شرق نوشت: پيشينه استفاده از قليان را طبق اسناد به دست آمده به دوران شاه طهماسب يكم صفوي نسبت داده اند كه تنباكوي آن احتمالااز طريق امپراتوري عثماني وارد مرزهاي ايران شده و ساخت قليان توسط هنرمندان ايراني صورت گرفته است. نخستين تصويري كه از قليان به شكل و شمايل امروزي به دست آمده است از نقاش مشهور دربار شاه عباس صفوي به نام رضا عباسي است. همچنين بايد اذعان داشت كه اروپاييان اولين بار در دوران صفويه با كشيدن تنباكو و قليان آشنا شدند. قليان ساخت ايران داراي قطعات مختلفي بود كه هريك از قطعات از جنس هاي مختلف ساخته شده بود و تزييناتي مخصوص به خود داشت كه برحسب نوع مصرف و احتياج به اندازه و اشكال گوناگون ساخته مي شد.

قليان ها معمولااز بادگير، سرقليان، تنه، ميلاب، ني و كوزه تشكيل مي شدند. كوزه قليان ها از جنس شيشه، سفال، چوب، سنگ، كدو، چيني و نارگيل بودند كه قسمت دوم آن شامل تنه يا بدنه قليان بود كه از فلز يا بيشتر از چوب ساخته مي شد. تنه هاي فلزي اگر از فلزات گران قيمت مانند طلاو نقره ساخته مي شد دانه نشان، مليله كاري مي شد و اگر از فلزات ارزان مانند برنج ساخته مي شد آن را مطلايا رويش نقاشي رسم مي كردند. معمولاقليان هايي كه داراي بدنه فلزي بودند، سر قليان نيز دو قسمت داشت كه قسمتي از آن متصل به تنه قليان بود و قسمت ديگر به صورت قيف مانند بود كه جاي تنباكو و آتش قرار داشت. براي تزيين سر قليان ها، اغلب زنجيرهايي ظريف به آن آويزان مي كردند.

چپق نيز وسيله اي براي دود كردن مردم بود كه داراي تزيين خاصي نبود و فقط چوب چپق ها خاتم كاري يا منبت كاري مي شد. استفاده از قليان و رواج بيش از اندازه آن در پايتخت صفوي به حدي گسترش پيدا كرد كه شاه عباس سعي كرد از استعمال بيش از حد قليان در بين مردم سرزمينش جلوگيري كند و براي اين كار روزي در مجلس دستور داد به جاي استفاده از تنباكو در قليان از پهن استفاده كنند تا بلكه حضار از استعمال آن جلوگيري كنند اما ميهمانان مدعي شدند كه قليان مزبور از بهترين نوع تنباكو پر شده است و آن هنگام بود كه شاه عباس به قدري عصبي شد كه خطاب به حضار گفت«مرده شور چيزي را ببرد كه نمي توان آن را از پهن تشخيص داد.»

 به طور كلي دو نوع مشخص قليان وجود داشت كه اول قليان هايي داراي كوزه هاي عادي بودند كه معمولادر منازل مورد استفاده قرار مي گرفت و نوع دوم آن قليان هاي نارگيلي بود كه در هنگام گردش و سواري به دليل سبكي وزن كارايي داشتند و استفاده مي شد.
    
    ورود قليان به تهران
    با روي كار آمدن سلطنت قاجاريه و انتخاب تهران به عنوان دارالخلافه، قليان به عنوان بخشي جدايي ناپذير و از ضرورت هاي زندگي تهرانيان شد اگر در خانه كسي قليان وجود نداشت يعني آنكه صاحبخانه متمدن نبود. بدون قليان هيچ كاري در خانه صورت نمي پذيرفت نه ميهمان نوازي، نه مذاكره، نه معامله و... اشراف و بزرگان نيز براي چشم و هم چشمي در داشتن قليان هاي ممتاز، به سفارش قليان هايي از جنس هاي طلا، نقره و جواهرات مي پرداختند. تهرانيان نسبت به اين ابزار دودي چنان عادت داشتند كه محال بود از آن صرف نظر كنند. اولين چيزي كه بر سر سفره غذا مي گذاشتند قليان بود و حتي در ماه رمضان نخستين موردي كه براي افطار آماده مي شد، قليان بود. تهرانيان هنگام سواري و مسافرت نيز از كشيدن قليان غافل نمي ماندند و رنج سفر خود را با كشيدن قليان هموار مي كردند. همچنين كشيدن قليان در سلام هاي رسمي دوره قاجاريه بسيار معمول بود و قليان هاي سلام شاهان قاجار هم اكنون در موزه جواهرات سلطنتي نگهداري مي شود. مصرف بي رويه قليان در ميان پايتخت نشينان به حدي بود كه ناآرامي ميان برخي از مسوولان را در پي داشت تا آنجا كه حدود يكصد سال گذشته، در جرايد كثير الانتشار تهران از معايب و مضرات قليان سخن به عمل آورده بودند: «چنانچه كه پيداست براي جلوگيري از اين گونه كارها، سخت گرفتن يا بها را گران تر كردن و مانند اينها سودي نتوان داشت چه بسا كه به آزمندي دودكشان بيفزايد و يگانه راه چاره آن است كه پزشكان و دانشمندان در اين باره چيزهايي نويسند و گفتارهايي رانند و زيان دود يا بي اندازگي آن را با زبان پند و با دليل هاي دانشي بازنمايند.»
    
    اهميت قليان در تعيين شخصيت افراد
    جعفر شهري مورخ و تهران شناس، قليان را از لوازم احترام به افراد مي دانست و اينكه در مجالس، قليان نخست به دست چه كسي داده شود و تا به كجا دست به دست شود برگرفته از تاييد و محبوبيت شخص موردنظر بود. اگر نخستين قليان به ميهمان تعارف شود دليل بر خوشامدگويي صاحب پذيرايي به آن فرد بود و اگر قليان دوم و سوم به طرف پيشكش شود معناي خداحافظي را در برداشت و اگر به شخص قليان تعارف نشود يا از او معذرت خواست كه قليان وجود ندارد دليل اين بود كه از ديدن شخص راضي نبوده اند و بهتر است فرصت را مغتنم بشمارد، برود. اين سنت چنان در تهران فراگير شده بود كه براي آنكه به كمتر كسي بربخورد هر ملاو بزرگي براي خود يك قليان چاق كن خاص به همراه داشت و از آنها مي خواست كه برايشان قليان آماده كنند. در هر صورت بدون وجود قليان، هيچ مجلسي، مجلس تمام و كمال نبود. در ميهماني ها، روضه خواني ها، مجالس فاتحه، هفت، چله، عزا، شيريني خوردن، بله بوران، مجالس عقد و عروسي، شب نشيني و آشتي كنان، وجودش ضروري و لازم بود.
    
    پذيرايي با قليان در مراسم خواستگاري
    يكي از امور موردپسند واقع شدن دختر در مراسم خواستگاري نحوه برخورد، تعارف، تر و تازه بودن و نحوه پذيرايي با قليان از خواستگار بود. اينكه دختر دم بخت چگونه قليان را به دست خواستگار دهد يا اينكه تنباكو خوش نم و آتش مرتب و بي دود باشد از جمله مواردي بود كه قوم شوهر به آن اهميت بسياري مي دادند. اگر در اولين روز ورود خواستگار به خانه دختر دم بخت، عروس قبل از شربت و شيريني براي خواستگار قليان مي آورد، خانواده داماد بلافاصله قيد عروس را زده و با اخمرويي مي گفتند: «عروس تلخي آورده و زندگي پسرمان را تلخ مي كند» و فورا برخاسته و از خانه عروس بيرون مي رفتند چراكه معتقد بودند تعارف قليان قبل از شيريني و شربت به معناي عزاست يا اينكه عروسي پسرشان مبدل به عزا مي شود.