روزنامه اینترنتی فراز نوشت: «همیشه امکان اینکه آسمان بر سرمان بیفتد هست؛ تئاتر به وجود آمده است که این را به ما یادآوری کند»؛ این جمله آنتونن آرتو، نویسنده، بازیگر و کارگردان فرانسوی عجیب به حال و روز این روزهای هنرهای نمایشی نزدیک است، هنری که تا پیش از مصیبت کرونا هم چندان حال و روز خوشی نداشت و حال این ویروس و اثرات شومش تنها بهانه ای کوچک شد که پس از سال ها زانو بزند.
بلاتکلیفی هنرهای نمایشی در روزهای تعطیلی و قرنطینه
این روزها تعطیلی دو هفتهای بسیاری از مشاغل در سطح پایتخت و شهرهای بزرگ که در وضعیت قرمز کرونا قرار دارند، نقل اصلی بسیاری از محافل است. کم تر از یک هفته از اعلام محدودیتهای شدیدتر ناشی از کرونا در ۲۴ مرکز استانهای کشور از جمله تهران گذشته است؛ تعطیلی که تمامی مشاغل گروههای ۲، ۳ و ۴ را به مدت دو هفته در بر می گیرد، تعطیلی که علیرغم واکنش خاص از سوی سید عباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، محمد مجتبی حسینی، معاون هنری وزیر ارشاد، قادر آشنا، مدیرکل هنرهای نمایشی و نیز دیگر مدیران زیرمجموعههای تئاتر دولتی، به نظر می رسد همانند سینماها، متوجه هنرهای نمایشی نیز باشد. از طرفی در طول عمر نزدیک به یک ساله کرونا در ایران، شاهد انفعال تمام قد تمام مسئولان مربوطه هنرهای نمایشی نیز بودیم؛ چراکه نه توانستند مخالفت خود را نسبت به برخی تصمیمات ستاد ملی مقابله با کرونا اعلام کنند و نه حتی علنی اعلام کردند که مثلا تئاتر در شرایط فعلی باید تا مدتی تعطیل بماند. در این شرایط گروههای تئاتری مدام در وضعیت تمرین کردن یا نکردن، اجرا رفتن یا نرفتن قرار گرفتهاند و این روند فرسایشی وضعیت فکری و روانی آنها را مختل کرده است و گویی تبدیل به توپ پینگپنگی سرگردان در میانه بیکفایتی تصمیمگیرندگان در رفت و برگشتند! پیش از این و با تعیین محدودیتهای جدید مبنیبر اینکه فعالیتهای تئاتری باید تا قبل از ساعت ۱۸ انجام شود، هیچ کدام از مدیران و مسئولان تصمیمگیرنده و در رأس آنها وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، اقدام مشخصی در خصوص روشن شدن وضعیت فعالیت گروههای نمایشی نکردند تا اینکه این محدودیتها به فصل تعطیل کامل همه فعالیتها متصل شد!
از جشنواره تا نمایش آنلاین
تئاتر جزو هنرهایی است که در دروان کرونا آسیب جدی به آن وارد شده است. اگر چه سینما یا موسیقی تا حدودی از ظرفیت اجرای آنلاین برخوردار هستند، اما تئاتر به عنوان هنری که حضور فیزیکی و به اصطلاح دم تماشاگر در آن اهمیت ویژهای دارد، به دلیل از دست دادن این عامل دچار چالش جدی است. در این میان یکی از موضوعات در عرصه تئاتر برگزاری جشنوارههاست. جشنواره تئاتر عروسکی و جشنواره فجر دو رویداد مهم عرصه نمایش در ایران هستند که دبیرانشان با چالش چگونگی برگزاری آنها دست و پنجه نرم میکنند. از سویی دیگر مشکلات معیشتی فعالان تئاتر در دوران کرونا سبب شده برخی از این فعالان مقابل برگزاری جشنوارههای تئاتر یک علامت سؤال بزرگ قرار دهند. چراکه اگر دو عامل جشنواره و آنلاین شدن را ترکیب کنیم ، باز هم برای محقق شدن آن، باید گروه وجود داشته باشد، تمرین و روند تولید را طی کند و به همین خاطر همه عوامل و گروه را درگیر شرایط خطرناکی میکند. در این میان جالب است بدانید در حال حاضر برخی از هنرمندان تئاتر و اعضای خانه تئاتر به دنبال این هستند که «هنر کارت» بگیرند تا بر اساس آن برای ۹ ماه بیکاری مبلغ یکمیلیون و ۵۰۰هزار تومان دریافت کنند که این مبلغ برای چند ماه بیکاری یک شوخی است!
بودجه احتمالی جشنواره صرف چه می شود؟!
دبیر سی و نهمین جشنواره تئاتر فجر در مصاحبه ای اعلام کرده که ممکن است این جشنواره حداقل با یکسوم ظرفیت یا حتی بدون تماشاگر و فقط برای اجرای داوری به صورت زنده برگزار شود. اما اظهار نظر او درباره بودجه این دوره هم جالب توجه است:«قطعاً در این دوره هر چقدر بودجه به جشنواره تعلق بگیرد، تمام آن برای هنرمندان داخلی هزینه خواهد شد و حتی اگر مهمان یا اجرای خارجی هم داشته باشیم، قطعاً از این بودجه برای آنها خرج نخواهد شد و بودجه آن باید به طریق دیگری تأمین شود. بودجهای که برای این دوره پیشنهاد دادهایم، مبلغ ۶میلیارد و اندی است که از بودجه سال گذشته تقریباً حدود یکمیلیارد تومان هم کمتر است، اما هنوز این بودجه مصوب نشده که امیدوارم همین مبلغ تصویب شود و کمتر نشود»!
وضعیت مبهم خسارت کرونا بر تئاتر
شانزدهم اردیبهشت سال ٩٧، ایرج راد در اظهارنظری از کسر درصدی از قرارداد هنرمندان بابت بیمه تامین اجتماعی خبر داد و آن را غیرقابل توجیه عنوان کرد. رئیس هیاتمدیره خانه تئاتر درحالی از این کسر پول –که میتوانست به ملاکی برای دریافت خدمات بیمه در آینده منجر شود– انتقاد میکرد که وضعیت شغلی هنرمندان در تئاتر مبهم است. ایرج راد در همان انتقاد گفته بود: «مگر هنرمند، پژوهشگر یا نویسنده برای اجرای اثر خود، به کارگری نیاز دارد که باید بابت این کارگر موهومی حق بیمه بپردازد.» او همچنین به این نکته اشاره کرد که در کسر این رقم سازمان تامین اجتماعی خدماتی به هنرمندان ارائه نمیدهد.این گفتهها بیپاسخ میماند و درباره مساله مفاصانامههای بیمه در حوزه تئاتر پاسخ روشنی ارائه نمیشود. هرچند برخی بر این باور بودند این بیمه میتواند مسائلی چون ازکارافتادگی حین کار را شامل شود یا حتی میتواند بهعنوان سابقه کاری در ساختار بیمه ثبت شود؛ اما تشکلهای تئاتری در روشنکردن ماجرا اقدامی نکردند و دولت در ساحت وزارتهای ارشاد و کار اطلاعرسانی دقیقی انجام نداد. نتیجه کار آن شد که وضعیت شغلی تئاتر مبهم باقی بماند. حال با شیوع کرونا و در تلاش برای ارزیابی خسارت واردشده به تئاتر مشکل بالا عیان میشود. هیچ اطلاعاتی از وضعیت شغلی هنرمندان وجود ندارد. قراردادی ثبت نشده است تا مسئولان ارشاد دریابند به افراد چه خسارتی وارد شده است. وضعیت بیمه بسیار مبهم است و اساسا تشکلها، برای ثبت حرفه خود اقدام ویژهای نداشتهاند و هم اینکه چشمانتظار تفاهم نامهای بودند که در ایام کرونایی میان وزارت ارشاد و کار منعقد شده بود و با آمدن کرونا عملا معلق شد. با اینکه قادر آشنا، مدیرکل هنرهای نمایشی به اتابک نادری ماموریت میدهد گزارشی درمورد خسارت واردشده از تعطیلی تئاتر فراهم کند؛ اما طبق گزارش فرهیختگان، این گزارش بدون داده خاصی منتشر میشود. هیچ اطلاعات مناسبی برای ارزیابی وضعیت خسارت وجود ندارد. مشخص نیست سطح درآمدی هر هنرمند به چه میزان است. حتی درمورد تعداد هنرمندان تئاتر نیز اطلاعات مناسبی وجود ندارد و درنهایت همهچیز باید به سامانه استقرار گروهها در شهرستانها و اعضای خانه تئاتر ختم شود. این بهمعنای حذف بیشتر هنرمندان تئاتر است که عضویتی در هیچ تشکلی ندارند اما علت چیست؟
اعلام گردش مالی، خط قرمز مدیران تئاتر
یکی از مشکلات عمده در حوزه تئاتر نبود اطلاعات دقیق درباره گردش مالی است. بهجز سالنهای دولتی هیچ عرصه تئاتری دیگری اقدام به انتشار فروش آثار نمیکند و آن را خلاف حریم شغلی خود میداند. در حالی که در سینما سالها فروش گیشهها اعلام میشود، در تئاتر مقاومت عجیبی نسبت به این مساله وجود دارد. نتیجه آنکه هیچ ارزیابی برای آنکه تعطیلی تئاتر به چه میزان خسارت به گروههای تئاتری وارد کرده است وجود ندارد. به نظر می رسد تئاتر در دردسری گرفتار شده بود که شاید بهنوعی خود نیز عاملش باشد.
اما راه نجات چیست؟!
در محافل دولتی که برای جبران خسارت تشکیل می شود حتی نامی هم از تئاتر نمی برند. در این شرایط شاید بهتر است خانواده نمایش، با همان اندک درآمدی که می توان از نمایش آنلاین داشت، صورت خود را سرخ نگاه دارند. عده ای نیز چشم امید به تلویزیون دارند تا با پوشش فیلم تئاتر ها به صورت گسترده، حامی باشد هرچند این نیز با رسالت تئاتر که زنده بودن است مغایر است اما با پیشینه فیلم تئاتر ها آن هم با مشارکت اهالی اصیل و قدیمی تئاتر ایران کاملا همخوانی دارد. با این حال گویی این حوزه کماکان باید برای توسعه زیرساخت هایش بکوشد تا با موج تازه کرونا، بر تعداد بیکاران این حوزه افزوده نشود.
