زومیت: دههها تبلیغات و فرهنگ عامه باعث شد یکی از رایجترین سوءبرداشتهای علمی جهان شکل بگیرد: اینکه نفت از دایناسورها ساخته شده است.
برخلاف باور رایج، نفت عمدتاً از بقایای جلبکها و پلانکتونهای میکروسکوپی دریایی به وجود آمده است، نه از دایناسورها. این موجودات ریز پس از مرگ در کف اقیانوسها انباشته شدند و درطول میلیونها سال تحت فشار و گرمای زیاد به نفت و گاز تبدیل شدند.
سهم احتمالی دایناسورها یا جانوران بزرگ در شکلگیری نفت بسیار ناچیز بوده و نقشی اصلی نداشته است. ایده نفت دایناسوری هیچگاه نظریه علمی جدی نبوده و حتی نخستین دانشمندان مطالعهکننده نفت نیز چنین ادعایی نکرده بودند.
بخشی از این سوءبرداشت به اصطلاح «سوخت فسیلی» و ارتباط ذهنی مردم میان واژه فسیل و دایناسورها بازمیگردد. شرکت نفتی سینکلر با استفاده گسترده از دایناسورها در تبلیغات خود از دهه ۱۹۳۰، نقش مهمی در جاانداختن این باور اشتباه در ذهن مردم داشت.
بسیاری از مردم از کودکی شنیدهاند که نفت از بقایای دایناسورها ساخته شده است؛ تصوری که آنقدر در فرهنگ عمومی تکرار شده که برای خیلیها شبیه حقیقتی علمی به نظر میرسد. در این روایت مشهور، دایناسورهایی که میلیونها سال پیش مردهاند، زیر خاک دفن و سرانجام به نفت تبدیل شدهاند. اما واقعیت علمی چیز دیگری است. دانشمندان هیچگاه بهطور جدی نگفتهاند نفت از بدن دایناسورها به وجود آمده است.
پژوهشگران علوم زمین توضیح میدهند که نفت عمدتاً از موجودات بسیار ریز دریایی مانند جلبکها و پلانکتونها شکل گرفته است؛ نه از جانوران عظیمی مانند تیرکس یا استگوسور. رایدار مولر، زمینشناس دانشگاه اسلو، در گفتوگو با وبسایت علمی «ساینس نوروی» توضیح میدهد: «به دلایل عجیبی، این ایده که نفت از دایناسورها به وجود آمده در ذهن بسیاری از مردم باقی مانده است. در حالی که نفت از تریلیونها جلبک و پلانکتون میکروسکوپی تشکیل میشود.»
واقعیت شکلگیری نفت، برخلاف تصور رایج، بیشتر به دنیای میکروارگانیسمها مربوط است تا هیولاهای عظیم ماقبل تاریخ. دهها تا صدها میلیون سال پیش، اقیانوسهای زمین مملو از جلبکها و پلانکتونهای بسیار ریز بود. این موجودات ساده، انرژی خود را یا از نور خورشید تأمین یا از موجودات کوچکتر تغذیه میکردند. طول عمر بسیاری از آنها کوتاه بود و پس از مرگ، بقایایشان به کف اقیانوس فرو میرفت.
در طول میلیونها سال، این بقایا بهتدریج روی هم انباشته شدند و لایههای ضخیمی از مواد آلی را در بستر دریاها تشکیل دادند. سپس رسوبات بیشتری مانند گل، شن و ماسه روی آنها قرار گرفت. فشار ناشی از این رسوبات و همچنین گرمای درون زمین، بهآرامی ترکیب شیمیایی این مواد آلی را تغییر داد.
دانشمندان به سنگهایی که این مواد آلی در آنها تجمع پیدا میکنند «سنگ منشأ» میگویند. اگر شرایط مناسب باشد، یعنی فشار و دمای کافی موجود و محیط نیز اکسیژن کمی داشته باشد، مواد آلی موجود در این سنگها درطول میلیونها سال به نفت و گاز طبیعی تبدیل میشوند.
به همین دلیل، منشأ اصلی نفت بیشتر محیطهای دریایی بوده است، نه جنگلها و دشتهایی که دایناسورهای خشکیزی در آنها زندگی میکردند. البته ممکن است در موارد نادر بقایای برخی جانوران بزرگ نیز وارد این چرخه شده باشد؛ برای مثال شاید یک خزنده دریایی یا حتی یک دایناسور که وارد آب شده بود، پس از مرگ به کف دریا رسیده باشد. اما سهم چنین جانورانی در مقایسه با حجم عظیم جلبکها و پلانکتونها تقریباً ناچیز است.
دانشمندان برای توضیح موضوع از مثال سادهای استفاده میکنند: همانطور که وجود چند حشره بسیار ریز در میان میوهها به این معنا نیست که میوه از حشره ساخته شده، وجود احتمالی بقایای چند جانور بزرگ نیز به معنای دایناسوری بودن نفت نیست.
علاوه بر این، بدن جانوران بزرگ معمولاً پیش از آنکه فرصت دفن شدن در رسوبات را پیدا کنند، توسط سایر موجودات خورده میشود. این موضوع در پدیدهای به نام سقوط نهنگ بهخوبی دیده میشود. وقتی نهنگی در اقیانوس میمیرد و به کف دریا سقوط میکند، تعداد زیادی از جانوران دریایی بهسرعت از بقایای آن تغذیه میکنند و در مدت نسبتاً کوتاهی بیشتر بدنش از بین میرود. بنابراین احتمال اینکه بقایای جانوران بزرگ به مقدار زیاد در تشکیل نفت نقش داشته باشند، بسیار کم است.
اما اگر دانشمندان هرگز نگفتهاند نفت از دایناسورها ساخته شده، این تصور از کجا آمده؟ پاسخ کوتاه این است که ریشه این باور بیشتر در تبلیغات و فرهنگ عمومی قرار دارد تا در علم زمینشناسی.
وقتی انسانها در گذشته برای نخستین بار با نفت روبهرو شدند، دقیقاً نمیدانستند این ماده چیست. در آن دوران برخی تصور میکردند نفت نوعی ماده معدنی است. حتی واژه پترولیوم که امروزه برای نفت خام استفاده میشود، از ترکیب دو واژه لاتین «پترا» به معنای سنگ و «اولئوم» به معنای روغن ساخته شده و در مجموع معنای «روغن سنگ» میدهد.
در سال ۱۷۶۳، میخائیل لومونوسوف، دانشمند روسی نخستین فردی بود که پیشنهاد داد نفت از مواد آلی به وجود آمده که در طول زمان تحت فشار و گرما قرار گرفتهاند. این ایده بعدها پایه اصلی نظریه علمی شکلگیری نفت شد. بااینحال، حتی در آن زمان نیز هیچ نظریه علمی معتبری وجود نداشت که بگوید نفت بهطور مستقیم از دایناسورها ساخته شده است.
توضیح تصویر مقاله: دایناسور آپاتوسورس نماد شرکت سینکلر محسوب میشد.
بخشی از سوءتفاهم امروزی احتمالاً از اصطلاح «سوخت فسیلی» ناشی میشود. بسیاری از مردم وقتی واژه «فسیل» را میشنوند، فوراً به یاد اسکلت دایناسورها میافتند. درحالیکه در علم زمینشناسی، فسیل فقط به دایناسورها محدود نیست و شامل بقایای انواع گیاهان، جانوران و موجودات بسیار ریز باستانی میشود.
در واقع، بخشی از نفت جهان واقعاً در همان دوره زمینشناسی شکل گرفته که دایناسورها روی زمین زندگی میکردند. اما این همزمانی به معنای آن نیست که نفت از بدن دایناسورها ساخته شده باشد. دانشمندان تأکید میکنند تفاوت زیادی میان «تشکیلشدن در دوران دایناسورها» و «ساختهشدن از دایناسورها» وجود دارد.
پیوند ذهنی میان نفت و دایناسورها در سال ۱۹۳۳ بیش از پیش تقویت شد؛ زمانی که شرکت سینکلر در نمایشگاه جهانی «قرن پیشرفت» در شهر شیکاگو، نمایشگاهی بزرگ از دایناسورهای غولپیکر برپا کرد. حدود ۱۶ میلیون نفر از این نمایشگاه بازدید کردند و تصاویر دایناسورها بهشدت در ذهن مردم ماندگار شد.
محبوبیت این دایناسورها باعث شد شرکت سینکلر سالها بعد نیز از آنها در تبلیغات خود استفاده کند. حتی از سال ۱۹۶۳، دایناسورهای این شرکت به بخشی از رژه معروف روز شکرگزاری فروشگاه «میسی» تبدیل شدند.
کنت لاکووارا، دیرینهشناس و زمینشناس آمریکایی، معتقد است همین تبلیغات هوشمندانه نقش اصلی را در تثبیت این باور عمومی داشته است. او میگوید مردم بهتدریج این زنجیره ذهنی را شکل دادند: نفت یک سوخت فسیلی است، بیشتر نفت در دوران دایناسورها شکل گرفته، فسیلها هم با دایناسورها شناخته میشوند، پس نفت باید از دایناسورها ساخته شده باشد. به گفتهی لاکووارا، این نتیجهگیری از نظر علمی اشتباه است، اما قدرت تبلیغات و تکرار فرهنگی باعث شده این تصور هنوز هم در ذهن بسیاری از مردم باقی بماند.
امروزه زمینشناسان تقریباً اتفاقنظر دارند که نفت عمدتاً حاصل بقایای میکروسکوپی موجودات دریایی است که درطول میلیونها سال، زیر فشار و گرمای شدید در اعماق زمین دگرگون شدهاند. بنابراین، اگرچه دایناسورها در همان دوران روی زمین زندگی میکردند، سهم آنها در شکلگیری نفت تقریباً ناچیز بوده است.
