فایننشال تایمز نوشت: افزایش استقرار نظامی و لحن پرتنش، مسیر باریکی برای دستیابی به توافقی باقی گذاشته است که به هر دو طرف امکان حفظ آبرو بدهد.
به گزارش سرویس بینالملل «انتخاب»، در ادامه این مطلب آمده: با جهش قیمت نفت و دستور ترامپ برای یکی از بزرگترین تجمع نیروهای نظامی آمریکا در خاورمیانه از زمان جنگ عراق، مذاکرات میان آمریکا و ایران بیش از پیش به مسابقهای برای جلوگیری از یک درگیری جدید منطقهای شباهت پیدا کرده است.
دو طرف این هفته دور دوم گفتوگوهای هستهای را برگزار کردند. وزیر خارجه ایران، از «پیشرفت خوب» خبر داد و یک مقام آمریکایی گفت تهران طی دو هفته با «پیشنهادهای تفصیلی» بازخواهد گشت. اما این خوشبینی محتاطانه با اظهارات معاون رئیسجمهور آمریکا، که ایران را به نپذیرفتن «خطوط قرمز» ترامپ متهم کرد، تضعیف شد.
سخنگوی کاخ سفید، روز چهارشنبه تأکید کرد که هرچند «دیپلماسی همیشه گزینه اول اوست»، اما «دلایل و استدلالهای زیادی برای حمله به ایران وجود دارد». این اظهارات در حالی بیان شد که دومین ناو هواپیمابر آمریکا و دهها هواپیمای نظامی دیگر به سوی منطقه اعزام شدند.
این روایتهای متضاد نشاندهنده مسیر خطرناکی است که پیش رو قرار دارد؛ موانع عظیم و پیچیدهای بر سر راه تلاشهای دیپلماتیک برای جلوگیری از جنگی تازه میان دو دشمن دیرینه وجود دارد.
ولی نصر، استاد دانشگاه جان هاپکینز، گفت برای دستیابی به توافقی قابل قبول برای هر دو طرف «نوعی جوجیتسوی دیپلماتیک» لازم است.
گره اصلی: غنیسازی اورانیوم
یکی از شکافهای اصلی، اختلاف دیرینه بر سر برنامه غنیسازی اورانیوم ایران است. ترامپ بارها تأکید کرده تهران باید ظرفیت غنیسازی خود را بهطور دائمی برچیند؛ موضوعی که برای ایران، خط قرمز محسوب میشود.
چالش اصلی این است که چگونه بنبست به شکلی شکسته شود که هم رئیسجمهور غیرقابلپیشبینی آمریکا و هم ایران بتوانند آبروی خود را حفظ کنند.
یکی از گزینهها توافقی است که بهطور صریح ایران را مجبور به صرفنظر از حق غنیسازی نکند، اما در آن تهران با تعلیق نامحدود غنیسازی موافقت کند.
گفته میشود ایران از زمان پیوستن آمریکا به جنگ ۱۲روزه اسرائیل علیه ایران در ژوئن گذشته و بمباران سه تأسیسات اصلی هستهای، غنیسازی انجام نداده است؛ بنابراین چنین توافقی عملاً تثبیت وضعیت موجود خواهد بود.
اما بازرسان هنوز دسترسی کامل به آنچه از برنامه باقی مانده ندارند. ریچارد نفیو، مذاکره کننده سابق آمریکا گفت: «چالش راستیآزمایی بزرگترین و از نظر فنی دشوارترین مانع برای توافق هستهای در این مقطع است.»
تحلیلگران انتظار دارند تهران همچنین مجبور شود ذخایر مواد شکافتپذیر خود، از جمله بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم نزدیک به درجه تسلیحاتی، را منتقل کند و نظارت سختگیرانه بینالمللی را بپذیرد.
تجربه توافق ۲۰۱۵ و بیاعتمادی عمیق
ایران در توافق سال ۲۰۱۵ با دولت اوباما و قدرتهای جهانی، با محدودیتهای مشابهی موافقت کرده بود. این توافق، معروف به برجام، سطح غنیسازی را بسیار پایینتر از حد لازم برای سلاح هستهای محدود و ذخیره اورانیوم غنیشده را به ۳۰۰ کیلوگرم محدود کرد.
اما این توافق پس از خروج ترامپ در سال ۲۰۱۸ فروپاشید. پس از آن، ایران سانتریفیوژهای پیشرفته نصب کرد و ذخیره اورانیوم غنیشده خود را به حدود ۱۰ هزار کیلوگرم رساند. خروج آمریکا و سپس پیوستن واشنگتن به جنگ اسرائیل در ژوئن گذشته — در حالی که مذاکرات در جریان بود — دههها بیاعتمادی را عمیقتر کرد.
گزینههای جایگزین
گزینهای دیگر که پیشتر مطرح شده، ایجاد یک «کنسرسیوم منطقهای» خارج از خاک ایران است که به ایران و دیگران اجازه غنیسازی در سطح پایین برای مصارف غیرنظامی بدهد. تهران تأکید کرده این طرح نمیتواند جایگزین برنامه داخلیاش باشد.
کشورهای منطقه — که میزبان مذاکرات بوده و بهشدت نگران سرریز شدن پیامدهای حمله آمریکا هستند — میگویند دولت ترامپ ممکن است در موضوع هستهای انعطاف نشان دهد. کاخ سفید در اینباره اظهار نظر نکرد.
با این حال، تحلیلگران و دیپلماتها معتقدند ترامپ باید توافقی به دست آورد که بتواند ادعا کند از توافق ۲۰۱۵ فراتر است.
دولت ترامپ گفته مذاکرات باید شامل مهار برنامه موشکهای بالستیک ایران و پایان حمایت از گروههای شبهنظامی منطقهای نیز باشد. ایران تأکید دارد این موضوعات خارج از دستور کار است و تمرکز باید فقط بر برنامه هستهای باشد.
وزیر خارجه ترکیه، گفته قدرتهای منطقهای میتوانند در رسیدگی به نگرانیها درباره تهدید موشکی ایران نقش داشته باشند و افزود: «ما در حال توسعه ایدههای خلاقانه هستیم.»
تحریمها، اقتصاد و حفظ آبرو
علی واعظ از گروه بحران بینالمللی بحران گفت حتی اگر ترامپ با سطحی از غنیسازی پایین موافقت کند، ممکن است برای ایران کافی نباشد.
او گفت: «ایرانیها فقط به رفع تهدید نظامی نیاز ندارند، بلکه به رهایی از فشار اقتصادی هم احتیاج دارند.»
یک معاون وزیر خارجه ایران، به بازرگانان ایرانی گفته هر توافقی باید به آزادسازی دهها میلیارد دلار درآمد نفتی مسدودشده ایران در خارج منجر شود. او همچنین با اشاره به علاقه ترامپ به معاملات مالی، گفت سرمایهگذاری آمریکا در نفت، گاز و معدن نیز مطرح شده است.
کاخ سفید نگفت آیا ترامپ کاهش تحریمها را بررسی خواهد کرد یا نه.
خطر حرکت به سوی جنگ
برخی تحلیلگران معتقدند تهدیدهای تشدیدشده ترامپ پس از حوادث اخیر ایران همراه با استقرار نظامی آمریکا میتواند شتابی ایجاد کند که مهارش دشوار باشد.
سوزان زیاده سفیر سابق آمریکا در قطر گفت: «وقتی این حجم از قدرت نظامی را در منطقه مستقر میکنید، خودِ آن یک شتاب ایجاد میکند؛ و گاهی ترمز کردن آن آسان نیست.»
ایران نیز احتمالاً خواهان جزئیات و تضمینهای روشن در هر توافقی خواهد بود، با توجه به بیاعتمادیاش به آمریکا — نه توافقی مبهم شبیه طرح صلح غزه ترامپ که مسائل کلیدی را به آینده موکول کرد.
با این حال، تحلیلگران میگویند توافق جامع به زمانی نیاز دارد که ایران شاید در اختیار نداشته باشد، و به تخصص فنیای که تیم مذاکرهکننده ترامپ فاقد آن است.
تاکنون تنها چند ساعت گفتوگوی غیرمستقیم انجام شده است؛ در حالی که دستیابی به برجام نزدیک به دو سال طول کشید.
واعظ گفت: «سرعت بسیج نظامی از سرعت مذاکرات بیشتر است.»
پس از ناکامی مذاکرات سال گذشته در جلوگیری از حمله ژوئن، تندروهای ایران معتقدند بهترین راه جلوگیری از جنگ، نشان دادن این است که این بار آمریکا هزینه سنگینی خواهد پرداخت.
نصر گفت آنها میدانند ترامپ «چیزهای مرتب و سریع» میخواهد و میکوشند او را متقاعد کنند که این بحران «آشفته و پرهزینه» خواهد بود.
در مقابل، برخی در دولت ترامپ پیشبینی کردهاند در صورت عملیات نظامی جدید، پاسخ ایران محدود خواهد بود زیرا ایران تضعیف شده است.
نصر هشدار داد هر دو فرض میتواند محاسبهای خطرناک باشد: «ما در وضعیتی هستیم که اوضاع میتواند خیلی سریع از کنترل خارج شود.»
معاون رئیس شورای امنیت روسیه بر تداوم عملیات نظامی این کشور در شرق اوکراین تا رسیدن به اهداف جنگ تاکید کرد.
