سرویس اقتصادی «انتخاب»: یکی از پیامدهای مهم بحران روسیه و غرب افزایش قیمت نهادههای کشاورزی و دامی در جهان و همچنین کمبود آنها در نتیجه تحریمهای غرب علیه روسیه است. شدت تحریمها به گونهای بوده که بسیاری از شرکتهای بزرگ و کوچک و حتی بانکهای بزرگ از ارائه هرگونه خدمات به بازرگانان روسی خودداری و شرکتهای حمل و نقل بینالمللی مانند «مرسک» از پهلو گرفتن در بنادر این کشور خودداری میکنند. به همین دلیل کریدورهای صادراتی و وارداتی بین روسیه و غرب با اختلال جدی مواجه شده است. این موضوع ضمن افزایش قیمت محصولات کشاورزی و مواد غذایی باعث کمبود آنها در بازار به دلیل سیاستهای جنگی روسیه و اوکراین در نتیجه این تحریمها شده است. با توجه به اینکه ایران به طور میانگین وابسته به واردات نهادههای دامی و کشاورزی است و طبق آمارها حدود 16 میلیون تن فقط نهادههای دامی وارد میکند لذا این وضعیت روی کشوری مانند ایران تاثیر مهمی خواهد داشت.
سهم روسیه و اوکراین از محصولات کشاورزی و غذایی در جهان
آمارها نشان میدهند که دو کشور روسیه و اوکراین طی 25 سال گذشته صادرکنندگان مهم محصولات کشاورزی به ویژه در دو بخش مهم غلات (ذرت، گندم و جو) و دانههای روغنی (از جمله روغن آفتابگردان و..) بودهاند.
طبق آماری که وزارت کشاورزی آمریکا ارائه داده سهم روسیه و اوکراین از تولید جهانی گندم بین سالهای 2017 تا 2021 حدود 14 درصد بوده و در این بین سهم روسیه به تنهایی نزدیک 10 درصد بوده که رتبه اول جهان است و سهم اوکراین نیز نزدیک 4 درصد است که در رده پنجم تولید گندم جهان قرار دارد. سهم این دو کشور در صادرات گندم خیلی بیشتر است و به حدود 30 درصد میرسد که سهم روسیه نزدیک 20 درصد و سهم اوکراین نیز حدود 10 درصد است. این در حالیست که اگر چه چین و هند بزرگترین تولیدکنندگان گندم هستند اما سهم آنها از صادرات بسیار پایین است و این دو کشور حتی واردکننده گندم نیز هستند.
اوکراین همچنین چهارمین صادرکننده ذرت دنیا بعد از کشورهای آمریکا، برزیل و آرژانتین به شمار میرود که سهمی 15 درصدی از بازار جهانی را در اختیار دارد. این در حالیست که روسیه تنها 2.3 درصد صادرات ذرت جهان را به خود اختصاص داده است.
دو کشور روسیه و اوکراین هردو به تنهایی 19 درصد تولید جهانی جو و حدود 32 درصد صادرات این محصول را را به خود اختصاص دادهاند. در بخش روغن سویا نیز دو کشور روسیه و اکراین در بین ده کشور اول دنیا قرار دارند. 82 درصد تولید روغن سویا و 90 درصد صادرات این محصول متعلق به سه کشور آمریکا، برزیل و آرژانتین است و این دو کشور درگیر جنگ تنها 2.3 درصد سهم تولید و 2.1 درصد سهم صادرات را از آن خود کردهاند. اما وقتی بحث روغن آفتابگردان باشد این دو کشور یعنی روسیه و اوکراین هیچ رقیبی ندارند. حدود 60 درصد تولید و 75 درصد صادرات روغن آفتابگردان در اختیار این دو کشور است.
این آمارها نشان میدهد که بحران این دو کشور تاثیر زیادی روی حجم و ارزش این محصولات در جهان خواهد داشت چرا که نه تنها صادرات این دو کشور به اروپا و سایر نقاط جهان محدود خواهد شد بلکه به دلیل سیاست اقتصادی جنگی و تحریمی احتمالا مقامات اقتصادی دو کشور از صادرات این محصولات به دلیل نیاز داخلی خودداری خواهند کرد. این موضوع قطعا باعث به خطر افتادن امنیت غذایی در جهان خواهد شد.
قیمت محصولات کشاورزی بعد از حمله روسیه به اوکراین
یکی از اولین پیامدهای حمله روسیه به اوکراین افزایش قیمت انواع نهادههای کشاورزی در جهان بود. از زمان حمله قیمت گندم بیش از 48 درصد افزایش یافته و این در حالیست که پیش از آن نیز قیمت این محصول حیاتی افزایش شدیدی را تجربه کرده بود. همچنین قیمت ذرت نیز رشد 9 درصد را تنها طی یک هفته تجربه کرد. به طور میانگین طبق آمارها قیمت غلات رشد 15 درصدی را از زمان حمله روسیه ثبت کرده است.
یکی از دیگر از پیامدهای مهم این وضعیت افزایش قیمت کود شیمیایی است که برای صنعت کشاورزی بسیار حیاتی است. افزایش قیمت این محصول میتواند باعث تورم تولیدکننده و به تبع آن تورم مصرفکننده صنایع غذایی شود. وزارت صنعت روسیه از تولیدکنندگان کود شیمیایی کشور خواسته تا صادرات این محصول را متوقف کنند که همین امر باعث رشد 10 درصدی قیمت شده است. بسیاری از کشورهایی که تولیدکنندگان محصولات کشاورزی هستند از جمله برزیل در تامین کود شیمیایی مورد نیاز با مشکلات جدی مواجه شدهاند.
شاخص محصولات غذایی بلومبرگ نشان میدهد که این شاخص از نزدیکی 300 واحد در ابتدای سال 2022 به نزیکی 400 واحد رسیده که این میزان رشد برای تنها دو ماه سال بسیار زیاد است. این در حالیست که پیش از آن نیز قیمت انواع محصولات کشاروزی و غذایی نیز در حال رشد بوده است. به عنوان مثال شاخص مواد غذایی بلومبرگ در ابتدای سال 2020 زیر 200 واحد بوده و تا انتهای سال 2021 به حدود 300 واحد رسیده است.
افزایش قیمتها باعث میشود که کشورهای دیگر نیز مانند ترکیه از صادرات این محصولات جلوگیری کنند تا بتوانند نیاز داخل را رفع کنند. کشورهایی مانند برزیل و آرژانتین که صادرکنندگان عمده محصولات کشاورزی هستند سیاستهایی را در جهت ممنوعیت صادرات وضع کردهاند تا امنیت غذایی را در این شرایط بحرانی حفظ کنند.
اروپا بیش از 40 درصد روغن خوراکی مورد نیاز خود را از کشور اوکراین تامین میکند که اکنون عملا این مسیر وارداتی بسته شده چرا که اوکراین در حال حاضر روی تامین نیاز داخلی متمرکز است. جایگزینی 40 درصد از روغن خوراکی با کشورهای دیگر اگر نگوییم غیرممکن بلکه بسیار دشوار است که این موضوع در صورت کاهش ذخایر کشورها منجر به افزایش و کمبود این مواد مهم غذایی خواهد شد.
در خلال بحران روسیه و اوکراین قیمت هر بوشل گندم به حدود 13 دلار رسید که بالاترین حد 14 سال اخیر به شمار میرود. اگرچه در یک هفته اخیر قیمت جهانی گندم کاهش پیدا کرده اما تداوم بحران اوکراین میتواند دوباره منجر به صعود بیشتر و بیشتر قیمتها شود. بررسی قیمت گندم در یک سال اخیر نشان میدهد که این محصول رشد 65 درصدی را تجربه کرده است.
همچنین قیمت هر بوشل ذرت در خلال بحران و در نتیجه کمبود این محصول در بازار به بیش از 7.5 دلار رسید که بالاترین حد 10 ماه اخیر به شمار میرود. در یک سال اخیر قیمت ذرت حدود 41 درصد افزایش یافته است.
میزان واردات نهادههای دامی و کشاورزی ایران
ایران در یک سال اخیر مقادیر زیادی گندم وارد کرده که از میانگین پنج سال اخیر بیشتر است. طبق آماری که رئیس هیئت مدیره انجمن تولیدکنندگان غلات ایران ارائه داده ایران به حدود 8 میلیون تن گندم در فاصله مارس 2021 تا مارس 2022 نیاز دارد چرا که تولید گندم ایران به دلیل خشکسالی به حدود 10 میلیون تن کاهش یافته در حالی که میانگین سالانه 15 میلیون تن است. این آمار البته با آماری که آمریکا ارائه کرده تفاوت چشمگیری دارد چرا که برآورد آمریکا این است که ایران در سال 2021 تا 2022 حدود 4.5 میلیون تن خواهد بود. شورای بینالمللی غلات نیز آمار دیگری ارائه داده که به طور میانگین واردات ایران را 2.4 میلیون تن اعلام کرده است.
شورای بینالمللی غلات همچنین از کسری عرضه گندم در سال 2022 – 2021 خبر داده که میتواند به شدت ذخایر کشورها را کاهش دهد.
روسیه مهمترین صادرکننده گندم به ایران بوده است. طبق آمار شرکت کشاورزی «پروزِرنو» در سه ماهه اول سال 2022 – 2021 صادرات گندم روسیه به ایران حدود 3 میلیون و 91 هزار تن بوده و در واقع یکی از مهمترین واردکنندگان این محصول از روسیه محسوب میشود.
آمارهای گمرک در 8 ماهه اول سال 1400 نشان میدهد که ایران در این بازه زمانی 1 میلیون و 780 هزار تن کنجاله سویا به ارزش 983 میلیون دلار وارد کرده که نسبت به 8 ماهه سال قبل به لحاظ وزن 88 درصد افزایش و به لحاظ ارزش 151 درصد رشد داشته که حاکی از افزایش قیمتها در بازارهای جهانی است.
همچنین آمارها نشان میدهد که در هشت ماهه امسال بیش از 6 میلیون تن ذرت به ارزش 2 میلیارد و 114 میلیون دلار وارد شده که نسبت به دوره سال قبل رشد 6 درصدی به لحاظ وزن و رشد 32 درصدی به لحاظ ارزشی داشته است. واردات جو در همین بازه زمانی 2 میلیون و 350 هزار تن بوده که ارزشی معادل 685 میلیون دلار داشته که در مقایسه به 8 ماهه اول سال قبل به لحاظ وزنی افزایش 87 درصدی و به لحاظ ارزشی نیز رشد 132 درصدی داشته است.
آمارهای بالا نشان میدهد که در یک سال اخیر قیمت مواد غذایی قبل از بحران روسیه و غرب نه تنها افزایش داشته بلکه حتی واردات ایران نیز افزایش داشته و گاها تا دو برابر سال قبل نیز میرسد.
ایران از سه کشور برزیل، روسیه و اوکراین ذرت وارد میکند که 60 درصد آن سهم برزیل و 40 درصد نیز روسیه و اوکراین است. بنابراین سهم روسیه و اوکراین یعنی دو کشوری که اکنون وضعیتی بحرانی را تجربه میکنند تقریبا معادل نیمی از واردات ذرت ایران است که این مسیر وارداتی اکنون با بحران مواجه شده است. از طرفی قیمتهای تعیین شده در 8 ماهه اول سال جاری قبل از بحران اروپا بوده و اکنون احتمالا هزینه واردات ذرت ایران نیز با توجه به افزایش قیمتها بیشتر خواهد شد. البته این در صورتی است که این دو کشور همچنان صادرات خود به صورت نرمال را از سر بگیرند اما با توجه به سیاست اقتصادی جنگی دو کشور صادرات این دو کشور قطعا محدود خواهد شد و ایران در تامین ذرت با مشکل مواجه خواهد شد و باید آن را جایگزین کند.
رئیس کانون صنایع غذایی ایران در گفتگویی به تاریخ 13 آبان 1400 از واردات 5 میلیون تنی گندم در 8 ماهه اول سال خبر داد و اعلام کرد روسیه مهمترین منبع تامین گندم ایران است. احتمالا صادرات گندم روسیه نیز محدود خواهد شد و جدای از کمبود این محصول در جهان، ایران باید در صورت وجود این محصول را با قیمتی بسیار بالاتر تهیه کند. این در حالیست که حتی تا قبل از بحران اخیر نیز هزینه واردات هنگفت بوده است. میزان ذخایر گندم در آمارها نیز متغیر است اما حتی به فرض اینکه ذخایر استراتژیک برای امسال تامین شده باشد و یا طبق گزارش وزارت کشاورزی میزان ذخایر راهبردی گندم و نهادههای دامی به چهار ماه رسیده باشد، سال آینده با توجه به افزایش شدید قیمت و همچنین کمبود این محصولات در بازار احتمالا در تامین این مواد چالش ایجاد خواهد شد و هزینه بالایی را به کشور تحمیل خواهد کرد.
نکته دیگری که باید به آن توجه داشت افزایش قیمت حمل و نقل هوایی و دریایی است. از زمان حمله روسیه به اوکراین قیمت حمل و نقل با کانتینر افزایش یافته و برخی برآورد میکنند قیمت حمل با کانتینر 40 فوتی ممکن است تا سه برابر افزایش یابد. اکنون نرخ حمل و نقل کانتینری بین اقیانوسی در محدودههای 10 هزار دلار است که میتواند طبق گفته کارشناسان تا 30 هزار دلار نیز افزایش یابد. به عنوان مثال واردات ذرت و سویای ایران از برزیل احتمالا با افزایش شدید هزینه حمل و نقل در آینده همراه خواهد شد که با توجه به پرداخت یارانه دولتی برای جلوگیری از افزایش قیمت مصرفکننده هزینه زیادی را به دوش دولت خواهد انداخت.
آیا ایران در خطر تهدید امنیت غذایی است؟
باید گفت که ایران با توجه به اینکه واردکننده نهادههای دامی و محصولات کشاورزی است در معرض این بحران قرار دارد. نگاه به آمارهای بالا و مواردی مانند افزایش قیمت نهادههای کشاورزی و دامی در یک سال پایانی به ویژه در هفتههای اخیر، کمبود این مواد به دلیل حذف صادرات روسیه و اوکراین و افزایش هزینههای حمل و نقل دریایی و هوایی باعث میشود که امنیت غذایی ایران در سال 1401 دچار تهدید شود.
اکنون مسیر صادرات نهادههای دامی و انواع روغنها از روسیه و اوکراین به اروپا دچار اختلال شده و اروپا باید از سایر کشورها این نهادهها را جایگزین کند که همین موضوع عامل کمبود نهادههای دامی و کاهش حمل و نقل این مواد به سمت کشورهای خاورمیانه و سایر نقاط جهان غیر از اروپا خواهد بود. جدای از افزایش هزینهها احتمال کمبود این مواد در بازار جهانی موضوع جدیتری به شمار میرود.
ایران عمده کود شیمیایی را در داخل تولید میکند و از چین و هند و برخی دیگر از کشورها مانند ترکیه واردات خود را انجام میدهد. قیمت کود شیمیایی وارداتی در یک سال اخیر هم به دلیل کرونا و هم به دلیل افزایش شدید قیمت گاز طبیعی به شدت افزایش یافته است. همچنین افزایش قیمت این محصول یکی از دلایل رشد قیمت گندم و برنج در یک سال اخیر است و گندم از جمله محصولاتی است که بیشترین مقصد استفاده از کود شیمیایی است.
طبق آمار حدود 70 درصد هزینه تولید برنج و ذرت مربوط به کود شیمیایی است و این موضوع روی قیمت این محصولات اثرات هنگفتی داشته است. افزایش قیمت برنج وارداتی در ایران عمدتا به همین دلیل اتفاق افتاده چرا که قیمتهای جهانی رشد قابل ملاحظهای را تجربه کرده و حتی با وجود واردات از محل ارز 4200 تومانی شاهد رشد چند برابری قیمت برنج در بازار داخلی بودهایم. با توجه به اینکه دولت قصد دارد که ارز 4200 تومانی را حذف کند لذا افزایش شدید قیمت برنج و سایر نهادههای دامی در سال آینده قابل انتظار است. نکته دیگر اینکه روسیه اکنون صادرات کود شیمیایی را ممنوع کرده و همین امر موجب کمبود عرضه و افزایش قیمت خواهد شد و قطعا روی هزینه تولید انواع محصولات کشاورزی و دامی تاثیر خواهد گذاشت.
رئیس انجمن واردکنندگان سم و کود گفته با حذف ارز ترجیحی واردات سموم قیمت آن حدود 7 برابر در ماههای اخیر افزایش یافته و خود قیمت این محصول در کشور چین نیز رشد 120 درصدی را تجربه کرده است. از طرف دیگر قیمت حمل بار از چین به ایران نیز حدود 400 درصد رشد داشته است. طبق گفته وی دولت به دنبال اضافه کردن مالیات بر ارزش افزوده به هزینه تمام شده واردات سموم کشاورزی است که این موضوع باعث میشود قیمت سموم کشاورزی حدود 10 تا 15 برابر رشد کند.
رشد قیمت کود شیمیایی وارداتی قطعا تاثیر هنگفتی روی قیمت انواع محصولات کشاورزی از جمله میوهها خواهد داشت، کشاورزان گاها از راههای جایگزین دیگری از جمله عدم استفاده از کود و یا استفاده از کود بیکیفیت را در دستور کار قرار خواهند داد.
گندم یکی از مواد اولیه مهم صنعت نان و شیرینی به شمار میرود. اگر شرایط جهانی به همین ترتیب ادامه پیدا کند و خشکسالی همچنان دامن کشاورزان را بگیرد میزان واردات گندم ایران برای حفظ ذخایر استراتژیک تغییری نخواهد کرد و این موضوع باعث افزایش شدید هزینههای واردات با توجه به قیمتهای رو به رشد گندم خواهد شد. پرداخت یارانه توسط دولت و ثبات قیمت آرد یکی از دلایل ثابت بودن قیمت نان بوده اما افزایش بیشتر هزینهها و کبود گندم در بازارهای جهانی دولت را ناچار به افزایش قیمت نان جدای از بحث حذف ارز ترجیحی خواهد کرد. کریدورهای وارداتی گندم به ایران اکنون دچار اختلال شده و ادامه شرایط کنونی بحران ذخایر را رقم خواهد زد آن هم با توجه به اینکه خرید تضمینی گندم به دلیل کاهش شدید تقریبا نصف شده و به 4 میلیون تن رسیده است که مابقی آن باید از محل واردات تامین شود. دولت برای کنترل نرخ نان آرد یارانهای ارزان در اختیار نانواییها قرار میدهد اما عمده قنادیها مجبورند که آرد را به قیمت آزاد و با نرخ 300 هزار تومان برای هر کیسه 40 کیلویی تهیه کنند. افزایش قیمت جهانی روی این محصولات اساسی تاثیر خواهد گذاشت مگر اینکه دولت سیاست پرداخت یارانه و جبران افزایش قیمت جهانی را در دستورکار قرار دهد.
ایران یکی از واردکنندگان عمده روغن خوراکی و خام محسوب میشود و نکته جالب توجه اینجاست که در بحث واردات نیز به کشور اوکراین وابسته است چرا که این کشور بازار عمده روغن آفتابگردان را در اختیار داردکمتر از 10 درصد روغن مورد نیاز کشور در داخل تولید میشود و بنابراین ایران در زمینه روغن کشوری وابسته به واردات است. طبق گفته دبیر پیشین انجمن صنفی روغن نباتی روغن آفتابگردان از روسیه و اوکراین، روغن با پایه پالم از مالزی و روغن با پایه سویا از آمریکای جنوبی وارد میشود. در مجموع ایران سالانه حدود 2 میلیون تن روغن وارد میکند و اوکراین و روسیه از جمله منابع مهم وارداتی کشور هستند. اگرچه در حال حاضر طبق گفته مسئولین ذخایر استراتژیک روغن کافی به نظر میرسد اما قطعا در سال آینده این چالش وجود خواهد داشت و ایران باید به دنبال جایگزینهایی برای واردات روغن باشد. نه تنها بحث کمبود روغن در بازار مطرح شده بلکه قیمت انواع روغنهای خوراکی نیز به شدت افزایش یافته و احتمال افزایش بیشتر آن نیز وجود دارد. روغن خوراکی برای صنعت شیرینیپزی نیز اهمیت ویژهای دارد به ویژه در گذشته با این بحران مواجه شده است.
از طرف دیگر سال آینده احتمالا روغن با ارز آزاد وارد کشور شود که با توجه به وابستگی کامل به واردات احتمال افزایش 400 درصدی آن در بازار داخل وجود دارد و با توجه به اینکه یکی از مواد اولیه صنعت شیرینی به شمار میرود قیمت این شیرینی نیز در سال آینده و در صورت حذف ارز ترجیحی با افزایش قابل توجه قیمت مواجه خواهد شد.
قطعا یکی از مباحث مهم در شرایط کنونی جدای از افزایش قیمت بحث کمبود مواد غذایی در جهان است و در این راستا حفظ ذخایر استراتژیک تا زمان به ثبات رسیدن بازار جهانی ضرورت دارد. آمارهای دقیقی از میزان ذخایر استراتژیک مواد غذایی و نهادههای دامی وجود ندارد اما سال آینده با تغییر وضعیت نسبت به سال 1400 با توجه به شرایط جدید پیشآمده تامین این محصولات کاری بس دشوار خواهد بود. کمبود مواد غذایی در جهان یک مسئله بسیار جدی است که میتواند دولتها را با چالش جدی مواجه کند.
بنابراین در پاسخ به سؤال اینکه آیا امنیت غذایی ایران در شرایط کنونی با خطر مواجه شده باید گفت اگر این شرایط ادامهدار باشد و بحران ژئوپلیتیک بین روسیه و غرب در اوکراین نیز پابرجا باشد واردات نهادههای دامی ایران در سال 1401 در معرض خطر قرار خواهد گرفت و یا اینکه هزینه هنگفتی را برای دولت خواهد داشت.
