفته است.

از جمله چندی پیش رضا فرجی دانا، وزیر علوم و آموزش عالی، آمار خروج نخبگان از کشور را ۱۵۰ هزار نفر در سال اعلام کرد. فرجی دانا اضافه کرد که طبق محاسبات انجام شده تربیت یک نخبه یک میلیون دلار هزینه در بر دارد. وی نتیجه گرفت که زیان خروج این تعداد از نخبگان از کشور معادل ۱۵۰ میلیارد دلار در سال است. وی هم چنین گفت، در شرایطی که کل بودجه دولتی کشور ۱۹۲ هزار میلیارد تومان (معادل حدود ۷۰ میلیارد دلار) است "با مهاجرت مغزها ۱۵۰ میلیارد دلار به دنیا کمک می کنیم.”

برخی ارقام ارائه شده توسط فرجی دانا قدری اغراق آمیز به نظر می رسد. بطور مثال هزینه یک میلیون دلاری (معادل سه میلیارد تومان) برای هر نخبه، دور از ذهن به نظر می رسد. از طرفی رادیو بین المللی فرانسه به نقل از منابع ایرانی گزارش می دهد که "طبق آمار رسمی ادارۀ گذرنامه، در سال هشتاد و هفت خورشیدی روزانه پانزده کارشناس ارشد، و د و یا سه دارندۀ درجۀ دکترا و در مجموع پنج هزارو چهارصدو هفتادو پنج نفر لیسانسیه از کشور مهاجرات کرده اند.” این اعداد با آنچه که فرجی دانا ارائه کرده فاصله زیادی دارد.

گزارشی در روزنامه شرق، منتشر شده در سال ۱۳۹۱ (۲۰۱۲)، حاکی از آن است که "از مجموع ۲۲۵ دانش‌آموز ایرانی که طی سال‌های ۱۳۷۲ (م۱۹۹۳) تا ۱۳۸۶ (م۲۰۰۷) در ۵۳ المپیاد جهانی شرکت کردند بیش از۱۴۰ نفر معادل ۲/۶۲‌ درصد آنها هم‌اکنون در یکی از دانشگاه‌های مطرح دنیا در آمریکا و کانادا تحصیل می‌کنند.” اما گزارش مزبور مشخص نمی کند که چه تعداد از این نخبگان جلای وطن کرده و به ایران باز نخواهند گشت.

در اینکه تعداد کثیری از تحصیل کردگان دانشگاه ها ایران را به قصد مهاجرت به کشور های پیشرفته صنعتی ترک کرده و می کنند شکی نیست اما، اسناد و مدارک موجود در زمینه چند و چون فرار مغز ها چندان روشن و قانع کننده به نظر نمی رسد. با گردشی در فضای اینترنت به مقالات متعددی، هم به انگلیسی و هم به فارسی، بر می خوریم که در آنها ادعا شده است که ایران بالاترین میزان فرار مغز ها را در میان همه کشور های جهان به خود اختصاص داده است.

در این میان عمدتا به سه گزارش صندوق بین المللی پول در سال های ۱۹۹۹، ۲۰۰۶، و ۲۰۰۹ رجوع شده است. گزارش سال ۱۹۹۹ با عنوان "فرار مغز ها تا چه حد گسترده است؟” بر دو پایۀ اطلاعات بر گرفته شده از اداره مهاجرت آمریکا و دیگری گزارش های منتشر شده توسط "سازمان همکاری های اقتصادی و توسعه”(کشور های ثروتمند جهان) تهیه شده است. نکته قابل توجه اینجاست که در هیچ کجای گزارش به این مطلب که ایران مقام اول را از حیث فرار مغز ها به خود اختصاص داده اشاره ای نمی شود.

در این گزارش به نموداری از اداره مهاجرت آمریکا مراجعه می شود که آمار آن به سال ۱۹۹۰ باز می گردد. تازه این نمودار تنها بازگو کننده درصد مهاجرین تحصیل کرده دانشگاهی به کل مهاجرین ایرانی (۱۵ درصد) به آمریکاست. طبق نمودار مزبور، حتی از این نظر هم ایران نه تنها در جهان بلکه در آسیا هم مقام اول را در اختیار ندارد. در جائی دیگر گزارش اشاره می کند که ۲۵ درصد مهاجرین ایرانی به کشور های عضو "سازمان همکاری های اقتصادی و توسعه” را تحصیل کردگان دانشگاهی تشکیل می دهند. این میزان طبق گزارش سال ۲۰۰۶ بانک توسعه اسلامی در سال ۲۰۰۰ به ۱۳٫۱ درصد کاهش یافته است.

جستجو برای یافتن گزارش ۲۰۰۶ صندوق بین المللی پول تنها به یافتن گزارشی از سازمان مزبور در باره فرار مغز ها در حوزه دریای کارائیب انجامید که طبیعتا در آن بحثی از ایران به میان نیامده است. نهایتا یک مقاله در سایت بی بی سی مورد رجوع بسیاری قرار گرفته که آن هم بدون پیوندی به گزارش صندوق بین المللی پول است. حتی در پی جستجو در میان کتاب ها نیز، به جز گزارش حوزه کارائیب، اثری از آثار گزارش ۲۰۰۶، که در آن وضعیت فرار مغز ها از ایران مطرح شده باشد، به دست نیامد. جالب توجه اینجاست که حتی مقالات تحقیقی (papers) نیز که به موضوع فرار مغز ها در ایران پرداخته اند برای دادن مرجع به روزنامه ها متوسل شده اند، امری که در مورد مقالات تحقیقی بسیار نادر است.

در مورد گزارش سال ۲۰۰۹ صندوق بین المللی پول، مقالات عدیده ای وجود دارد که در آن ها ادعا شده است که ایران سالانه بین صد و پنجاه تا صد و هشتاد هزار تن از نخبگان خود را از دست می دهد. هم چنین ادعا می شود که از دست دادن این بخش عظیم از مغز های کشور معادل از دست دادن ۵۰ میلیارد دلار در سال است. جستجو برای یافتن گزارش سال ۲۰۰۹ نیز نتیجه ای بهتر از گزارش ۲۰۰۶ در بر نداشت.

مهاجرت تحصیل کردگان و صاحبان فن از ایران امری است مسلم که با چشم غیر مسلح و بدون نیاز به تحقیقات نیز در ایران قابل رویت است. اما اینکه از این نظر ایران در وضعیتی ویژه در میان تمامی کشور های جهان به سر می برد محل تامل است.

خروج سرمایه های انسانی از سوی کشور های در حال توسعه به سمت کشور های توسعه یافته یکی از ابعاد برجستۀ پدیده جهانی شدن است. نگارنده احتمال وجود چنین گزارش هائی را مردود نمی داند اما بررسی های اولیه وجود آنان را در هاله ای از ابهام قرار می دهد. به دلیل اهمیت این بحث، در صورت دسترسی خوانندگان به گزارش های اصلی، انعکاس آنان در ذیل این مقاله می تواند راهگشا باشد.


منبع: شرق پارسی
نظرات بینندگان
انتشار یافته: ۹
در انتظار بررسی: ۴۲
غیر قابل انتشار: ۴
هم وطن
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۹:۵۴ - ۱۳۹۲/۱۱/۰۲
6
60
... بنده کسانی را می شناسم که با 20 تجربه
کار در این چند سال رفته اند و موضوع دیگر فرزندان این افراد می باشند که معمولا دارای سطح بالای علمی هستند که در امارها به حساب نمی اید. ...
باید یاداوری کنم در امد متوسط این افراد سالیانه بالای صد هزار دلار و نخبگان و دارای تجربه بسیار بالاتر می باشد. هزینه یک میلیون دلار برای افراد تحصیلات بالا طبق امار جهانی اغراق امیز نیست و اگر سوبسیدهای پنهان را در نظر بگیریم به ان نزدیک می شویم
رتبه برتر کنکور
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۹:۵۵ - ۱۳۹۲/۱۱/۰۲
3
132
از نظر ما واقعیته و از نظز شما اسطوره!!! وضعیت عمومی کشور نشون می ده حق با کیه!!!
پاسخ ها
مجتبی تهرانی
| Iran, Islamic Republic of |
۱۷:۴۰ - ۱۳۹۲/۱۱/۰۲
بنده کارشناس ارشد دانشگاه تهرانم هر روز قوانینی تصویب میشه که تازگیا کلا دل کندم پاسپورتمو مادرم پنهان کرده نرم وگرنه یکساله قصد رفتن دارم احساس میکنم در فضایی که با دانشگاه سر ستیز دارند بهتره که عمرم رو تلف نکنم !...
ناشناس
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۰:۳۳ - ۱۳۹۲/۱۱/۰۲
3
64
مقاله خوبی هست. کشورهای جهان سوم از فرار مغزهای فعال و مغزهایی که انتقاد می کنند خوشحال می شوند. در حالیکه کشورهای پیشرفته آنان را برای پیشبرد برنامه های سازندگی کشورهاشان مورد استفاده قرار می دهند.
50 سال دیگه تازه می فهمیم چی شده نه الان
ناشناس
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۳:۲۴ - ۱۳۹۲/۱۱/۰۲
21
13
واضح ترین نکته در مورد ادعای وزیر علوم که خیلی هم موثق است مبلغ دلاری سالیانه است که بابت مخارج تربیت این نخبگان ادعا شده است به عبارتی بنا به این ادعا با در نظر گرفتن میانگین سالیانه درآمدهای ارزی کشور مبلغ150 ملیارد سالیانه مذکور از میانگین درآمد ارزی کشور بیشتر است بهتر است ابتدا وزیر علوم به میانگین درآمد ارزی کشور وسایر هزینه های ارزی توجه کند بعد اظهار نظرنماید.....................
amir
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۳:۴۰ - ۱۳۹۲/۱۱/۰۲
4
59
اكثر جوانان تحصيل كرده (البته در دانشگاه هاي معتبر و با معدل بالا) هدف اصلي خود را مهاجرت به آمريكا و دردرجه بعدي كشورهاي اروپايي و كانادا و استراليا قرار ميدهند. و باتوجه به شرايط داخل كشور اين هدف گذاري كاملا معقول و به جا به نظر ميرسد.
ناشناس
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۵:۳۱ - ۱۳۹۲/۱۱/۰۲
8
85
کاملا حرف amir رو قبول دارم. به عنوان کسی که شغل خوب دولتی و حقوق به نسبت خوبی هم میگیرم اما انشاالله دارم کارامو اوکی میکنم و برای دکترا در رشته خودم در چند دانشگاه آمریکا اپلای کرده ام .... با اینکه خیلی آدم وطن پرستی هستم و میدونم هیچ جا کشورم نمیشه اما تو این مملکت برای آدمای تحصیل کرده و باسواد ارزش زیادی قائل نیستن ... میرویم شاید قدر ما را بهتر بدانند ...
ناشناس
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۵:۳۲ - ۱۳۹۲/۱۱/۰۲
6
38
يكي از دلايل اصلي مهاجرت نخبگان ,پايين بودن دستمزد آنها در مقايسه با استانداردهاي جهاني است در حال حاضر حتي كشورهايي مثل تركيه عراق هند آذربايجان امارات ..... دستمزد و حقوق بهتري پرداخت مي كنند
حسن
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۶:۳۴ - ۱۳۹۲/۱۱/۰۲
4
39
این ناشی از ...!

وگرنه چه کسی باید این همه مشکل را حل کند؟ مریخی ها؟
نظرات بینندگان