پژوهشگران میگویند خواب نقشی حیاتی در پاکسازی مواد سمی مرتبط با آلزایمر از مغز دارد و دادههای ثبتشده توسط ساعتهای هوشمند شاید در آینده بتوانند اختلال در این فرآیند را شناسایی کنند؛ یافتهای که اهمیت خواب کافی برای سلامت مغز را بیش از پیش برجسته میکند.
به نقل از THE FINANCIAL TIMES، مطالعهای تازه نشان میدهد خواب نقش مهمی در پاکسازی مواد زائد و سمی ــ از جمله پروتئینهای مرتبط با بیماری آلزایمر ــ از مغز ایفا میکند و دادههای بهدستآمده از ساعتهای هوشمند ممکن است در آینده به شناسایی اختلال در این روند کمک کنند.
این پژوهش که در نشریه علمی Science منتشر شده، میگوید ریتم پاکسازی مغز با تغییرات بسیار ظریف در فاصله میان ضربانهای قلب همزمان است؛ تغییراتی که میتوان آنها را با ابزارهای پوشیدنی مانند ساعت هوشمند اندازهگیری کرد.
دانشمندان سالها خواب را عمدتاً فرآیندی برای استراحت و تثبیت حافظه میدانستند، اما اکنون شواهد تازه نشان میدهد خواب نوعی «سامانه انتقال و شستوشوی مایعات» در مغز را فعال میکند؛ فرآیندی حیاتی که به حفظ سلامت مغز کمک میکند. این یافتهها همچنین هشدار میدهد که کمخوابی ممکن است فراتر از خستگی روزانه، پیامدهای جدیتری برای سلامت مغز داشته باشد.
«مایکن ندرگارد»، عصبشناس دانشگاه روچستر آمریکا و نویسنده این مقاله، میگوید:«در دهههای گذشته، خواب را بیشتر با حافظه و بازیابی انرژی مرتبط میدانستیم. اما اکنون این ایده در حال شکلگیری است که خواب یک وضعیت سازمانیافته برای انتقال مایعات در مغز است که به حفظ سلامت آن کمک میکند. خواب کارکردهای زیادی دارد، اما به باور من پاکسازی مغز شاید بنیادیترینِ آنها باشد.»
این مطالعه بر نقش گروهی از مواد شیمیایی تنظیمکننده مغز موسوم به «نورومدولاتورها» تمرکز دارد؛ موادی مانند سروتونین و دوپامین که در زمان بیداری بر خلقوخو، توجه، یادگیری و رفتار اثر میگذارند. به گفته پژوهشگران، هنگام خواب فعالیت این مواد وارد یک ریتم هماهنگ میشود.
این تغییرات هماهنگ باعث انقباض و انبساط رگهای خونی شده و جریان مایع مغزیـنخاعی را تقویت میکند؛ مایعی که از مغز در برابر ضربه و عوامل بیماریزا محافظت میکند.
این مایع از طریق شبکهای موسوم به «سیستم گلیمفاتیک» حرکت میکند؛ سامانهای که تیم ندرگارد در سال ۲۰۱۲ کشف کرد و وظیفه آن پاکسازی مغز از مواد زائد بالقوه خطرناک است. از جمله این مواد میتوان به پروتئینهای آمیلوئید بتا و تاو اشاره کرد که تجمع آنها با بیماری آلزایمر و برخی انواع زوال عقل مرتبط است.
پژوهشگران میگویند تغییرات ماده شیمیایی «نوراپینفرین» در طول خواب با تغییرات بسیار جزئی در فاصله زمانی میان ضربانهای قلب هماهنگ است. این شاخص که «تنوعپذیری ضربان قلب» نام دارد، از طریق ساعتهای هوشمند قابل اندازهگیری است و شاید بتواند نشانهای از اختلال در روند پاکسازی شبانه مغز باشد.
ندرگارد میگوید این فرضیه هنوز نیازمند آزمایشهای بیشتر است، اما مزیت مهم این شاخص آن است که میتواند اطلاعاتی درباره کیفیت خواب ارائه دهد، نه فقط مدتزمان آن.
کارشناسان دیگر نیز این پژوهش را گامی مهم در درک عملکرد مغز توصیف کردهاند. «شیونا اسکیلز»، مدیر تحقیقات مؤسسه Alzheimer’s Research UK، میگوید این یافتهها به مطالعات پیشین درباره ارتباط اختلالات مزمن خواب با افزایش خطر زوال عقل اعتبار بیشتری میبخشد.
او افزود: «این پژوهش همچنین نشان میدهد ریتمهای شیمیایی مغز شاید در آینده به هدفی برای درمان تبدیل شوند؛ موضوعی که میتواند امید تازهای برای مبتلایان به زوال عقل ایجاد کند.»
با این حال برخی پژوهشگران هشدار میدهند که هنوز نباید درباره نقش قطعی این سازوکار نتیجهگیری شتابزده کرد. «نینا رِزخورژک»، دانشمند بالینی آزمایشگاه زیستشناسی مولکولی کمبریج، تأکید میکند که بیشتر شواهد فعلی بر پایه مطالعات حیوانی است و برای اثبات این ارتباط در انسان به تحقیقات گستردهتری نیاز داریم.
او میگوید: «اگر بخواهیم بفهمیم اختلال خواب چگونه بر بیماریهای مزمن مغزی اثر میگذارد، باید به سراغ مطالعات انسانی و بررسیهای واقعی در زندگی روزمره برویم، نه اینکه تصور کنیم یک مسیر زیستی بهتنهایی همه چیز را توضیح میدهد.
