پایگاه خبری تحلیلی انتخاب (Entekhab.ir) : چند شب خواب نامناسب میتواند باعث شود احساس کنید چند سال پیرتر شدهاید؛ اما این موضوع شاید فقط یک احساس نباشد. کمبود مزمن خواب ممکن است واقعاً روند پیری بدن را سریعتر کند.
به گزارش انتخاب و به نقل از ساینس الرت؛ در سال ۲۰۲۵، بررسی اسکن مغزی ۲۷ هزار بزرگسال نشان داد افرادی که خواب نامناسبی داشتند، از نظر سیستم عصبی مرکزی، پیرتر از چیزی به نظر میرسیدند که بر اساس سن واقعیشان انتظار میرفت.
حالا یک روش رایج برای درمان بیخوابی ممکن است بتواند این روند را تا حدی کُند کند.
یک کارآزمایی تصادفی و کنترلشده، شواهد اولیهای ارائه کرده است که نشان میدهد افراد مبتلا به بیخوابی که تحت درمان شناختی رفتاری (CBT) قرار میگیرند، ممکن است بتوانند روند پیری زیستی خود را کُند کنند.
دو فرد که در یک سال به دنیا آمدهاند، لزوماً با سرعت یکسانی پیر نمیشوند. افرادی که عادات خواب سالمتری دارند، ممکن است سالهای بیشتری را با سلامت بهتر سپری کنند.
بررسی روی افراد بالای ۶۰ سال
این تحلیل تقریباً ۱۰۰ فرد ۶۰ ساله و بالاتر مبتلا به بیخوابی را شامل میشد. این افراد از یک مطالعه بزرگتر انتخاب شده بودند که در آن ۲۹۱ شرکتکننده بهطور تصادفی در دو گروه قرار گرفتند: گروه دریافتکننده درمان شناختی رفتاری برای بیخوابی و گروه دریافتکننده آموزش درباره خواب.
در CBT برای بیخوابی، فرد طی چند جلسه با یک درمانگر آموزشدیده کار میکند. درمانگر به او کمک میکند افکار، رفتارها و عادتهایی را که ممکن است توانایی خوابیدن، در خواب ماندن یا بیدار شدن در زمان مناسب را مختل کنند، شناسایی و اصلاح کند.
در مقابل، آموزش خواب بیشتر شامل ارائه اطلاعات عمومی درباره عادات سالم خواب است و تکنیکهای رفتاری مشخصی را آموزش نمیدهد؛ برای مثال، توصیهای مانند خارج شدن از تختخواب زمانی که نمیتوانید بخوابید.
آزمایشهای خون که پیش از شروع آموزش و تا دو سال پس از آن انجام شدند، در برخی معیارها افزایش قابلتوجه سرعت پیری را نشان دادند.
اما بر اساس یکی از شاخصهای اندازهگیری پیری، CBT برای بیخوابی با کاهش سرعت پیری زیستی همراه بود.
«ساعت پیری» چیست؟
این شاخص که DunedinPACE نام دارد، در واقع نوعی محاسبهگر پیری است که بر اساس اطلاعات سلامت افراد در طول زمان ساخته شده است.
این شاخص با بررسی تغییرات اپیژنتیکی DNA تلاش میکند احتمال بروز بیماریهای مزمن و مرگ را پیشبینی کند و سرعت پیر شدن بدن را تخمین بزند.
البته DunedinPACE نمیتواند مشخص کند فرد دقیقاً چه زمانی خواهد مرد؛ اما امتیازهای بالاتر در این شاخص با سلامت ضعیفتر و خطر مرگومیر بیشتر ارتباط دارند.
پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا، لسآنجلس (UCLA) مینویسند:
«تا جایی که میدانیم، این نخستین مطالعهای است که بررسی میکند آیا درمان بیخوابی میتواند بر سرعت پیری زیستی تأثیر بگذارد یا خیر.»
آنها اضافه میکنند که درمان بیخوابی در سالمندان ممکن است به راهکاری برای کُند کردن روند پیری زیستی در این گروه آسیبپذیر تبدیل شود.
چرا CBT اهمیت دارد؟
درمان شناختی رفتاری یکی از روشهای اصلی و معتبر درمان بیخوابی است و اثربخشی آن میتواند با بسیاری از داروهای خوابآور قابل مقایسه باشد، بدون اینکه عوارض جانبی مشابه داروها را داشته باشد.
مزیت دیگر این روش این است که در مقایسه با داروهای خوابآور، احتمال بازگشت بیخوابی پس از CBT کمتر است و بهبود خواب میتواند مدتها پس از پایان درمان نیز ادامه پیدا کند.
با این حال، CBT برای بیخوابی هنوز کمتر از حد انتظار مورد استفاده قرار میگیرد. کمبود درمانگران آموزشدیده، شناختهشدهتر بودن داروها و تمایل برخی بیماران یا پزشکان به پیدا کردن یک راهحل سریع، ممکن است از دلایل این موضوع باشد.
معمولاً ممکن است ۴ تا ۸ جلسه CBT لازم باشد تا بهبود خواب بهتدریج ظاهر شود؛ اما پژوهشگران معتقدند صبر و ادامه دادن درمان میتواند در بلندمدت ارزشمند باشد.
جودیت کارول، نویسنده اصلی مطالعه و روانعصبایمنیشناس در UCLA، میگوید:
«بیخوابی در سالمندان اغلب فقط یک مسئله مرتبط با کیفیت زندگی در نظر گرفته میشود، اما این یافتهها نشان میدهند که ممکن است بیخوابی یک عامل خطر قابلتغییر برای نحوه پیر شدن بدن نیز باشد.»
او اضافه میکند:
«همانطور که برای داشتن سالمندی سالمتر، بیماران را به فعالیت بدنی و تغذیه مناسب تشویق میکنیم، این یافتهها نشان میدهند که خواب نیز رفتار مهم دیگری است که میتوان برای بهبود سلامت روی آن تمرکز کرد.»
آیا بیخوابی واقعاً میتواند روند پیری را سریعتر کند؟
مطالعه فعلی فقط روی سالمندان انجام شده است؛ گروهی که ممکن است نسبت به اثرات زیستی بیخوابی آسیبپذیرتر باشند.
ممکن است بیخوابی تأثیر یکسانی بر افراد جوانتر نداشته باشد، زیرا بدن آنها شاید در برابر کمبود خواب انعطافپذیری بیشتری داشته باشد.
برای بررسی این موضوع به پژوهشهای بیشتری نیاز است. با این حال، مطالعات متعدد نشان دادهاند که بیخوابی در سالمندان با پیامدهای نامطلوب سلامتی، از جمله اختلال عملکرد شناختی، افزایش خطر بیماریهای قلبیعروقی، سرطان، ضعف جسمانی و مرگومیر ارتباط دارد.
پژوهشهای قبلی برخی از همین محققان در UCLA نیز ارتباط میان بیخوابی در سالهای سالمندی و نشانههای پیری زیستی، مانند کوتاهتر شدن تلومرها را نشان داده است.
برای مثال، افرادی که پس از دریافت CBT توانستند بیخوابی خود را به مرحله بهبودی برسانند، در یک شاخص مهم پیری سلولی نتایج امیدوارکنندهای داشتند.
در تحلیلهای قبلی، این افراد بیشترین کاهش را در سطح p16INK4a نشان دادند؛ شاخصی مهم که با پیری سلولی ارتباط دارد.
در گروههای دیگر، این شاخص نسبت به ابتدای مطالعه یا افزایش پیدا کرده بود یا تغییر قابلتوجهی نداشت.
این یافته میتواند نشان دهد که درمان بیخوابی شاید تعداد سلولهای پیر و فرسوده موجود در خون را کاهش دهد.
خواب چگونه میتواند روی پیری اثر بگذارد؟
هنوز مشخص نیست این ارتباط دقیقاً چگونه ایجاد میشود.
یکی از احتمالات این است که خواب کافی بتواند التهاب را در سراسر بدن کاهش دهد و فعالیت سیستمهای انرژی مرتبط با پاسخ «مبارزه یا فرار» را آرامتر کند.
این اتفاق ممکن است به کاهش قند خون، تنظیم بهتر سوختوساز و کاهش استرس و آسیب سلولی کمک کند.
در مقابل، کمبود مزمن خواب میتواند سیستمهای پاسخ به استرس بدن را برای مدت طولانی فعال نگه دارد و از طریق افزایش التهاب و استرس سلولی، روند پیری را سرعت ببخشد.
البته برای اثبات این سازوکارها هنوز به مطالعات بیشتری نیاز است.
پژوهشگران UCLA در پایان مینویسند:
«مجموع این یافتهها نشان میدهد درمان بیخوابی در سالمندان میتواند بهعنوان یک هدف بالینی مهم برای کُند کردن روند پیری زیستی و کاهش خطر بیماریها در نظر گرفته شود.»
در آمریکا، حدود ۱۰ تا ۲۵ درصد افراد بالای ۶۵ سال به بیخوابی بالینی مبتلا هستند.
بنابراین، CBT میتواند به میلیونها نفر کمک کند زندگی بهتری داشته باشند و شاید حتی سالهای بیشتری از زندگی سالم خود را تجربه کنند.