روز مبعث روز برانگيختن خرد‌هايي است كه در تابوت خرافه‌گرايي، هوس‌پرستي و جهل‌پيشگي دفن شده بود. روز مبعث روز تولد عاطفه‌هاست؛ عاطفه‌هايي كه در رقص شمشيرها زخمي مي‌شد و در جنگل نيزه‌ها جان مي‌باخت. آن روزها دختركان معصوم، به جاي آغوش گرم مادر در دامان سرد خاك مي‌خفتند. جوانان بلند قامت در جنگ جهالت‌ها جان به بارش تير‌ها مي‌دادند وزنان بي‌پناه در بند اسارت مي‌زيستند. آه كه چه خار‌هايي به پاي بشريت مي‌خليد و چه زخم‌هايي دل عاطفه‌ها را مي‌خست.

محمد سفير خداوند بود بر بندگان تشنه حقيقت و محبت و هدف نهايي او براي خلقت همه هستي كه «لولاك ما خلقت الافلاك». گل سرسبد هستي، مايه فخر و مباهات خداوند عالم بر روي زمين، كسي كه «بلغ العلي بكماله، كشف الدجي بجماله، حسنت جميع خصاله، صلوا عليه وآله». با غمزه و اشاره‌يي نكته‌ها و راز‌ها آموخت و به مقام استادي عالم رسيد: نگار من كه به مكتب نرفت وخط ننوشت / به غمزه مساله‌آموز صد مدرس شد محبوبي كه با جمال سيرت و صورت خود همه پرده‌هاي تاريك جهل و حجاب خودخواهي‌ها را كنار زد و در سير معراجي خود از جبرييل، امين وحي الهي پيشي گرفت، دلسوزي كه تا دم آخر رنج‌ها و درد‌ها را تحمل كرد تا نشان «رحمـ[‌للعالمين»را از دست بخشنده خدا دريافت كند. (ماهنامه مسجد، سال 93) امام علي(ع) درمورد بعثت پيامبر(ص) مي‌فرمايد: «فبعث‌الله مُحمداً بالحق... خداوند پيامبر را به حق برانگيخت تا بندگانش را از پرستش بتان به عبادت او درآورد و از پيروي شيطان به فرمانبردار او سوق دهد.» (نهج‌البلاغه، خطبه 147، ص 446) فلسفه و هدف بعثت پس از اثبات اينكه ما را خداي دانا و حكيم آفريده است به اين نتيجه مي‌رسيم كه اگر ما را به خودمان وامي‌گذاشت، كاري خلاف حكمت كرده بود. بنابراين لازم است خداوند به مقتضاي حكمتش بندگان رابه سوي كمال رهنمون سازد و راه راست را به ايشان بنمايد و چون او را نمي‌توان ديد پس بايد سفيراني را به سوي بندگان خود بفرستد تا راه‌هاي صلاح و سعادت را به آنها بياموزد و آنان را از گمراهي برهاند. قرآن مجيد درباره هدف از فرستادن پيغمبران چنين فرموده است: «مردم در آغاز يك گروه بودند و تضادي با هم نداشتند به تدريج اختلافات در ميان آنها پديد آمد. پس خداوند پيامبران را فرستاد تا نيكوكاران را به رحمت و غفرانش مژده دهند و بدكاران را از عذاب نيرانش بترساند و با آنها كتاب را به حق و راستي فرستاد تا در مورد نزاع و اختلاف مردم حكمفرما باشد». (سوره بقره، آيه212) بعثت‌هاي پياپي. به طوري كه در آيات قرآن اشاره شد و در احاديث اهل بيت عصمت و طهارت بيان شده است، خداوند متعال در زمان‌هاي مناسب پيامبراني را براي هدايت مردم برانگيخته و هيچ قومي را بدون راهنماي الهي وانگذاشته است. بعضي پيامبران داراي كتاب و شريعت بوده‌اند ولي بيشتر آنها پيامبران تبليغي بوده و به نشر و اجرا و تفسير شريعت مربوط به زمان خود مي‌كوشيدند و فرستادن انبيا به طور متناوب در زمان‌هاي مختلف بدين سبب بود كه اولا افراد بشر به علت عدم رشد نمي‌توانستند همه پيام وحي را يكجا دريافت كنند و تمامي معاريف آسماني را يكجا پذيرا شوند. ثانيا بر اثر غرض‌ورزي عده‌يي سودجو و ناداني اكثريت مردم، كتاب‌هاي آسماني مورد تحريف واقع مي‌شد و دستورات ديني دستخوش تغيير و تبديل مي‌گردد، لذا پيغمبر بعدي هم براي حفظ اصول و اساس دين و تاييد و تاكيد حقانيت پيغمبر سابق و تكميل معارف الهي برانگيخته مي‌شد و هم آمدن پيامبر بعد خودش را مژده مي‌داد، چنانچه در قرآن كريم راجع به حضرت عيسي (ع) آمده است: «و ياد آور هنگامي كه عيسي بن مريم به بني‌اسراييل گفت من همانا رسول خدا به سوي شما هستم و حقانيت تورات را كه پيش روي من است تصديق كنم و به رسولي كه بعد از من خواهد آمد و نامش احمد است مژده دهم.» (صف آيه 6)

بدون ترديد پيامبر اكرم(ص) پيش از بعثت، خداپرست و موحد بوده است و اين مطلب را همه دانشمندان مسلمان دانسته‌اند ولي در اينكه آن حضرت بر مبناي كدام شريعت دينداري مي‌كرد؟و آيا پيرو آيين بعضي از پيامبران سابق بود و يا به آيين خود عمل مي‌كرد اختلاف است.

بعضي گفته‌اند آن حضرت در آن دوره به شريعت نوح(ع) بوده است. بعضي‌ها گفته‌اند بر آيين ابراهيم(ع) بوده است. بعضي بر آنند كه طبق آيين عيسي(ع) عمل مي‌كرده است.

اما نظر جمعي از علماي شيعه اين است كه آن حضرت پيش از بعثت بر شريعت خود عمل مي‌كرده است و وحي و الهام به او مي‌رسيد و روح‌القدس پشتوانه و مواظبش بود و بعد از 40 سال بر ديگران مبعوث شد. احاديث بسياري نيز بر اين مطلب دلالت دارد. از جمله حديثي است كه عامه و خاصه روايت كردند كه آن حضرت فرمود: «من پيغمبر بودم هنگامي كه آدم ميان آب وگل با روح و بدن بود.» حضرت علي(ع) مي‌فرمايند: «خداوند بزرگ‌ترين فرشته از فرشتگانش را از دوران شيرخوارگي پيامبر(ص) با او همراه ساخته بود كه در شب و روز او را به سوي بزرگواري‌ها و خوب‌هاي نيكوي جهان وامي‌داشت.» (نهج‌البلاغه، خطبه قاصعه)

سن پيامبر به گفته مورخان هنگام بعثت 40 سال پس از عام الفيل (سال ولادت آن حضرت) بوده است. تاريخ بعثت آن حضرت را روز بيست و هفتم ماه رجب دانسته‌اند.


اعمال شب و روز مبعث

شيعيان اين روز را از اعياد بزرگ مي‌شمارند و بر اساس روايات اهل بيت(ع) غسل در شب و روز مبعث مستحب است. روز مبعث يكي از چهار روزي است كه در طول سال روزه‌اش امتياز خاصي دارد. زيارت حضرت رسول اكرم وحضرت علي(ع) از راه دور و نزديك، صلوات زياد بر محمد و آل محمد، خواندن 12 ركعت نماز با كيفيت خاص كه در كتب ادعيه نقل شده و دعاهاي مخصوص شب و روز مبعث.

ابن‌بطوطه كه از جهانگردان مسلمان سني‌مذهب است درباره مراسم شب مبعث در نجف اشرف چنين نگاشته است:

در شب 27 ماه رجب كه نام آن شب نزد اهل آنجا «ليله المحيا» است از عراقين و خراسان و بلاد فارس و روم، هر شل و مفلوج و زمينگيري را مي‌آورند و حدود 30 يا 40 نفر از اين بيماران آنجا جمع مي‌شوند و پس از عشا آنها را كنار ضريح مقدس اميرالمومنين مي‌برند و مردم جمع شده در انتظار بهبودي آنها به سر مي‌برند و بعضي نماز مي‌خوانند و بعضي ذكر مي‌گويند و بعضي قرآن تلاوت مي‌كنند و بعضي هم تماشاي روضه حضرت تا آنكه نصف يا دو ثلث از شب بگذرد، آن وقت تمام اين افراد مبتلا و زمينگير كه نمي‌توانستند حركت كنند ازجا برمي‌خيزند، در حالي كه صحيح و تندرست مي‌باشند مي‌گويند لا‌الله الا‌الله، محمد رسول الله، علي ولي‌الله و اين امري است مشهور و مستفيض و من خودم آن شب را در آنجا درك نكردم ولي از مردمان مورد وثوق كه اعتماد بر قول آنها داشتم شنيده‌ام.

اين عيد سعيد بر همه مسلمانان و رهروان پيامبر رحمت مبارك باد.

*عضو هيات علمي دانشگاه/اعتماد