محمدرضا فرزین در حالی به ریاست هیئتمدیره شرکت ملی صنایع مس ایران رسیده که کارنامه سهساله او در بانک مرکزی همچنان محل بحث اقتصاددانان است؛ دورهای که با جهش نرخ ارز، تداوم نظام چندنرخی، افزایش رانت ارزی و کاهش ارزش پول ملی همراه بود. سمیعینژاد رئیس ایمیدرو براساس چه کارنامه و عملکردی محمدرضا فرزین، رئیس بانک را رئیس هیئت مدیره ملی مس کرده است؟
محمدرضا فرزین از بانک مرکزی تا بزرگترین شرکت صنعتی بورس
محمدرضا فرزین از دیماه ۱۴۰۱ تا دیماه ۱۴۰۴ ریاست بانک مرکزی را برعهده داشت؛ نهادی که مهمترین مأموریت آن حفظ ارزش پول ملی، کنترل تورم و ایجاد ثبات در بازار پول و ارز است. اکنون کمتر از چند ماه پس از پایان این مسئولیت، او بهعنوان رئیس هیئتمدیره شرکت ملی صنایع مس ایران منصوب شده؛ شرکتی با بیش از دو هزار هزار میلیارد تومان ارزش بازار و درآمدی فراتر از ۳۰۰ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۴ که نقشی راهبردی در اقتصاد و بازار سرمایه کشور دارد.
اما این انتصاب، بیش از آنکه با سوابق تخصصی فرزین در صنعت معدن و فلزات گره خورده باشد، عملکرد او در بانک مرکزی را دوباره به کانون توجه آورده است.
کارنامه محمدرضا فرزین در بانک مرکزی
در دوره ریاست محمدرضا فرزین، نرخ دلار از محدوده حدود ۴۰ هزار تومان به نزدیکی ۱۵۰ هزار تومان رسید و در عرض ۳ سال ۴ برابر شد. هرچند نمیتوان تمام تحولات بازار ارز را صرفاً به عملکرد رئیس بانک مرکزی نسبت داد، اما واقعیت این است که خروجی نهایی این دوره، کاهش قابل توجه ارزش پول ملی بود؛ موضوعی که با مأموریت اصلی بانک مرکزی فاصله داشت.
فرزین در تمام این مدت از مدافعان جدی نظام چندنرخی ارز بود و بارها تأکید میکرد نرخهای کشفشده در مرکز مبادله مبنای اقتصاد کشور است و نباید نرخهای بازار آزاد یا کانالهای غیررسمی را ملاک تحلیل قرار داد.
این سیاست، اما منتقدان فراوانی داشت. صادرکنندگان ناچار بودند ارز حاصل از صادرات خود را با نرخهایی بسیار پایینتر از بازار عرضه کنند؛ در حالی که واردکنندگانی که به ارز ترجیحی یا نیمایی دسترسی پیدا میکردند، از اختلاف قابل توجه میان نرخ رسمی و بازار آزاد بهرهمند میشدند؛ اختلافی که به اعتقاد بسیاری از اقتصاددانان، بستر شکلگیری رانتهای گسترده را فراهم کرد.
برآوردهای منتشرشده نیز ابعاد این شکاف را نشان میدهد. بر اساس محاسبات، رانت ناشی از اختلاف نرخ ارز ترجیحی با نرخ بازار در سال ۱۴۰۲ حدود ۳۲۱ هزار میلیارد تومان، در سال ۱۴۰۳ بیش از ۵۵۴ هزار میلیارد تومان و تنها در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ حدود ۳۰۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.
انتصاب فرزین به ملی مس با شعارهای پزشکیان همسو است؟
یکی از شعارهای محوری مسعود پزشکیان در انتخابات ریاستجمهوری، شایستهسالاری بود. رئیسجمهور پس از آغاز به کار دولت نیز بارها تأکید کرد که انتصابات باید بر پایه تخصص، تجربه و شایستگی باشد.
در چنین شرایطی، انتصاب محمدرضا فرزین به ریاست هیئتمدیره بزرگترین شرکت صنعتی بورس کشور، این پرسش را ایجاد کرده که معیار اصلی این انتخاب چه بوده است؟ فرزین سابقه مدیریت در نظام بانکی، از جمله بانک ملی و بانک کارآفرین، را در کارنامه خود دارد، اما سابقه مستقیمی در صنعت معدن، مس یا مدیریت شرکتهای معدنی دیده نمیشود.
شرکت ملی صنایع مس ایران صرفاً یک بنگاه اقتصادی نیست؛ این شرکت یکی از مهمترین بازیگران صادرات غیرنفتی، بازار سرمایه و توسعه صنایع معدنی کشور محسوب میشود و تصمیمات مدیریتی آن میتواند بر منافع میلیونها سهامدار، سرمایهگذار و حتی درآمدهای ارزی کشور اثر بگذارد.
رئیس ایمیدرو چگونه محمدرضا فرزین را منصوب کرد؟
محمدرضا فرزین بهعنوان نماینده ایمیدرو وارد هیئتمدیره ملی مس شده است؛ تصمیمی که در دوره مدیریت محمدمسعود سمیعینژاد بر ایمیدرو اتخاذ شده است. محمدمسعود سمیعینژاد در مهر ۱۴۰۴ از سوی محمد اتابک وزیر صمت به این جایگاه منصوب شده است.
با این حال، صرفنظر از سازوکار حقوقی این انتصاب، پرسش اصلی همچنان پابرجاست؛ آیا مدیری که عملکردش در یکی از حساسترین مسئولیتهای اقتصادی کشور با نقدهای جدی درباره کنترل تورم، حفظ ارزش پول ملی و سیاستهای ارزی همراه بوده، بهترین گزینه برای هدایت هیئتمدیره بزرگترین شرکت صنعتی بورس ایران است؟
این پرسش زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که رئیس دولت بارها از ضرورت تخصصگرایی، شایستهسالاری و فاصله گرفتن از چرخه انتصابهای تکراری سخن گفته است. اگر این شعارها قرار است مبنای حکمرانی اقتصادی باشد، افکار عمومی انتظار دارد معیارهای انتخاب مدیران بنگاههای راهبردی نیز بهصورت شفاف تبیین شود؛ زیرا اعتماد بازار سرمایه و فعالان اقتصادی، بیش از هر چیز، به این اطمینان وابسته است که انتصابها بر پایه تخصص، کارنامه و تناسب با مأموریت هر بنگاه انجام میشود، نه صرفاً جابهجایی مدیران میان مسئولیتهای مختلف.
