ملیحه پژمان - امام جعفر صادق(ع) با توجه به فرصت بسیار مناسبی که در عصر آن حضرت پیش آمده بود و با در نظر گرفتن نیاز شدید جامعه به علوم و معارف اهل بیت (ع)، دنباله نهضت علمی و فرهنگی پدرشان امام باقر(ع) را گرفتند و دانشگاه بزرگی تأسیس کردند و به ایجاد و گسترش رشته‌های مختلفی از جمله علوم اسلامی و طبیعی همت گماردند. این کار در آن روزگار یک نهضت بسیار بزرگ علمی و فکری در نوع خود به شمارمی رفت. پس از رسول خدا(ص) توفیق ایجاد چنین نهضتی با آن همه عمق و گستردگی برای هیچ‌یک از امامان پیش نیامده بود. برای تبیین بیشتر نهضت علمی و انقلاب فکری امام صادق(ع) با حجت الاسلام حسین عرفان، کارشناس علوم معارف اسلامی گفت و گو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.
چرا امام جعفر صادق(ع) را احیاگر جنبش علمی امام باقر(ع) می‌دانند؟
- حتماً می‌دانید و بنا بر اقوال متقن تاریخ اسلام، اولین کسی که مدارس فلسفی را در دنیای اسلام تأسیس کرد، امام جعفر صادق(ع) بودند و تربیت شاگردانی توسط ایشان همچون جابر بن حیان پدر علم شیمی و هشام بن الحکم که اعجوبه کلام بود، گویای این نکته است که امام در این راه از هیچ تلاشی فروگذار نکرده‌اند و جنبشهای علمی عصر باقرالعلوم بخوبی در این دوره تبیین شده است. نکته دیگر اینکه در عصر امام صادق(ع) به دلیل اختلافات سیاسی میان عباسیان و بنی‌امیه فرصت گسترش و توسعه علمی بخوبی مهیا بود و حضرت از این شرایط در تربیت شاگردان خود بهره بردند.
چه ویژگی هایی موجب شد که حضرت بتوانند ظرفیتهای علمی را در عصر خود گسترش و توسعه دهند؟
- مهمترین مسأله به رویکردهای سیاسی این دوره برمی‌گردد، چنانکه عصر امام صادق(ع) یکی از طوفانی‌ترین دوره‌های تاریخ اسلام است که از یک سو اغتشاشها و انقلابهای پیاپی گروههای مختلف، بویژه از طرف خونخواهان امام حسین(ع) رخ می‌داد که انقلاب ابو سلمه در کوفه و ابو مسلم در خراسان از مهمترین آنها بوده است و از سوی دیگرعصر برخورد مکتبها و ایدئولوژی‌ها و عصر تضاد افکار فلسفی و کلامی مختلف بود که از برخورد امت اسلام با مردم کشورهای فتح شده و نیز روابط مراکز اسلامی با دنیای خارج به وجود آمده و درمسلمانان نیز شور و هیجانی برای فهمیدن و پژوهش پدید آورده بود.بنابراین ششمین پیشوای شیعه از این شرایط بهره بردند و گسترش علوم مختلف سرزمینهای اسلامی را به مهد توسعه علم و دانش تبدیل کردند، در این دوران دانش پژوهان بسیاری از سرزمینهای غیر اسلامی هم به بلاد مسلمین سفر می‌کردند تا از آخرین علوم بهره بگیرند.
امام برای پیشبرد اهداف علمی خود از چه تاکتیکهایی استفاده می‌کردند؟
- عصر امام ششم را عصر شکوفایی علمی می‌نامند؛ زیرا در این دوره مسلمانان بیش از پیش به علم و دانش رو آوردند و در بیشتر شهرهای قلمرو اسلام بویژه در مدینه، مکه، کوفه، بصره و... مجالس درس و مناظره‌های علمی دایر و از رونق خاصی برخوردار شد. در این زمان امام صادق(ع) با استفاده از فرصت به دست آمده توانستند نهضت علمی فرهنگی پدرشان امام باقر(ع) را ادامه داده و علوم و معارف اهل بیت(ع) را بیان کرده در همه جا منتشر کنند. سفرهای اجباری و اختیاری امام به عراق و به شهرهای حیره، هاشمیه و کوفه و برخورد با اربابان دیگر مذاهب فقهی و کلامی نقش بسزایی در معرفی علوم اهل بیت(ع) و گسترش آن در جامعه داشت.
در این شهرها گروه‌های مختلف برای فراگیری دانش نزد آن حضرت می‌آمدند و از دریای دانش ایشان بهره می‌بردند. برخورد حضرت با گروه‌های مختلف مردم سبب شد که آوازه شهرت ایشان در دانش و بینش دینی، علم و تقوا و سخاوت در تمام قلمرو اسلام طنین انداز شود و مردم از هر سو برای استفاده از دانش بی‌کران ایشان به بلاد مسلمین بیایند. در این دوره علوم و فلسفه ایرانی، هندی و یونانی به حوزه اسلامی راه یافت و بازار ترجمه علوم گوناگون از زبانهای مختلف به زبان عربی گرم و پررونق شد.
امام صادق(ع) برای مقابله با جریانهای فکری ضد اسلام چه برنامه هایی ارایه کردند؟
- امام صادق (ع) با تمام جریانهای فکری و عقیدتی آن روز برخورد کرده و موضوع اسلام و تشیع را در برابر آنها روشن کرده و برتری بینش اسلام شیعی را ثابت می‌کردند. چنانکه مناظرات امام صادق(ع) با اربابان دانشهای گوناگون چون پزشکان، فقیهان، منجمان، متکلمان، صوفیان و... بویژه مناظرات ایشان با ابوحنیفه مشهور که در منابع شیعه و سنی ثبت است و شاگردان امام باقر(ع) پس از درگذشت آن حضرت به گرد شمع وجود امام صادق(ع) حلقه زدند.ایشان نیز با جذب شاگردان جدید به تأسیس یک نهضت عظیم فکری و فرهنگی و بالنده مبادرت ورزیدند، به گونه ای که طولی نکشید مسجد نبوی در مدینه منوره و مسجد کوفه در شهر کوفه به دانشگاهی عظیم تبدیل شد. درگیری شدید بنی عباس و بنی امیه ، آنان را آن چنان به خود مشغول کرده بود که فرصتی طلایی برای امام صادق (ع) و یارانشان به دست آمد .
آن حضرت با استفاده از این فرصت به بازسازی و نوسازی فرهنگ ناب اسلام پرداخت و شیفتگان مکتب حق از اطراف و اکناف بصره، کوفه، واسط، یمن و نقاط مختلف حجاز به مرکز اسلام؛ یعنی مدینه سرازیر شدند.
شاگردان مکتب امام صادق(ع) چه علومی را دنبال کردند؟
- امام صادق (ع) هر یک از شاگردان خود را در رشته هایی که با ذوق و قریحه آنها سازگار بود، تشویق و تعلیم می‌کردند و در نتیجه، هر کدام از آنها در یک یا دو رشته از علوم مانند حدیث، تفسیر، فقه و کلام تخصص پیدا می‌کردند. در دانشگاهی که امام به وجود آورده بودند، شاگردان بزرگ و برجسته ای همچون هشام بن حکم، محمد بن مسلم، ابان بن تغلب، هشام بن سالم، مؤمن الطاق، مفصل بن عمر، جابر بن حیان و... تربیت شدند که هر یک از آنها شخصیتهای بزرگ علمی و چهره‌های درخشانی بودند که خدمات شایانی انجام دادند.به عنوان نمونه هشام بن حکم 31 جلد کتاب و جابر بن حیان بیش از 200 جلد کتاب در زمینه علوم گوناگون بخصوص رشته‌های عقلی، طبیعی و شیمی نوشته است و به عنوان پدر علم شیمی مشهور است. دانشمندان علم حدیث شمار کسانی را که مورد اعتماد بوده‌اند - راویان ثقه - و از آن حضرت نقل کرده‌اند تا چهار هزار نفر نوشته اند.بزرگان اهل سنت چون مالی بن انس، ابوحنیفه، سفیان ثوری، سفیان بن عیینه، ابن جریح ، روح بن قاسم و... ریزه خوار خوان دانش بی‌کران او بودند. ابو حنیفه که دو سال شاگرد امام بود، این دوره را پایه علوم و دانش خود معرفی می‌کند و می‌گوید: اگر آن دو سال نبود « نعمان» از بین رفته بود.