وال استریت ژورنال نوشت: جنگهای اوکراین و خاورمیانه باعث سقوط صادرات گازوئیل از روسیه و منطقه خلیج فارس شدهاند؛ موضوعی که عرضه جهانی را تحت فشار قرار داده و قیمتها را افزایش داده است.
به گزارش انتخاب، در ادامه این مطلب آمده: کشورهای حاشیه خلیج فارس و روسیه طی یک دهه گذشته دهها میلیارد دلار در پالایشگاهها سرمایهگذاری کردهاند تا سهم بیشتری از بازار جهانی گازوئیل را به دست آورند. اکنون جنگ در هر دو منطقه موجب سقوط صادرات شده و عرضه سوختی را که بخش بزرگی از اقتصاد جهانی را به حرکت درمیآورد، تحت فشار قرار داده است.
قیمت گازوئیل بهشدت افزایش یافته است؛ قیمت این سوخت در آمریکا برای نخستین بار در ماه جاری از ۶ دلار به ازای هر گالن عبور کرد و روند صعودی خود را ادامه داد و روز جمعه به ۶.۴۵ دلار رسید. این افزایش قیمت، دولتها و بازارهای سراسر جهان را که برای صنعت، حملونقل و کشاورزی خود به گازوئیل بهعنوان سوخت اصلی متکی هستند، نگران کرده است. کمبود سوخت در جایگاههای سوخت مناطق روستایی برزیل، لیبی و برخی کشورهای آفریقایی که توان مالی واردات این سوخت را ندارند، مشاهده شده است.
جنگهای ایران و اوکراین باعث شدهاند آمریکا به تولیدکننده آخرین راهحل برای گازوئیل و سایر فرآوردههای پالایشی تبدیل شود؛ اما اکنون فشارها برای ممنوعیت صادرات این سوخت با هدف کاهش قیمتها پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا در حال افزایش است. تیم برچت، نماینده جمهوریخواه ایالت تنسی، این هفته طرحی برای ممنوعیت صادرات گازوئیل ارائه کرد. جان تون، رهبر اکثریت جمهوریخواه در سنا از داکوتای جنوبی، نیز گفت که با این ایده مخالفتی ندارد و حاضر است آن را بررسی کند.
ممنوعیت صادرات از سوی آمریکا احتمالاً قیمتها را در سایر نقاط جهان بهشدت افزایش خواهد داد و حتی ممکن است دیگر صادرکنندگان بزرگ گازوئیل مانند چین و هند را نیز به اتخاذ چنین رویکردی ترغیب کند. روسیه پیشتر به دلیل آسیب واردشده به پالایشگاههایش در حملات پهپادی اوکراین، صادرات خود را بهشدت محدود کرده است؛ در تازهترین حمله نیز به گفته شهردار مسکو، یک پالایشگاه در این شهر هدف قرار گرفت. چین صادرات فرآوردههای پالایشی خود را محدود کرده و هند نیز بر صادرات گازوئیل و بنزین مالیات وضع کرده است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز دوشنبه حملات اوکراین به پالایشگاههای روسیه را عامل اصلی اختلال در بازار دانست و گفت: «افزایش قیمت گازوئیل در جهان عمدتاً ناشی از جنگ روسیه و اوکراین است، نه ایران.»
اما بر اساس دادههای گردآوریشده توسط آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، میزان گازوئیلی که در منطقه خلیج فارس از بازار خارج شده، در مقایسه با دوره پیش از جنگ ایران، حدود سه برابر بیشتر از میزان کاهش عرضه روسیه است.
بازار سوختهای پالایششده یک بازار جهانی است. فرآوردههای نفتی، مشابه نفت خام، با نفتکشهای بزرگ در سراسر جهان جابهجا میشوند. پیش از جنگ ایران، پالایشگاههای خاورمیانه معمولاً فرآوردههای خود را به آسیا و اروپا صادر میکردند. پالایشگاههای آمریکا نیز مقادیر زیادی گازوئیل به اروپا صادر میکردند، در حالی که پالایشگاههای اروپایی اغلب بنزین به آمریکا صادر میکردند. روسیه نیز گازوئیل خود را به ترکیه، هند و چین میفروخت.
فشار بر تنگه هرمز و جنگ اوکراین این جریانهای تجاری را مختل کردهاند. کویت، امارات متحده عربی و عراق مجبور شدهاند صادرات گازوئیل خود را بهشدت کاهش دهند. تشدید حملات حوثیها در هفتههای اخیر نیز صادرات عربستان از پالایشگاههای واقع در دریای سرخ را محدود کرده است؛ این موضوع مسیر اصلی عربستان برای دور زدن تنگه هرمز را تحت تأثیر قرار داده است.
اختلال در بازار با حملات فزاینده و موفقتر اوکراین به پالایشگاههای روسیه تشدید شده است؛ حملاتی که صادرات روسیه را تقریباً متوقف کردهاند. همچنین فاصله قیمت نفت خام و قیمت گازوئیل در بسیاری از بازارها به بالاترین سطح ثبتشده رسیده است.
دیوید مارتین، تحلیلگر ارشد بازار نفت در آژانس بینالمللی انرژی، گفت: ««ما شاهد شکلگیری بازاری برای گازوئیل هستیم که احتمالاً از هر دوره قبلی که به یاد داریم، محدودتر و فشردهتر است.»»
حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ماه فوریه، پس از یک دهه ساخت گسترده پالایشگاهها در خاورمیانه و به رهبری شرکتهای ملی نفت کشورهای منطقه انجام شد.
شرکت ملی نفت کویت یکی از بزرگترین پالایشگاههای نفت جهان را در الزور ساخت. امارات ظرفیت پالایشگاه الرویس را افزایش داد و عراق نیز پالایشگاه جدیدی در کربلا افتتاح کرد. آرامکو عربستان نیز دو پالایشگاه در نزدیکی دریای سرخ ساخت.
این پروژهها باعث شدند صادرات گازوئیل خاورمیانه بین سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۵ بیش از دو برابر شود. در سال ۲۰۲۵، خاورمیانه ۱۹ درصد از صادرات جهانی گازوئیل را در اختیار داشت و از آمریکای شمالی عبور کرد و به بزرگترین منطقه صادرکننده گازوئیل در جهان تبدیل شد.
روسیه نیز تولید گازوئیل خود را افزایش داد؛ نه از طریق ساخت پالایشگاههای جدید، بلکه با ارتقای پالایشگاههای موجود. صادرات روسیه بین سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۳ حدود یکسوم افزایش یافت؛ اما از سال ۲۰۲۳ اوکراین با حملات پهپادی شروع به هدف قرار دادن تأسیسات تولیدی روسیه کرد.
سرمایهگذاریهای بزرگ در پالایشگاهها پیامدهای زنجیرهای نیز داشتهاند: این سرمایهگذاریها حاشیه سود پالایش در آمریکا و اروپا را تحت فشار قرار دادند. شرکتهای نفتی غربی تقریباً ۳۰ سال است که پالایشگاه جدیدی نساختهاند و از سال ۲۰۱۵ تاکنون بیش از دوازده پالایشگاه در آمریکا و اروپا تعطیل شدهاند.
آلن گلدر، معاون ارشد بخش پالایش، مواد شیمیایی و بازارهای نفت در شرکت مشاورهای وود مکنزی، گفت زمانی که شرکتهای ملی نفت این پالایشگاهها را ساختند، بازگشت سرمایه در اولویت دوم قرار داشت. دولتهایی که هزینه این پروژهها را تأمین میکردند، بیشتر به ایجاد اشتغال و تضمین امنیت سوخت اهمیت میدادند.
گلدر گفت: ««ما شاهد بودهایم که شرکتهای بزرگ نفتی عملاً میزان فعالیت خود در این بخش را کاهش دادهاند، زیرا بازده سرمایه بهکارگرفتهشده در آن پایین بوده است.»»
او افزود: ««عبارت معروفی که ما استفاده میکردیم این بود: "چگونه یک ثروت کوچک به دست میآورید؟ یک ثروت بزرگ داشته باشید و یک پالایشگاه بسازید."»»
پالایشگاههای غربی اکنون تقریباً با حداکثر ظرفیت فعالیت میکنند و تولید خود را به سمت گازوئیل سوق دادهاند و از تولید سایر فرآوردههای پالایشی مانند بنزین و سوخت جت کاستهاند. با این حال، این اقدام نتوانسته شکاف ایجادشده در پی کاهش عرضه خاورمیانه و روسیه را پر کند.
چین تنها کشور خارج از خاورمیانه و روسیه است که ظرفیت پالایشی قابلتوجهی در حالت مازاد دارد. با این حال، پالایشگاههای چین خرید نفت خام خود را محدود کردهاند و از فعالیت با ظرفیت کامل تأسیسات خود خودداری میکنند.
گلدر گفت ممکن است دلیل این رویکرد آن باشد که چین، بهعنوان بزرگترین واردکننده نفت خام جهان، میخواهد از افزایش قیمت نفت خام جلوگیری کند.
او گفت: ««به نظر من، بخشی از این مسئله به امنیت انرژی و تابآوری انرژی مربوط میشود. در مجموع، احتمالاً این رویکرد برای آنها بهتر است تا اینکه اجازه دهند پالایشگاههایشان صرفاً به دنبال کسب حاشیه سود در بازار صادراتی باشند.»»
