طبیعی است که ترک اعتیاد برای بسیاری از افراد پایان یک مسیر سخت و شروع یک زندگی تازه است اما گاهی فرد بعد از مدتی دوباره به مصرف مواد مخدر یا الکل برمیگردد.
این اتفاق که به آن بازگشت به اعتیاد یا عود گفته میشود، ممکن است برای خود فرد و خانوادهاش بسیار ناامیدکننده باشد. اما یک نکته مهم را باید بدانید. بازگشت به مصرف به این معنی نیست که فرد شکستخورده یا تمام تلاشهایش بینتیجه بوده است.
اعتیاد یک مشکل پیچیده است که علاوه بر جسم، ذهن، احساسات، عادتها و شرایط زندگی فرد را نیز تحتتأثیر قرار میدهد. به همین دلیل، پیشگیری از بازگشت به مصرف معمولاً به مراقبت و حمایت مداوم نیاز دارد. در ادامه با ما همراه باشید تا با مهمترین علتهای بازگشت به اعتیاد و راههای جلوگیری از آن آشنا شوید.
بازگشت به اعتیاد معمولاً فقط به یک دلیل اتفاق نمیافتد. مجموعهای از عوامل میتوانند فرد را دوباره به سمت مصرف سوق دهند. شناخت این عوامل به شما کمک میکند قبل از اینکه وسوسه شدید شود، برای کنترل آن اقدام کنید. در زیر این عوامل را مورد بررسی قرار میدهیم:
نداشتن برنامه درمانی مناسب نیز میتواند یکی از عوامل بازگشت به مصرف باشد. گاهی فرد صرفاً به دنبال قطع مصرف است، در حالی که علت وابستگی، شرایط روحی و عوامل زمینهساز آن به اندازه خودِ مصرف نیاز به بررسی دارند. به همین دلیل، یکی از اولین کارهایی که خانوادهها هنگام جستوجوی درمان انجام میدهند، مقایسه روشهای مختلف و بررسی نحوه ارائه خدمات در مراکز درمانی است؛ از جمله بررسی اطلاعاتی که مراکزی مانند کلینیک ترک اعتیاد طلوع clinictolou.com درباره روند درمان و خدمات خود ارائه کردهاند.
یکی از مهمترین دلایل بازگشت به مصرف، قرارگرفتن دوباره در محیطی است که فرد قبلاً در آن مواد مصرف میکرده است. برای مثال، ممکن است فرد بعد از ترک دوباره با دوستان مصرفکننده خود ارتباط برقرار کند، به محلهایی برود که قبلاً در آنجا مواد مصرف میکرده یا با دیدن وسایل و شرایط مربوط به مصرف، دچار وسوسه شود. مغز در دوران مصرف، ارتباطهایی بین مواد و محیط اطراف ایجاد میکند؛ بنابراین حتی یک مکان، فرد، بو، موسیقی یا خاطره خاص میتواند میل به مصرف را تحریک کند. برای جلوگیری از این اتفاق، بهتر است در ماههای اول ترک تاحدامکان از محیطها و افرادی که مصرف مواد را برای شما یادآوری میکنند فاصله بگیرید.
دوستان و اطرافیان تأثیر زیادی بر رفتار فرد دارند. اگر فرد پس از ترک همچنان با افرادی رفتوآمد کند که مواد مصرف میکنند، احتمال وسوسه و بازگشت افزایش پیدا میکند. ممکن است دوستان فرد با جملههایی مانند «فقط یکبارمصرف کن»، «تو که ترک کردی و مشکلی نداری» یا «این بار چیزی نمیشود» او را به مصرف دوباره تشویق کنند. به همین دلیل، انتخاب دوستان جدید و ایجاد ارتباط با افرادی که سبک زندگی سالمتری دارند، بخش مهمی از روند بهبودی است.
مشکلات مالی، اختلافات خانوادگی، مشکلات کاری، شکست عاطفی، فشارهای اجتماعی یا نگرانی درباره آینده میتوانند فرد را تحتفشار قرار دهند. فردی که هنوز مهارت کافی برای مدیریت استرس را یاد نگرفته است، ممکن است تصور کند مصرف مواد میتواند برای مدتی او را آرام کند یا باعث شود مشکلات را فراموش کند. درحالیکه مصرف مواد معمولاً فقط برای مدت کوتاهی احساس متفاوتی ایجاد میکند و در ادامه مشکلات بیشتری به وجود میآورد. یادگیری روشهایی مانند ورزش، خواب منظم، صحبت با فرد قابلاعتماد، مشاوره و انجام فعالیتهای آرامشبخش میتواند به مدیریت فشارهای زندگی کمک کند.
خشم، تنهایی، ناامیدی، اضطراب، احساس شکست یا ناراحتی شدید میتوانند زمینه بازگشت به مصرف را فراهم کنند. گاهی فرد برای فرار از احساسات ناخوشایند به مواد پناه میبرد زیرا درگذشته مواد برای او راهی برای تغییر موقت احساسات بوده است. به همین دلیل، بعد از ترک باید یاد گرفت که احساسات منفی را بدون مصرف مواد مدیریت کرد. صحبتکردن با مشاور، حمایت خانواده و داشتن یک برنامه منظم روزانه میتواند در این مسیر بسیار کمککننده باشد.
یکی از خطرناکترین افکار بعد از ترک این است که فرد با خود بگوید: فقط یکبارمصرف میکنم و دوباره ترک میکنم. در بسیاری از موارد، همین یکبار میتواند شروع دوباره چرخه مصرف باشد. فرد ممکن است تصور کند که بعد از ماهها یا سالها کنترل خود را به دست آورده است، اما مغز و بدن همچنان نسبت به مادهای که قبلاً مصرف میشده حساس هستند بنابراین بهتر است بهجای امتحانکردن دوباره مواد، حتی در مقدار کم، از همان ابتدا از موقعیت وسوسهبرانگیز فاصله بگیرید.
گاهی فرد پس از گذشت چند ماه از ترک احساس میکند دیگر هیچ خطری او را تهدید نمیکند. ممکن است دوباره به مهمانیهای قدیمی برود، با دوستان مصرفکننده ارتباط برقرار کند یا در محیطهای مرتبط با مواد قرار بگیرد. اعتمادبهنفس داشتن خوب است، اما نباید باعث شود خطر بازگشت را نادیده بگیرید. ترک اعتیاد فقط کنارگذاشتن ماده نیست؛ بلکه فرد باید سبک زندگی و عادتهای خود را نیز تغییر دهد.
اگر فرد فقط مصرف مواد را متوقف کند؛ اما دلایل اصلی مصرف را شناسایی نکند، احتمال بازگشت وجود دارد. برای مثال، اگر اعتیاد فرد با اضطراب، افسردگی، مشکلات خانوادگی، فشار کاری یا یک تجربه سخت زندگی ارتباط داشته باشد، باید برای این مشکلات نیز راهحل مناسبی پیدا شود. به همین دلیل، درمان اعتیاد در بسیاری از موارد به چیزی بیشتر از سمزدایی یا قطع مصرف نیاز دارد و ممکن است شامل مشاوره، رواندرمانی، حمایت خانوادگی و پیگیری مستمر باشد.
برخی افراد زمانی که چند هفته یا چند ماه مواد مصرف نمیکنند، تصور میکنند کاملاً بهبود یافتهاند و دیگر نیازی به ادامه درمان یا مشاوره ندارند. اما بهبودی یک فرایند تدریجی است. قطع ناگهانی جلسات مشاوره یا کنارگذاشتن حمایتهایی که به فرد کمک کردهاند، ممکن است خطر بازگشت را افزایش دهد. ادامه مراقبت، مخصوصاً در دورههای حساس، میتواند به فرد کمک کند نشانههای وسوسه و خطر عود را زودتر تشخیص دهد.
محیط خانواده میتواند نقش مهمی در ادامه بهبودی داشته باشد. سرزنش مداوم، تحقیر، بیاعتمادی یا درگیریهای خانوادگی ممکن است فشار زیادی به فرد وارد کند. البته حمایت از فرد به معنای نادیدهگرفتن اشتباهات او نیست. خانواده میتواند در کنار حفظ مرزهای سالم، با تشویق، گفتوگو و همراهی در روند درمان به فرد کمک کند.
خواب نامناسب، تغذیه ضعیف، بیتحرکی و نداشتن برنامه روزانه میتوانند شرایط روحی فرد را سختتر کنند. وقتی فرد دائماً خسته یا بیحوصله باشد، کنترل احساسات و وسوسه نیز ممکن است برایش دشوارتر شود. داشتن ساعت خواب منظم، فعالیت بدنی، تغذیه مناسب و برنامه مشخص برای کار و اوقات فراغت، از عادتهای ساده اما مهم دوران بهبودی هستند.
بازگشت به مصرف معمولاً بدون هیچ علامتی اتفاق نمیافتد. گاهی قبل از مصرف دوباره، تغییراتی در رفتار و احساسات فرد ایجاد میشود. برخی از این نشانهها عبارتاند از:
برای پیشگیری از عود، بهتر است چند اقدام را همزمان دنبال کنید:
خیر. بازگشت به مصرف موضوعی جدی است، اما نباید باعث شود فرد تصور کند دیگر هیچ راهی برای ادامه بهبودی وجود ندارد. اگر دوباره مصرف کردهاید، بهتر است به جای پنهان کردن موضوع یا ادامه دادن مصرف، هرچه سریعتر از یک متخصص کمک بگیرید. بررسی علت بازگشت میتواند نشان دهد چه چیزی در مسیر قبلی بهدرستی مدیریت نشده و چه تغییراتی باید ایجاد شود. هم است که فرد بعد از یک لغزش، آن را بهانهای برای مصرف بیشتر قرار ندهد. یک اتفاق ناخوشایند نباید به بازگشت کامل به الگوی قبلی مصرف تبدیل شود.
جمع بندی
در این مقاله گفتیم که بازگشت به اعتیاد معمولاً نتیجه یک عامل مشخص نیست. استرس، ارتباط با افراد مصرفکننده، محیط قبلی مصرف، مشکلات روحی، فشارهای خانوادگی، اعتمادبهنفس کاذب و قطع زودهنگام درمان از جمله عواملی هستند که میتوانند احتمال عود را بیشتر کنند. مهمترین قدم برای جلوگیری از بازگشت این است که فرد عوامل خطر خود را بشناسد و برای مدیریت آنها برنامه داشته باشد. همچنین در صورت ایجاد وسوسه یا بازگشت به مصرف، کمکگرفتن از متخصص را به تأخیر نیندازید. به یاد داشته باشید که ترک اعتیاد فقط کنارگذاشتن مواد نیست؛ ساختن یک سبک زندگی جدید و یادگرفتن روشهای سالم برای روبهروشدن با مشکلات زندگی است.
