توفان تازه تهران شايد نمونه اي آشکار از تغييرات اقليمي باشد که در کشورمان رخ داده است و هشدارهاي کارشناسان در زمينه فجايع زيست محيطي، چشم اندازي نگران کننده از محيط زيست کشور را ترسيم مي کند.

روز دوشنبه دوازدهم خرداد ماه، توفان شديدي تهران را در نورديد که کارشناسان هواشناسي آن را بي سابقه دانسته اند. اين توفان خسارات مالي بسياري بر جاي گذاشت و افزون بر آن به جان باختن پنج تن از شهروندان و زخمي شدن 44 تن ديگر منجر شد.

**چرايي وقوع توفان

اينکه چرا توفان با اين شدت در تهران به وقوع پيوست پرسشي است که ذهن بسياري از مردم، مسوولان و کارشناسان را به خود مشغول کرده است.

اين توفان که برخي کارشناسان سرعت آن را 130 و برخي 120-110 کيلومتر در ساعت گزارش کرده اند هفته گذشته به شکل مهيبي آسمان تهران را تيره و تار کرد و خسارات بسياري را بر تاسيسات فني و ساختمان ها وارد آورد. افزون بر آن شکستن درختان، لغو پروزاها و ... را به همراه داشت و موجب ترس و وحشت شهروندان تهراني شد.

اما توفان ها چرا و چه هنگام اتفاق مي افتند؟ توفان ها هنگامي رخ مي دهند که هوا به وسيله جبهه يک سلول توفان تندري (توفان همراه با رعد و برق) به سمت پايين و جلو رانده مي شود و گرد و غبار و خرده ريز ها را با خود مي برد. بادها در اين توفان ممکن است به سرعت هايي تا 100 کيلومتر در ساعت برسند و غبار و شن را تا ارتفاع سه هزار متري به بالا ببرند(1).

توفان‎ها، که در نقاط مختلف دنيا به صورت گردباد، بادهاي دريايي و يا تند باد ديده مي‎شوند، ممکن است گردبادي با سرعت چرخش 100 تا 400 کيلومتر در ساعت و سرعت جابجايي 50 تا 70 کيلومتر در ساعت ايجاد کنند.

در همين پيوند 'پرويز کردواني' پدر کوير شناسي ايران، روز شنبه به ايرنا گفت: اين توفان ناشناخته و محلي است و نمي توان آن را به بيرون از مرزهاي کشورمان نسبت داد و از طرفي هم نمي توان هم اکنون درباره علت آن به طور کامل نظر داد.

اين محقق و استاد دانشگاه افزود: توفان زماني اتفاق مي افتد که بر اثر گرم و سرد شدن هوا اختلاف فشار و دما پيش آيد به اين صورت که يک منطقه سرد و منطقه اي ديگر گرم مي شود و در اين حالت گردباد اتفاق مي افتد که با سرعت زيادي بالا مي رود و به طور عمده به صورت محلي بوده و ناشي از تغييراتي است که در طبيعت و اقليم صورت گرفته و سرانجام چنين پديده هايي را به دنبال دارد.

گردبادها هميشه در اثر ناپايداري بيش از حد در جو به وجود مي آيند. 2 توده هوا با دما و رطوبت گوناگون با يکديگر برخورد مي کنند و لايه هواي گرم زير لايه هواي سردتر جاي مي گيرد. هواي گرم معمولا به طرف بالا صعود مي کند و دماي خود را از دست مي دهد و قطرات آب را مي سازد که به صورت باران بر زمين فرو مي ريزند. اما اگر باد جانبي پديد آيد که هواي گرم در حال صعود را منحرف کند، هواي گرم با سرعتي حدود 450 کيلومتر بر ساعت شروع به چرخش حول محور خود مي کند و به صورت پي در پي سرعت چرخش بيشتر و شعاع آن کمتر مي شود(2).

'منوچهر فرج زاده اصل' استاد اقليم شناسي دانشگاه تربيت مدرس، درباره علت بروز توفان ها به ايرنا گفت: علت هاي شکل گيري توفان ها و تشديد آنها مشخص است که به اختلاف فشار بين مناطق بر مي گردد و در اين بين شرايط محلي نيز تاثير گذار است.

وي با اشاره به تغيير شرايط جوي و اقليمي، خشکي هوا را که ناشي از گرمايش و خشکي سطح زمين است يکي از علت هاي شکل گيري اين پديده طبيعي دانست.

يکي از مهمترين چالش هاي زيست محيطي جهان امروز، موضوع تغيير اقليم است که پيامدهايي همچون بالارفتن دماي زمين، آب شدن يخ هاي قطبي، بالا آمدن سطح آب هاي آزاد جهان و دگرگوني آستانه هاي آب و هوايي به دنبال داشته است.

در آسيا و به ويژه منطقه خاورميانه و کشورمان نيز از ديرباز وجود خشکي هاي فراوان و کمبود آب به عنوان يک مساله پايه اي مطرح بوده و در وضعيت کنوني نيز که محيط زيست با دگرگوني هاي بسيار رو به نابودي است هر روز رويدادها و پديده هايي غير معمول رخ مي دهد که پديده ريزگردها و توفان تهران شايد نمونه اي از اين تغييرات اقليمي باشد.

پرسشي که اين روزها اذهان مردم و مسوولان را به خود مشغول کرده اين است که چرا رخداد اين توفان پيش بيني نشده بود و سازمان هواشناسي را در اين بين مقصر مي دانند.

**پيش بيني نيازمند سيستم پايش

در همين زمينه خبرگزاري فارس به نقل از 'محمد اصغري' کارشناس سازمان هواشناسي، آورده است که سيستم پايش و پيش بيني هواي کشور ما بسيار ضعيف است و نمي توان از روز گذشته چنين رويدادي را پيش بيني کرد. با وجود اين سازمان هواشناسي صبح روز دوشنبه دوازدهم خرداد اطلاعيه اي مبني بر وزش باد شديد منتشر کرد که به دليل نبود شبکه اي مبني بر هواشناسي و نبود سيستم اطلاع رساني دقيق اين مشکل پيش آمده است.

در بسياري از کشورها با توجه به شرايط جغرافيايي و اقليمي آنها، براي پيش بيني مواقع توفاني و شرايط نامناسب جوي دستگاه هاي پيشرفته هواشناسي وجود دارد که با پيش بيني به هنگام ، امکان مديريت مناسب در شرايط بحران را فراهم مي کند که به گفته کارشناسان هواشناسي امکانات کشورمان در اين زمينه ضعيف بوده و پيش بيني چنين رخدادهاي جوي را در روز هاي پيش از وقوع با مشکل روبرو مي کند.

فرج زاده اصل در ادامه با بيان اينکه مديريت شرايط بحران در حوادث اين چنيني به بسترسازي و ايجاد تمهيدات مناسب نيازمند است، گفت: براي مخاطرات اقليمي راهکارهاي مديريتي فراواني وجود دارد که مي تواند در کاهش خسارات و جلوگيري از تشديد بحران تاثيرگذار باشد.

اين اقليم شناس با بيان اينکه اولين کار در اين زمينه ايجاد يک سيستم هوشيار است که هم اکنون در کشورهاي ديگر از جمله آمريکا مورد توجه است که با استفاده از داده هاي ماهواره اي و نقشه هاي هواشناسي و سيستم هشدار به همه شهروندان اطلاع رساني مي شود.

راهکار ديگر به نظر فرج زاده، ايجاد يک سيستم مديريت ريسک است که خطرات رخدادهايي مانند توفان را براي مناطق مختلف پيش بيني و ميزان آسيب پذيري آنها را به درستي مشخص کند. اينکه چه نوع آسيب هايي وارد مي شود؟ آيا تاسيساتي هستند که مقاومت يا آسيب پذيري کمتري داشته باشند؟

و راهکار ديگر، کاربرد مواد و وسايلي با مقاومت بيشتر در ساخت تاسيسات و سازه ها در مناطق مختلف شهري، روستايي، ساحلي و ...است.

سيستم پايش و پيش بيني مناسب و قوي اين امکان را به وجود مي آورد که آمادگي هاي لازم در دستگاه هاي مديريت بحران به خوبي شرايط را در کنترل داشته باشند و با آگاهي دادن و اطلاع رساني به هنگام مردم را براي روبرو شدن با چنين شرايط آماده کنند.

تغييرات سال هاي گذشته در اقليم و منابع آب کشور و پيامدهاي آن از جمله گرم شدن هوا، کاهش بارندگي ها، خشکسالي هاي پي در پي، پايين رفتن سطح آب هاي زير زميني و ... نشان مي دهد که تغيير اقليم در کشورمان بايد مورد توجه جدي قرار گيرد.

توفان تازه تهران شايد نمونه اي آشکار از تغييرات اقليمي باشد که در کشورمان رخ داده است و هشدارهاي کارشناسان در زمينه فجايع زيست محيطي، چشم اندازي مبهم از محيط زيست کشور را ترسيم مي کند.