یک پروتئین خاص در خون می‌تواند خطر ابتلا به زوال عقل را دهه‌ها پیش از تشخیص بیماری شناسایی کند

شاید متوجه نباشیم، اما بدن ما سرشار از نشانگرهای زیستی (بیومارکرهای) شیمیایی است که می‌توانند سرنخ‌هایی از وضعیت سلامت آینده‌مان ارائه دهند.

به گزارش انتخاب و به نقل از  sciencealert ؛ این نشانگرها برای پژوهشگران و پزشکان اهمیت بسیار زیادی دارند. اگر بتوان خطر ابتلا به یک بیماری را پیش از ظاهر شدن علائم معمول آن شناسایی کرد، فرصت کافی برای پیشگیری، کنترل، مطالعه یا درمان آن بیماری فراهم می‌شود و حتی در برخی موارد می‌توان از بروز آن جلوگیری کرد.

اکنون، یک پژوهش جامع جدید که توسط تیمی بین‌المللی از محققان انجام شده است، یک نشانگر زیستی اولیه جدید را شناسایی کرده که اندازه‌گیری آن در میانسالی می‌تواند خطر ابتلا به زوال عقل (دمانس) را در سال‌های سالمندی پیش‌بینی کند.

این نشانگر، پروتئینی به نام GDF15 است که در پلاسمای خون یافت می‌شود. داده‌های حاصل از شش مطالعه بزرگ نشان داد افرادی که در سن ۵۵ سال یا کمتر سطح بالاتری از این پروتئین را در خون خود داشتند، در دهه‌های بعدی زندگی بیشتر در معرض ابتلا به زوال عقل قرار گرفتند.

نکته مهم‌تر اینکه پژوهشگران اکنون تصور می‌کنند علت این ارتباط را نیز تا حد زیادی درک کرده‌اند.

تصویر بالا نشان می‌دهد افرادی که سطح GDF15 در خون آن‌ها بالاتر بوده است، بیشتر در معرض ابتلا به زوال عقل قرار داشته‌اند؛ چه زمانی که این پروتئین در میانسالی اندازه‌گیری شده و چه زمانی که در سال‌های بعدی زندگی سنجیده شده است.

پژوهشگران در مقاله خود می‌نویسند:

«نتایج ما نشان می‌دهد که GDF15 موجود در پلاسمای خون ممکن است با تأثیر بر مسیرهای متابولیکی و همچنین محور ارتباطی میان سیستم عصبی و سیستم ایمنی، به‌عنوان یک عامل خطر اولیه برای ابتلا به زوال عقل عمل کند.»

یافته‌ای که بر پایه شواهد قبلی است

این نتیجه کاملاً غیرمنتظره نیست. مطالعات پیشین نیز نشان داده بودند که سطح بالاتر GDF15 در خون با افزایش خطر ابتلا به زوال عقل در سنین بالاتر ارتباط دارد.

اما آنچه این پژوهش را متمایز می‌کند، این است که نشان داده این ارتباط حتی در افراد کمتر از ۵۵ سال نیز وجود دارد.

این پژوهش چگونه انجام شد؟

این مطالعه در چند مرحله انجام شد.

در مرحله نخست، پژوهشگران داده‌های شش مطالعه مستقل را که در مجموع ده‌ها هزار نفر را شامل می‌شد، گردآوری کردند. این مطالعات در ایالات متحده، بریتانیا، ایسلند و ژاپن انجام شده بودند.

علاوه بر نمونه‌های خون این افراد، پژوهشگران به سوابق پزشکی آن‌ها نیز دسترسی داشتند و وضعیت سلامتشان را طی ۱۵ تا ۲۵ سال پیگیری کردند.

نتیجه بررسی‌ها نشان داد هرچه سطح GDF15 در خون افراد بالاتر باشد، احتمال ابتلا به زوال عقل در آینده نیز بیشتر خواهد بود.

این ارتباط به‌ویژه در مورد زوال عقل عروقی بسیار قوی‌تر بود؛ نوعی از زوال عقل که در اثر اختلال در خون‌رسانی به مغز ایجاد می‌شود.

پژوهشگران احتمال می‌دهند این ارتباط به نقش GDF15 در فرایندهای التهابی بدن مربوط باشد.

آیا این پروتئین فقط یک نشانگر است یا خودش در بیماری نقش دارد؟

در مرحله بعد، محققان از روشی به نام تصادفی‌سازی مندلی (Mendelian Randomization یا MR) استفاده کردند؛ روشی که در آن از تفاوت‌های ژنتیکی افراد برای بررسی رابطه علت و معلولی استفاده می‌شود.

آن‌ها با تحلیل داده‌های ژنتیکی مربوط به صدها هزار نفر دریافتند افرادی که دارای گونه‌های ژنتیکی مرتبط با سطح بالاتر GDF15 هستند، خطر بیشتری برای ابتلا به زوال عقل دارند.

این یافته اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد GDF15 احتمالاً فقط یک علامت هشداردهنده زودهنگام نیست، بلکه ممکن است خود در ایجاد بیماری نیز نقش داشته باشد. از آنجا که ویژگی‌های ژنتیکی تحت تأثیر سبک زندگی، محیط یا بیماری‌های دیگر قرار نمی‌گیرند، این نتیجه احتمال وجود یک رابطه علت و معلولی را تقویت می‌کند.

بررسی مغز و مایع مغزی-نخاعی

پژوهشگران به همین جا بسنده نکردند.

آن‌ها در مجموعه‌های کوچک‌تری از داده‌ها، تصاویر مغزی و نمونه‌های مایع مغزی-نخاعی (CSF) را نیز بررسی کردند؛ مایعی که از مغز و دستگاه عصبی مرکزی محافظت می‌کند.

نتایج نشان داد:

* هرچه سطح GDF15 در خون بیشتر باشد، مقدار آن در مایع مغزی-نخاعی نیز بیشتر است.
* سطح بالاتر این پروتئین با کوچک شدن حجم مغز نیز ارتباط دارد.
* اما ارتباطی میان GDF15 و تجمع پلاک‌های سمی بتاآمیلوئید ــ که از ویژگی‌های اصلی بیماری آلزایمر هستند ــ مشاهده نشد.

پژوهشگران می‌نویسند:

«ما همبستگی بسیار قوی‌ای میان سطح GDF15 در خون و مایع مغزی-نخاعی مشاهده کردیم؛ یافته‌ای که با این احتمال سازگار است که GDF15 موجود در گردش خون بتواند وارد دستگاه عصبی مرکزی شود.»

این پروتئین چگونه ممکن است خطر زوال عقل را افزایش دهد؟

در آخرین مرحله، پژوهشگران سلول‌های ایمنی را در آزمایشگاه بررسی کردند.

نتایج نشان داد GDF15 می‌تواند در عملکرد طبیعی مسیرهای زیستی مرتبط با پاسخ‌های ایمنی و تنظیم انرژی اختلال ایجاد کند؛ موضوعی که شاید توضیح دهد چرا این پروتئین در برخی افراد به بروز زوال عقل کمک می‌کند.

GDF15 پروتئین مهمی است که در بسیاری از فرایندهای سلولی بدن نقش دارد و یکی از وظایف اصلی آن، کنترل و تنظیم فعالیت سیستم ایمنی است.

برای مثال، پژوهش‌های گذشته نشان داده‌اند که این پروتئین می‌تواند از گسترش برخی سرطان‌ها جلوگیری کند.

با این حال، پژوهشگران معتقدند ممکن است در مورد زوال عقل، GDF15 بیش از حد سیستم ایمنی را مهار کند و در نتیجه مغز را در برابر آسیب‌پذیری بیشتر قرار دهد.

این یافته چه اهمیتی دارد؟

البته هنوز تحقیقات بیشتری لازم است تا نقش دقیق این پروتئین مشخص شود.

اما اگر نتایج این پژوهش در مطالعات آینده نیز تأیید شوند، GDF15 می‌تواند دو کاربرد مهم داشته باشد:

* شناسایی افرادی که سال‌ها پیش از بروز علائم، در معرض خطر زوال عقل قرار دارند.
* کمک به درک بهتر سازوکارهای ایجاد این بیماری و توسعه روش‌های درمانی جدید.

پژوهشگران در پایان می‌نویسند:

«این یافته‌ها از نقش GDF15 در گردش خون به‌عنوان یک نشانگر زیستی اولیه ــ به‌ویژه برای زوال عقل عروقی و التهاب‌های عصبی ــ حمایت می‌کنند و همچنین سازوکارهایی را که از طریق آن‌ها ممکن است خطر ابتلا به زوال عقل را افزایش دهد، روشن‌تر می‌سازند.»