حمل و نقل ریلی یکی از بخشهای مهم زیرساختی هر کشور است و نقش زیادی در توسعه اقتصادی و صنعتی کشورها دارد. راهآهن به دلیل توان بالای جابهجایی بار و مصرف انرژی بسیار کمتر نسبت به حمل و نقل جادهای، میتواند باعث کاهش هزینههای سوخت شود و تصادفات را تا ۶۰٪ کاهش دهد. بررسی تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد توسعه راهآهن باعث کاهش هزینه تمامشده کالاها و گسترش بازارهای فروش شده و بستر رشد سریع صنعتی را فراهم کرده است. در ایران نیز در سالهای اخیر توجه بیشتری به توسعه خطوط راهآهن شده تا از این طریق صنایع داخلی تقویت شده و ظرفیت صادرات کشور افزایش یابد.
گسترش شبکه ریلی نقش مهمی در تقویت زیرساختهای صنعتی کشور دارد. حمل و نقل ریلی برای جابهجایی بارهای سنگین و عمده هزینه کمتری دارد و وقتی مراکز تولیدی به خطوط راهآهن متصل میشوند، دسترسی به مواد اولیه و بازارهای فروش آسانتر میشود. این موضوع باعث کاهش هزینههای حمل و نقل شده و به صنایع داخلی کمک میکند تا رقابتپذیری بیشتری در بازارهای خارجی داشته باشند که این امر رشد صنعتی را هم تسریع میکند.
ازسویدیگر، با توسعه راهآهن فرصتهای شغلی زیادی ایجاد میشود که به رونق صنعتی مناطق مختلف کشور کمک میکند. باتوجهبه موقعیت جغرافیایی ایران، گسترش خطوط ریلی میتواند کشور را به یکی از مسیرهای اصلی ترانزیت در منطقه تبدیل کند و صنایع داخلی از اتصال به شبکه حمل و نقل منطقهای سود ببرند. در واقع، هر خط ریلی جدید میتواند زمینهساز شکلگیری مسیرهای تازه صنعتی و اقتصادی باشد. علاوه بر این، توسعه حمل و نقل ریلی نهتنها در بخش صنعت، بلکه برای مردم هم مزایای زیادی دارد؛ از جمله راحتتر شدن سفرها و امکان خرید بلیط قطار فوری که رفتوآمد و برنامهریزی سفر را سادهتر میکند.
یکی از مهمترین نتایج توسعه خطوط ریلی، کاهش قابل توجه هزینههای حمل و نقل و در پی آن کاهش هزینه تولید کالاهاست. به گفته مدیرعامل راهآهن ایران، گسترش حمل و نقل ریلی باعث شده هزینه تمامشده محصولاتی مانند فولاد کمتر شود و درعینحال، آلودگی هوا و تصادفات جادهای نیز کاهش پیدا کند. در حمل و نقل ریلی، یک قطار باری میتواند حجم زیادی از کالا را جابهجا کند؛ حجمی که معادل چندین کامیون است. این موضوع باعث میشود تعداد سفرهای جادهای کمتر شود، زمان ارسال کالا سریعتر شود و هزینههای لجستیکی کاهش یابد. برای مثال، در مسیر ریلی جدیدی که به افغانستان راهاندازی شده، هزینه حمل هر تن محموله نفتی در داخل خاک افغانستان از ۱۴۰۰ دلار به ۹۳۵ دلار رسیده است که نشاندهنده صرفه اقتصادی بالای حمل و نقل ریلی است.
راهآهن یکی از مهمترین مسیرهای ارتباطی بین مراکز صنعتی کشور و بنادر و بازارهای جهانی است. وقتی یک شبکه ریلی گسترده وجود داشته باشد که مناطق تولیدی را به بنادر دریایی وصل کند، صنایع میتوانند کالاهای خود را سریعتر و با هزینه کمتر به بازارهای صادراتی برسانند. در بسیاری از کشورهای اروپایی، اتصال مستقیم راهآهن به بنادر باعث شده واردات و صادرات کالا با سرعت و صرفه اقتصادی بیشتری انجام شود و تجارت بینالمللی رشد قابلتوجهی داشته باشد. در ایران نیز باتوجهبه اینکه بخش زیادی از صنایع در مناطق مرکزی و دور از دریا قرار دارند، اتصال ریلی به بنادر اهمیت بیشتری پیدا میکند. کارشناسان معتقدند اگر بنادر مهمی مانند چابهار، بندرعباس و بندر امام خمینی به شبکه سراسری راهآهن و سپس به مرزهای شمالی کشور متصل شوند، ایران میتواند جایگاه ویژهای در کریدورهای ترانزیتی منطقه به دست آورد و به یکی از مسیرهای اصلی تجارت جهانی تبدیل شود.
درعمل نیز نشانههای مثبتی از این موضوع دیده میشود. برای مثال، برای نخستین بار صادرات محصولاتی مانند آهن اسفنجی از طریق راهآهن به ازبکستان انجام شده است. همچنین کالاهایی مانند سرامیک تولید یزد و محصولات فولادی از مسیر ریلی به کشورهای منطقه صادر شدهاند. این تجربهها نشان میدهد که توسعه راهآهن میتواند توان صادراتی کشور را افزایش دهد.
گسترش خطوط ریلی میتواند مزایای اقتصادی مهمی برای بخش صنعت کشور به همراه داشته باشد. از مهمترین این مزایا میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
حمل و نقل ریلی به کاهش مصرف سوخت فسیلی کمک میکند. در حال حاضر حدود ۴۲ درصد از یارانه انرژی کشور در بخش حمل و نقل مصرف میشود و نزدیک به ۱۲ درصد تولید ناخالص داخلی به این بخش اختصاص دارد. بر اساس اعلام مسئولان، انتقال بخش بیشتری از بار از جاده به ریل میتواند سالانه حدود ۱.۵ میلیارد دلار صرفهجویی اقتصادی برای کشور به همراه داشته باشد.
کاهش هزینه حمل و نقل باعث کاهش قیمت تمامشده محصولات صنعتی میشود و در نتیجه، کالاهای ایرانی توان رقابت بیشتری در بازارهای جهانی پیدا میکنند. گسترش شبکه این امکان را فراهم میکند که صنایع تولید خود را افزایش دهند و مازاد تولید را با هزینه مناسب به بازارهای صادراتی ارسال کنند. ازسویدیگر، موقعیت جغرافیایی و ترانزیتی ایران یک فرصت ارزشمند است؛ بهطوری که در صورت توسعه زیرساختهای ریلی مدرن، کشور میتواند سالانه تا حدود ۵۰ میلیارد دلار از محل لجستیک و ترانزیت منطقهای درآمد کسب کند که بخش قابلتوجهی از آن به صنایع داخلی و صادرات آنها مربوط میشود.
سرمایهگذاری در پروژههای ریلی، از مرحله ساخت تا بهرهبرداری، موجب ایجاد فرصتهای شغلی گسترده در بخشهای مختلف میشود. این اشتغالزایی تنها به صنعت ریلی محدود نیست و صنایع وابسته را هم دربر میگیرد. اتصال شهرکهای صنعتی و معادن به شبکه ریلی، زمینه توسعه آنها و جذب سرمایهگذاری بیشتر را فراهم کرده و به رشد اقتصادی مناطق کمتر توسعهیافته کمک میکند.
حمل و نقل ریلی به دلیل ایمنی بالاتر و آلودگی کمتر، هزینههای جانبی تحمیلشده به اقتصاد را کاهش میدهد. با انتقال بار از جاده به ریل، سوانح رانندگی و خسارات مالی ناشی از آن کاهش مییابد. همچنین کاهش مصرف سوخت و انتشار آلایندهها به حفظ محیطزیست و ارتقای سلامت عمومی کمک میکند که در بلندمدت، منافع قابلتوجهی برای اقتصاد صنعتی کشور به همراه خواهد داشت.
تجربه کشورهای مختلف و همچنین اقدامات انجامشده در سالهای اخیر در ایران نشان میدهد که توسعه خطوط ریلی نقش مهمی در رشد صنعت و افزایش صادرات دارد. گسترش حمل و نقل ریلی باعث کاهش هزینهها، افزایش بهرهوری و ایجاد مسیرهای جدید تجاری میشود. در مقابل، ضعف یا کندی در این بخش میتواند مانعی برای رشد صنعتی باشد. خوشبختانه ایران در سالهای گذشته گامهای مؤثری در توسعه شبکه ریلی برداشته است. این پیشرفتها نشاندهنده ظرفیت بالای بخش ریلی برای حمایت از تولید داخلی و صادرات است. بااینحال، برای ادامه این مسیر لازم است چالشهای موجود بهصورت جدی برطرف شود. در صورت سرمایهگذاری مستمر، مدیریت مناسب و استفاده از فناوریهای نوین، شبکه ریلی میتواند به یکی از پایههای اصلی اقتصاد کشور تبدیل شود. در این صورت صنایع داخلی باتکیهبر یک شبکه حمل و نقل ریلی، قادر خواهند بود در بازارهای جهانی حضور پررنگتری داشته باشند و اهداف افزایش صادرات غیرنفتی تحقق یابد.
