سمیه صادقی: ادبیات کودک ونوجوان به آثاری گفته می شود که هم از نظر درون مایه وساخت وهم از نظر زبان وبیان وشیوه ارایه با نیازها، علاقه مندیها، تجربه ها و تواناییهای درک وخواندن کودکان ونوجوانان متناسب باشد و مطمئناً بخش مهمی از این متناسب بودن، به محتوای این آثار باز می گردد .

عنصر تخیل، اصلی ترین جوهره این گونه از ادبیات است، اما مسأله این است که هرشکلی از تخیل برای کودکان و نوجوانان قابل ارائه است؟ ادبیات کودک و نوجوان در سالهای اخیر به محل منازعه دو گروه بدل شده است؛ گروهی که باز گذاشتن دست تخیل در مضمون پردازی را با هدف رشد خلاقیت کودکان مجاز می دانند و گروه دیگری که به کارکردها و سوء کارکردهای تربیتی این گونه آثار نیز توجه دارند.
یکی از روشن ترین جلوه های خیال پردازی بی حد و حصر برای کودکان و نوجوانان، مجموعه داستان های موفق «هری پاتر» است. رمان «هری پاتر» در بین کودکان و نوجوانان سراسر جهان جاذبه خاصی دارد و می توان آن را تأثیرگذارترین رمانی دانست که با شیوه نوینی وارد عرصه این ادبیات شده است. نویسنده این اثر «جی. کی. رولینگ» توانسته است سبک «هری پاتری» را در فراسوی مرزهای سرزمینی خود رواج دهد و سحر وجادویی در اثر خود خلق کند که با انبوهی از مخاطبان کودک ونوجوان رابطه برقرار کند وبا استقبال چشمگیری هم روبه رو بوده است .
اما پرسش این جاست که آیا رمانی که سحر وجادو در آن به چنین شیوه پررنگ و جذابی گنجانده شده است، مطلوب خانواده های ایرانی برای فرزندانشان است؟ این پرسش که رواج «هری پاتر» و آثاری مانند آن که به فضای ساحرانه و جادوگرانه دامن می زند چه پیامی را می تواندبه کودکان ونوجوانان منتقل کند، نشان می دهد چرا کودک ونوجوان ایرانی جذب این گونه آثار که دارای زرق وبرق، ظاهری زیبا وفریبنده هستند می شوند وچرا جای آثار بزرگی مثل شاهنامه خالی است؛ مگر این گونه آثار هم سرشار از تخیل و مضمونهای متنوع نیستند؟
این پرسش وقتی پررنگ تر می شود که با انبوهی از تقلیدهای بیشتر متوسط نویسندگان ایرانی از هری پاتر روبرو می شویم . کودکان ما که کودکی خود را در فضایی سرشار از جادو و سحر پشت سرمی گذارند، آیا فردا می توانند در برابر آسیبهای این شکل از تفکر، مقاوم باشند؟

آنها بر اساس فرهنگ خود قصه می نویسند

مصطفی رحماندوست، از پیشکسوتان عرصه ادبیات کودک ونوجوان، درباره وجود سحر وجادو دراین ادبیات بخصوص رمان «هری پاتر» می گوید: «من معتقد نیستم که «هری پاتر» مبتنی بر سحر وجادواست. این رمان قصه ای را دربردارد که در آن وقتی قهرمان داستان با مشکلی روبه رومی شود، از نیروی سحر وجادو استفاده می کند. «هری پاتر» داستانی است که در فضای مدرسه جادو می گذرد. داستان موفقی است که درسراسردنیا خوانندگان بی شماری دارد وحتی کودکانی که اهل کتاب خواندن نیستند، طالب آن هستند. این رمان به دلیل کشش و جذابیت خاصی که دارد کودکان ونوجوانان را به مطالعه علاقه مند کرده است.»
او در ادامه می گوید: «نمی توان گفت که نیروی الهی هیچ گونه جایگاهی در این رمان ندارد، بلکه هر جامعه ای با توجه به اعتقادات و فرهنگ خود داستانهایی را خلق می کند که منطبق با سلیقه های جوامع خود است واغلب با استقبال هم روبه رو می شود، در این داستان هم نیروی الهی به گونه دیگر نشان داده شده است وچون درایران از قدیم سحر وجادو را نیروی اهریمنی می دانستند، پس اغلب می بینیم که در داستان نویسی مان کمتر از این مقوله استفاده می کنند.»
وی همچنین، درباره تأثیر این گونه آثار بر کودک ونوجوان خاطر نشان کرد: «کودکان و نوجوانان بر حسب جذابیتی که این گونه آثار برایشان دارد، جذب آنها می شوند. و سحر وجادو هم در ادبیات داستان نویسی، مقوله ای جذاب برای کودک و نوجوان است.»
وی در مورد تأثیر هری پاتر بر ادبیات کودک و نوجوان ایران، گفت: «نویسندگان در ادبیات کودک و نوجوان باید به دنبال جاذبه های نوجوان پسند باشند و بتوانند با مخاطب ارتباط گیرایی بر قرار کنند. مشکل رمانهای ما در این است که نمی توانند با مخاطب ارتباط برقرار کنند و جاذبه و کشش ندارند رمان «هری پاتر» به خواننده کمک می کند پا به عرصه تخیل بگذارد واتفاقهای جالب و عجیبی که در آن رخ می دهد، برای بسیاری از افراد جاذبه دارد. آیا جذابیت داستانهای ایرانی هم به تأثیرگذاری سحر وجادویی است که ما در داستان هری پاترشاهد آن هستیم ؟»
وی با اشاره به اینکه سحر وجادو براساس باورهای مردم غرب نوشته شده است می گوید: «همین مسأله را به گونه ای می نویسند و در ادبیات بازتاب می دهند که برای ملیتهای دیگر نیز دارای جاذبه است . در حالی که درایران به سحر وجادو آن گونه که درغرب به آن می پردازند، پرداخته نمی شود. وجود داستان به تنهایی کافی نیست، بلکه باید تأثیرگذارباشد تا بتواند مخاطب را درگیر کند، مثل اتفاقی که درمورد رمان هری پاتر افتاده است.»
وی با اشاره به اینکه ادبیات کودک ونوجوان پس از انقلاب رشد چشمگیری را به دنبال داشته است، می گوید: «قبل از انقلاب، در داستانهای ایرانی شاهد مضمونهایی همراه با سحر وجادو واغلب داستانهای بی اساس بوده ایم ولی امروزه ادبیات کودک ونوجوان نسبت به سالهای قبل توانسته است جایگاه خود را پیدا کند، حال آنکه امیدواریم داستانهای ایرانی هم بتوانند با مخاطب کودک و نوجوان، رابطه گیرایی بر قرار کنندوامروزه در داستان نویسی مان شاهد موضوعهای گوناگون (خانوادگی- پند و اندرز-تخیلی، فانتزی وغیره ) بوده ایم.
رحماندوست در ادامه می گوید: «در فرهنگ ما سحر وجادو بر اساس اعتقاداتمان جایگاهی ندارد وداستانهای دارای این گونه مضامین، به صورتی هستند که در آنها جادوگر شخصیتی منفی نشان داده شده است . ما در داستانهای ایرانی بیشتر باید به دنبال جاذبه های خودمان باشیم ومهم این است که بتوانیم به زبان جهانی بنویسیم، واینکه آیا کودکان ونوجوانان ما با توجه به سیر داستان و رمانهای غربی در کشور، می توانند پذیرای مؤلفه های جامعه خود باشند؟ ایشان در جواب افزودند:اگر در این راستا نویسندگان ما هم بتوانند آثار ملی کشورمان را منطبق با ذوق وسلیقه کودک ونوجوان خلق کنند، به طور حتم کودک و نوجوان، پذیرای مؤلفه های جامعه خود است. وی درپایان اشاره داشت: سحر وجادو در آثار من کاربردی ندارد.»

نویسندگان ایرانی مقلد هری پاتر هستند

در این باب، علی اصغر سید آبادی، شاعر داستان نویسی که در حوزه کودک ونوجوان آثار شاخصی دارد، می گوید: «هری پاتر» نه تنها بر روی ادبیات کودک ونوجوان کشور ایران تأثیر می گذارد، بلکه بر روی ادبیات دنیا هم تأثیرگذاشته وموجی از داستانهای مرتبط به جادوگری وفضایی اسطوره ای را به وجود آورده است، اما در کشور ما نویسندگانی تحت تأثیرهری پاترداستانهایی نوشته و کارهای تقلیدی وضعیفی ارائه کرده اند و از سنت های مرتبط با آن بی اطلاع بوده اند همچنین در مورد وجود آثاری همچون هری پاتر که باعث کناره گیری کودکان ونوجوانان از آثار ایرانی می شود، گفت: «من فکر می کنم این گونه نیست. چیز دیگری موجب این رخداد می شود.
در کشور ما آثار ایرانی خوبی نوشته شده است که شمار آنها کم نیست، ولی به اندازه کتابهایی مانند هری پاتر تبلیغات نمی شود. ما نباید کوتاهی خودمان را به گردن آثار دیگر بیندازیم.» «سید آبادی» درباره اینکه چرا با وجود داستانهایی مانند شاهنامه مخاطب کودک ونوجوان جذب این گونه آثار می شوند، افزود: «شاهنامه و رمان «هری پاتر» منافاتی با هم ندارند.
یک نوجوان هم می تواند هری پاتر بخواند وهم شاهنامه دست بر قضا، شاهنامه در چند سال گذشته از زمره آثاری بوده است که کودکان ایرانی از آن استقبال کرده اند، مانند رمان «من وپارسیان» اثر آرمان آرین که بازنویسی شاهنامه است و چندین بار توسط ناشران ما چاپ و همچنین قصه های شاهنامه که بارها تجدید چاپ گردید، از نمونه های خوب آن می توان باز نویسی های خلاق «آتوسا صالحی» را نام برد که بیش از 10 باربه چاپ رسیده است.»