مومیاییهای مصر باستان بویی منحصربهفرد دارند؛ عطری که فقط کسانی آن را میشناسند که به اندازه کافی به این پیکرهای هزارانساله نزدیک شدهاند. اکنون دانشمندان موفق شدهاند این بخارهای نامرئی را به دام بیندازند تا سرنخهایی درباره شیوه مومیاییسازی در دنیای باستان به دست آورند.
به گزارش انتخاب و به نقل از sciencealert ؛ معمولاً باستانشناسان برای بررسی مومیاییها روشهای تهاجمیتری به کار میبرند؛ برای مثال، تکهای از باندپیچی را جدا کرده و آن را در محلول حل میکنند تا ترکیب مولکولی مواد بهکاررفته در مومیاییسازی را تحلیل کنند.
اما این روش ذاتاً تخریبی است. گاهی مولکولها در فرآیند حل شدن از هم میپاشند، و افزون بر آن، تنها تعداد محدودی از تکههای باند را میتوان جدا کرد؛ چراکه در غیر این صورت، تمام مومیایی از هم باز میشود.
به همین دلیل، گروهی از زمینشیمیدانان آلی از دانشگاه بریستول رویکردی متفاوت را در پیش گرفتند: نمونهبرداری از «ترکیبات آلی فرّار» (VOCs) موجود در هوای اطراف مومیایی.
ترکیبات آلی فرّار مولکولهایی هستند که بهراحتی از منبع خود جدا شده و در هوا پخش میشوند — همان موادی که با امضای بویایی خاص خود، هنگام تنفس به مشام ما میرسند.
پژوهشگران در مقاله خود توضیح میدهند:
«بو در اسطورهشناسی و باورهای مربوط به زندگی پس از مرگ در مصر باستان نقشی حیاتی داشته است. ادویهها به دلیل رایحه قویشان در فرآیند مومیاییسازی ارزشمند بودند، زیرا بوی ناخوشایند مرگ را میپوشاندند. افزون بر آن، ترکیبات معطر مواد مومیاییکننده نقش دفاعی در برابر آفات و عفونتهای میکروبی نیز داشتهاند.»
رایحهای چوبی، تند و شیرین
در سال ۲۰۲۵، دانشمندان بوی ۹ مومیایی در موزه مصر در قاهره را توصیف کردند و آن را «چوبی»، «ادویهای» و «شیرین» خواندند.
اما تیم دانشگاه بریستول یک گام فراتر رفت: آنها میخواستند این بوهای باستانی را مستقیماً به مواد آلی خاصی که آنها را تولید کردهاند مرتبط کنند. این بار، «بوکش» آنها نه بینی انسان، بلکه یک اسکنر مولکولی بود.
پژوهشگران ۳۵ نمونه فیزیکی — شامل قطعات کوچکی از رزین، باندپیچی و بافت انسانی — را از ۱۹ مومیایی بررسی کردند. این افراد که بیتردید شخصیتهای مهمی بودهاند، بازهای زمانی از حدود ۲۰۰۰ پیش از میلاد تا ۲۹۵ میلادی را در بر میگیرند؛ یعنی تقریباً کل دوران رواج مومیاییسازی در مصر باستان. همه نمونهها از مومیاییهای نگهداریشده در موزههای اروپا و بریتانیا تهیه شده بودند.
بخشهای کوچکی از همین نمونهها پیشتر در سال ۲۰۰۶ با روش حلسازی شیمیایی تحلیل شده بودند. این دادهها به پژوهشگران امکان داد تا روش «بوکشی» جدید را با نتایج قدیمی مقایسه کنند و ببینند این رویکرد چه اطلاعات تازهای ارائه میدهد.
چگونه «بو» تحلیل شد؟
هر قطعه نمونه در محفظهای قرار داده شد تا بهاصطلاح «نفس بکشد» و ترکیبات آلی فرّاری را که طی قرنها باقی مانده بودند آزاد کند. سپس گازهای بهدامافتاده با استفاده از کروماتوگرافی گازی و طیفسنجی جرمی تحلیل شدند.
این فناوریها امکان جداسازی و شناسایی مولکولهای مشخص را فراهم میکنند و نشان میدهند چه نوع چربیها، مومها و رزینهایی در ترکیب مواد مومیاییکننده وجود داشته است.
نتایج نشان داد که رایجترین مواد شامل چربیها و روغنها، موم زنبور عسل، رزینهای گیاهی و قیر طبیعی (بیتومن) بودهاند. اما نکته مهمتر این بود که دستور تهیه این مواد در طول زمان تغییر کرده است.
در دورههای اولیه، مصریان باستان از ترکیبهای سادهتری شامل چربی و روغن استفاده میکردند. اما با گذشت زمان، فرمولها پیچیدهتر و گرانتر شدند و موادی مانند رزینها یا روغنهای گیاهانی چون کاج، سرو کوهی و سدر، و همچنین قیر به آنها افزوده شد.
پژوهشگران مینویسند:
«مومیاییهای دورههای تاریخی مختلف، ترکیبات فرّار متفاوتی از خود نشان میدهند؛ موضوعی که بیانگر آن است که تحلیل VOCها میتواند ابزاری کمتهاجمی برای تعیین دوره زمانی مومیاییها باشد.»
آنها نتیجه میگیرند که تحلیل ترکیبات آلی فرّار میتواند بهعنوان روشی سریع، غیرتخریبی و مقدماتی برای بهدست آوردن اطلاعات تحلیلی ارزشمند به کار رود — بدون آنکه به یکپارچگی نمونه آسیب وارد شود یا نیاز به آزمایشهای پیچیده و زمانبر بعدی باشد.
به این ترتیب، دانشمندان امروز نه با باز کردن باندهای هزارساله، بلکه با «شنیدن صدای مولکولی بوها» رازهای مومیاییهای مصر باستان را کشف میکنند.
