پایگاه خبری تحلیلی انتخاب (Entekhab.ir) : شیرینکنندههای مصنوعی تقریباً همیشه در صدر اخبار سلامت قرار دارند. اگر فقط به تیتر خبرها توجه کنید، ممکن است تصور کنید این مواد برای سلامتی بسیار خطرناکتر از شکری هستند که جایگزین آن میشوند.
به گزارش انتخاب و به نقل از sciencealert ؛ اما واقعیت این است که شواهد علمی همیشه از چنین ادعاهایی حمایت نمیکنند. با این حال، چون این نوع خبرها برای مخاطبان جذاب هستند، تقریباً هر هفته دوباره منتشر میشوند؛ حتی اگر دادههای علمی چیز دیگری بگویند.
جدیدترین جنجال درباره شیرینکنندههای مصنوعی نیز نمونهای از همین موضوع است. در ماههای اخیر، بسیاری از رسانهها مدعی شدهاند که مصرف این مواد باعث تسریع روند افت عملکرد مغز و کاهش تواناییهای شناختی میشود.
بر اساس یک مطالعه، شش شیرینکننده از جمله زایلیتول و آسپارتام ممکن است باعث شوند مغز سریعتر دچار پیری و زوال شود.
اما آیا این ادعا واقعاً درست است؟
پژوهش واقعاً چه چیزی نشان میدهد؟
این مطالعه که در سپتامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، با وجود گذشت زمان، هنوز هم در سال ۲۰۲۶ تیتر بسیاری از رسانههاست.
«گیدئون مایروویتز-کتز»، اپیدمیولوژیست، میگوید:
«نکته عجیب اینجاست که این مطالعه در واقع هیچ مدرک محکمی مبنی بر آسیب شیرینکنندههای مصنوعی ارائه نمیدهد.»
در حقیقت، این پژوهش تنها یک مطالعه مشاهدهای است.
پژوهشگران از دادههای پروژه بزرگ ELSA در برزیل استفاده کردند؛ مطالعهای که طی سالها عملکرد شناختی افراد را با آزمونهای استاندارد بررسی کرده است.
در آغاز مطالعه، شرکتکنندگان پرسشنامههای مفصلی درباره سبک زندگی و رژیم غذایی خود تکمیل کردند؛ از جمله پرسشنامهای که از افراد میخواست اعلام کنند در طول یک سال گذشته چه غذاهایی مصرف کردهاند.
نکته مهم این است که این پرسشنامه میزان واقعی مصرف غذا را اندازهگیری نمیکند، بلکه فقط آنچه افراد به خاطر میآورند و تصور میکنند خوردهاند ثبت میکند.
نتایج مطالعه چه بود؟
پژوهشگران ارتباط میان میزان گزارششده مصرف شیرینکنندههای مصنوعی و کاهش عملکرد شناختی را بررسی کردند.
نتیجه نشان داد افرادی که بیشترین میزان مصرف شیرینکننده را گزارش کرده بودند، طی هشت سال مطالعه، نسبت به افرادی که کمترین مصرف را داشتند، اندکی افت شناختی بیشتری نشان دادند.
اما این یافته به معنای اثبات رابطه علت و معلولی نیست.
چرا نمیتوان به این نتیجه با اطمینان اعتماد کرد؟
این پژوهش چندین محدودیت مهم دارد.
نخست اینکه پرسشنامههای غذایی چندان دقیق نیستند. افراد معمولاً بهخاطر نمیآورند طی ۱۲ ماه گذشته دقیقاً چه خوردهاند، بنابراین اطلاعات ثبتشده میتواند با واقعیت تفاوت داشته باشد.
علاوه بر این، پژوهشگران فرض کردهاند که رژیم غذایی شرکتکنندگان در طول هشت سال تغییر نکرده است؛ در حالی که فقط یک بار اطلاعات غذایی آنها ثبت شده بود و اگر عادات غذایی افراد در این مدت تغییر کرده باشد، مطالعه قادر به تشخیص آن نبوده است.
آیا از نظر زیستی این ادعا منطقی است؟
برخی دانشمندان نیز به این مطالعه انتقاد کردهاند.
آنها میگویند شیرینکنندههای بررسیشده از نظر ساختار شیمیایی کاملاً با یکدیگر متفاوت هستند؛ بعضی منشأ طبیعی دارند، یکی از آنها حتی نوعی قند نادر محسوب میشود و برخی کاملاً مصنوعیاند.
بنابراین بسیار بعید است که همه این ترکیبات متفاوت، دقیقاً یک اثر یکسان بر مغز داشته باشند.
احتمال «وارونگی علت و معلول»
مشکل مهم دیگر، پدیدهای به نام وارونگی علت و معلول است.
ممکن است افرادی که از همان ابتدا به بیماریهایی مانند دیابت یا بیماری قلبی مبتلا بودهاند و به همین دلیل بیشتر در معرض کاهش عملکرد مغز قرار داشتهاند، برای کنترل قند خون خود بیشتر از شیرینکنندههای مصنوعی استفاده کرده باشند.
در چنین شرایطی، این بیماری زمینهای است که باعث افت شناختی شده، نه شیرینکننده مصنوعی.
همه تحلیلهای پژوهش نتیجه مشابهی نداشتند
نکته جالب این است که یکی از تحلیلهای آماری خود پژوهشگران هیچ ارتباطی میان مصرف شیرینکنندههای مصنوعی و پیری مغز پیدا نکرد.
این نتیجه در بخش پیوست مقاله منتشر شد و کمتر مورد توجه رسانهها قرار گرفت.
در این تحلیل، تمام شرکتکنندگان مطالعه بررسی شده بودند؛ اما در تحلیلی که خبرساز شد، برخی افراد به دلایل مختلف، مانند ابتلا به پارکینسون یا دریافت کالری بسیار بالا، از مطالعه حذف شده بودند.
اشتباهات آماری نیز وجود داشت
منتقدان مستقل علاوه بر این موارد، چندین خطای آشکار ریاضی و آماری را در مقاله شناسایی کردند.
اگرچه بخشی از این اشتباهات بعداً اصلاح شد، اما هنوز هم برخی خطاها، از جمله اشتباه در محاسبه فاصله اطمینان که حتی در چکیده مقاله آمده بود، باقی مانده است.
به همین دلیل، این پژوهش شواهد محکمی درباره مضر بودن شیرینکنندههای مصنوعی برای مغز ارائه نمیکند.
پس واقعیت چیست؟
در بدترین حالت، این مطالعه فقط احتمال وجود یک اثر منفی جزئی را مطرح میکند؛ آن هم بسته به اینکه کدام تحلیل آماری را معتبر بدانیم.
اما احتمال بیشتری وجود دارد که نتیجهای که در رسانهها بسیار بازتاب پیدا کرده، ناشی از همان خطاهای آماری باشد.
در مجموع، شیرینکنندههای مصنوعی طی دههها بهطور گسترده مورد مطالعه قرار گرفتهاند و شواهد موجود نشان میدهد که در صورت مصرف در حد مجاز، معمولاً برای سلامتی بیخطر هستند.
حتی برخی پژوهشها نشان دادهاند نوشیدنیهای حاوی شیرینکننده مصنوعی، در برخی شرایط، ممکن است نسبت به نوشیدنیهای شیرینشده با شکر گزینه سالمتری باشند؛ هرچند این نتایج احتمالاً تا حدی به این دلیل است که مصرفکنندگان این نوشیدنیها، نوشابههای پرقند و پرکالری کمتری مینوشند.
جمعبندی
با وجود تیترهای جنجالی، این مطالعه ثابت نمیکند که شیرینکنندههای مصنوعی باعث آسیب به مغز یا تسریع زوال شناختی میشوند. این پژوهش محدودیتهای مهمی دارد، از جمله اتکا به اطلاعات خوداظهاری، احتمال وارونگی علت و معلول و وجود خطاهای آماری. بر اساس شواهد علمی موجود، شیرینکنندههای مصنوعی در مقادیر مجاز، بهطور کلی ایمن هستند و دستکم نسبت به مصرف بیشازحد شکر، گزینه سالمتری محسوب میشوند.