فیلمی چهار ساعته درباره ایلان ماسک؛ پرتره‌ای جنجالی از ثروتمندترین مرد جهان

بی بی سی: جشنواره فیلم ونیز میزبان نمایش نخست فیلم تازه، بلندپروازانه و جنجال‌برانگیز الکس گیبنی، مستندساز برجسته، درباره ثروتمندترین مرد جهان بود؛ فیلمی که ساخت آن سال‌ها زمان برد.

 

الکس گیبنی، کارگردان برنده اسکار «تاکسی به سوی تاریکی» و «انرون: باهوش‌ترین آدم‌های اتاق»، درباره برخی از ثروتمندترین و قدرتمندترین افراد جهان مستند ساخته است. اما هیچ‌ کدام به اندازه ایلان ماسک ثروتمند و قدرتمند نبوده‌اند. شاید به همین دلیل است که مستند او درباره این کارآفرین فناوری و رئیس اسپیس‌ایکس چنین ابعاد گسترده‌ای دارد.

 

«ماسک» که برای نخستین بار در جشنواره فیلم ونیز به نمایش درآمد، ۲۲۵ دقیقه است و با یک میان‌پرده ۱۰ دقیقه‌ای اکران شد، یعنی نزدیک به چهار ساعت درباره زندگی و کار ثروتمندترین مرد جهان.

 

در فیلم کمتر چیزی می‌بینیم که پیشتر گزارش نشده باشد، اما گیبنی گزارش‌های موجود را در روایتی نفس‌گیر و پرشتاب گرد آورده است، تصویری عمدتا منفی و به‌شکلی هراس‌انگیز آخرالزمانی.

 

 

گیبنی ابتدا تلاش کرد با ماسک مصاحبه کند، اما وقتی ساخت این پروژه در مارس ۲۰۲۳ اعلام شد، ماسک در شبکه‌های اجتماعی گفت که این فیلم اثری «تخریبی» خواهد بود. گیبنی هم پاسخ داد: «از کجا می‌دانی؟»

 

راه‌حل کارگردان این بود که نسخه‌ای دیجیتالی از ماسک، ساخته‌شده با هوش مصنوعی، حرف‌هایی را که او پیشتر در انظار عمومی گفته است تکرار کند. گیبنی در گفتار متن می‌گوید این انتخاب بی‌مناسبت نیست، چون ماسک معتقد است شاید همه ما در یک شبیه‌سازی زندگی می‌کنیم، بازی ویدیویی‌ که نسل‌های آینده ما مشغول انجام آن‌اند.

 

 

دیوید برن از نویسندگان ترانه «بگذار رویایی به تو بفروشم» برای تیتراژ پایانی فیلم است، ترانه‌ای که تمام کلماتش از عبارت‌هایی تشکیل شده که ماسک در گذشته گفته است.

 

به باور برخی از مصاحبه‌شوندگان گیبنی، این عنوان بجاست. آن‌ها می‌گویند ماسک معمولا با این وعده سرمایه جذب می‌کند که دستاوردهای خیالی آینده، مانند شهرهایی در مریخ یا خودروهای خودران کاملا ایمن، به‌زودی محقق می‌شوند یا همین حالا تحقق یافته‌اند.

 

آدام بکر، نویسنده و اخترفیزیک‌دان، درباره طرح ماسک برای ایجاد سکونتگاه در مریخ می‌گوید: «چنین چیزی اتفاق نمی‌افتد. جاذبه خیلی کم است، تابش خیلی زیاد است، هوا وجود ندارد و خاک پر از مواد سمی است.»

 

با این حال، ماسک همواره از نگرش آینده‌نگرانه خود دفاع کرده است. او در مصاحبه‌ای با اکونومیست در ماه ژوئیه گفت: «در پیش‌بینی آینده خیلی خوبم. بی‌نقص نیستم، اما خیلی خوبم... مردم متوجه نیستند آنچه می‌گویم اتفاق خواهد افتاد، شاید نه دقیقا در زمانی که فکر می‌کردم، اما اتفاق خواهد افتاد.»

 

 

فیلم این دیدگاه را مطرح می‌کند که ماسک با دولت آمریکا همانطور برخورد کرد که با توییتر کرده بود.

 

زوئی شیفر، نویسنده کتاب «فوق‌العاده سخت‌گیرانه: در توییتر ایلان ماسک»، می‌گوید پس از آنکه ماسک این شبکه اجتماعی را خرید، کسانی که او «قلچماق‌های» ماسک می‌نامد، بیشتر کارکنان را بیرون کردند، بی‌آنکه ابتدا وقت بگذارند و بفهمند آن‌ها دقیقا چه کاری انجام می‌دهند.

 

شیفر می‌گوید ماسک بعدها، در مقام رئیس اداره کارآمدی دولت دونالد ترامپ، موسوم به «دوج»، از همان «الگوی توییتر» پیروی کرد. او شرح می‌دهد که ماسک چگونه تلاش کرد با کاهش شدید بودجه اداره‌های متعدد، بدهی ملی آمریکا را از میان ببرد، اما ناکام ماند. این بار گروهی از دستیاران بیست‌ و چند ساله که هیچ تجربه‌ای در کار دولتی نداشتند، به او کمک می‌کردند.

 

ماسک در مصاحبه‌ای با واشنگتن‌پست در ماه مه سال گذشته، اندکی پیش از خروج از دولت ترامپ، گلایه کرد که دوج به نهادی تبدیل شده که «تقصیر همه‌ چیز را گردنش می‌اندازند».

 

 

گیبنی برای به تصویر کشیدن نگاه بسیار دراماتیک خود به ماسک، از بخش‌هایی از فیلم فانتزی بریتانیایی «مردی که می‌توانست معجزه کند» محصول ۱۹۳۷ استفاده کرده است.

 

در این اثر کلاسیک سیاه‌وسفید که بر اساس داستانی از اچ. جی. ولز ساخته شده است، موجودی آسمانی به مردی عادی با بازی رولاند یانگ قدرتی نامحدود می‌بخشد. مرد سرانجام از رهبران جهان می‌خواهد جامعه را بی‌درنگ تغییر دهند، اما در نهایت ناخواسته سیاره زمین را نابود می‌کند.

 

 

نقدهای منتشرشده پس از نخستین نمایش فیلم در ونیز، تاکنون عمدتا مثبت بوده‌اند. ورایتی آن را «اثری گزنده و مهم برای تماشا» توصیف کرده که بر «تسلط بسیار ژرف‌بینانه و در عین حال مخاطب‌پسند گیبنی بر قالب مستند» استوار است. تلگراف نیز در نقدی چهارستاره آن را «تخریبی موشکافانه و هولناک» خوانده است.

 

جای تعجب نیست که خود ماسک از تحسین‌کنندگان فیلم نبوده است. او در ایکس، در میان اظهارنظرهای دیگرش، فیلم را اینطور توصیف کرد: «اثری تخریبی که تیرش به هدف نمی‌خورد و مرتکب گناه نابخشودنی چهار ساعت کسل‌کننده بودن می‌شود.»