برای بیشتر ما، خاطرات هم ارزشمندند و هم شکننده. حتی بعضی از مهمترین اتفاقات زندگی ممکن است خیلی زود در ذهنمان کمرنگ شوند؛ جزئیاتشان از بین برود یا با گذشت زمان تغییر کنند.
به گزارش انتخاب و به نقل از ساینس الرت؛ اما در موارد بسیار نادر، بعضی افراد میتوانند خاطرات خود را با چنان وضوحی به یاد بیاورند که انگار همین امروز اتفاق افتادهاند.
گفته میشود کمتر از ۱۰۰ نفر در جهان دارای نوعی حافظه بسیار نادر به نام «حافظه فوقالعاده زندگینامهای» (HSAM) هستند؛ تواناییای که به فرد اجازه میدهد اتفاقات زندگی شخصی خود را با جزئیات بسیار دقیق به یاد بیاورد. یک مطالعه جدید، تجربه یکی از این افراد را بررسی کرده است: پسری ۱۶ ساله که پژوهشگران برای حفظ هویتش او را «KCL» نامیدهاند.
او توانایی شگفتانگیزی در به یاد آوردن رویدادهای زندگی خودش با جزئیات فراوان دارد.
در فوریه ۲۰۲۵، KCL با کریستیان بارژیکوفسکی، پژوهشگر حوزه شناخت و حافظه، تماس گرفت. بارژیکوفسکی پیشتر چندین مقاله درباره نوعی از خاطرات زندگینامهای منتشر کرده بود که بدون قصد قبلی و بهصورت ناگهانی به ذهن فرد بازمیگردند.
پژوهشگران در گزارش خود مینویسند:
«او توضیح داد که خاطرات زندگینامهای بسیار زودهنگامی دارد؛ از جمله خاطراتی که به حدود سهماهگی، یعنی آوریل ۲۰۰۹، برمیگردند. او همچنین خاطراتی از سالهای ابتدایی کودکی، یعنی ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱، داشت که والدینش نیز برخی از آنها را تأیید کرده بودند.»
KCL گفته بود حدود سهسالگی، احساس میکرد تجربهای پیوسته و آگاهانه از زندگی شخصی خود پیدا کرده است. از آن زمان به بعد، بیشتر خاطراتش با جزئیات بسیار زیاد و بهراحتی در دسترس ذهنش بودهاند.
او همچنین گفت بسیاری از خاطراتش بدون اینکه عمداً تلاش کند به یادشان بیاورد، با محرکهای کوچکی فعال میشوند؛ مثلاً یک بو، یک آهنگ یا حتی شنیدن جملهای خاص.
او ادعا کرده بود که از حدود اوت ۲۰۲۲، میتواند اتفاقات مربوط به تقریباً نیمی از روزهایی را که از آن زمان گذشتهاند، با جزئیات به یاد بیاورد.
پژوهشگران به دلیل فاصله زیاد محل زندگی KCL با تیم تحقیقاتی، مجموعهای از آزمونهای استاندارد حافظه و عملکرد شناختی را بهصورت آنلاین با او انجام دادند. نتایج نشان داد که KCL واقعاً دارای حافظه فوقالعاده زندگینامهای است و عملکرد او از نظر آماری در سطحی قرار داشت که انتظار میرود از عملکرد بیش از ۹۹.۹ درصد افراد جمعیت عمومی بهتر باشد.
با این حال، تواناییهای دیگری مانند توجه، حافظه کاری و عملکردهای اجرایی مغز در او کاملاً در محدوده معمول قرار داشتند. این موضوع در افراد دارای HSAM نیز چندان غیرعادی نیست.
بر اساس گزارش والدینش، هیچ نشانه دیگری از عملکرد غیرمعمول مغز KCL وجود نداشت. رشد او از بدو تولد طبیعی بوده و مشکل روانپزشکی یا آموزشی خاصی نیز گزارش نشده است.
بارژیکوفسکی و همکارانش مینویسند:
«شواهد جمعشده نشان میدهد افراد دارای HSAM لزوماً ابرقهرمانهای شناختی نیستند.»
در واقع، توانایی آنها در بسیاری از زمینهها، مانند یادگیری اطلاعات روزمره یا به خاطر سپردن اعداد، تفاوت چشمگیری با افراد عادی ندارد.
تفاوت اصلی در نحوه ذخیره و دسترسی آنها به خاطرات شخصی است؛ یعنی خاطرات مربوط به چیزهایی که خودشان تجربه کردهاند، دیدهاند یا از سر گذراندهاند.
پژوهشگران بهویژه به بخش «غیرارادی» خاطرات KCL علاقهمند بودند. این ویژگی یادآور نخستین مورد رسمی HSAM است که در سال ۲۰۰۶ منتشر شد. در آن گزارش، زنی توصیف شده بود که خاطرات گذشتهاش به شکلی «مداوم، غیرقابلکنترل و خودکار» به ذهنش بازمیگشتند.
از آن زمان، موارد دیگری از HSAM نیز شناسایی شدهاند، اما بیشتر مطالعات روی توانایی افراد در یادآوری ارادی تمرکز داشتهاند؛ یعنی زمانی که فرد عمداً تلاش میکند چیزی را به یاد بیاورد. تحقیقات بسیار کمتری به خاطرات زندگینامهای غیرارادی در افراد دارای HSAM پرداختهاند.
پژوهشگران با استفاده از روشی که پیشتر روی افراد عادی آزمایش کرده بودند، از KCL خواستند یک آزمون کامپیوتری انجام دهد. او باید مجموعهای از الگوها را روی صفحه نمایش دنبال میکرد و پژوهشگران در فواصل مشخص از او میپرسیدند در آن لحظه چه افکاری از ذهنش گذشته است.
مقایسه نتایج KCL با دادههای مربوط به افراد عادی نشان داد که او هنگام انجام این آزمون، بهطور قابلتوجهی بیشتر دچار خاطرات ناخواسته و غیرارادی از گذشته شخصی خود میشد.
اما این افزایش فقط درباره افکار مربوط به گذشته خودش بود.
تعداد افکار خودبهخودی او درباره آینده در محدوده طبیعی قرار داشت و تعداد کلی افکاری که ارتباطی با انجام وظیفه آزمایشی نداشتند نیز غیرعادی نبود.
پژوهشگران معتقدند همین نکته اهمیت زیادی دارد. شواهد فزاینده نشان میدهد HSAM لزوماً به معنای داشتن «حافظهای بهطور کلی بهتر» نیست؛ بلکه ممکن است بیشتر به تفاوت در نحوه بازیابی خاطرات مربوط باشد.
به گفته آنها، افراد دارای این توانایی ممکن است نسبت به محرکهایی که خاطرات شخصی را فعال میکنند حساستر باشند و برای دسترسی به اطلاعات مربوط به گذشته، به محرک بسیار کوچکتری نیاز داشته باشند.
پژوهشگران در پایان مینویسند:
«منحصربهفرد بودن این توانایی شاید فقط به این مربوط نباشد که فرد چه چیزهایی را به یاد میآورد، بلکه به این مربوط است که خاطرات زندگینامهای چگونه در دسترس ذهن قرار میگیرند.»
به عبارت سادهتر، راز حافظه فوقالعاده این افراد ممکن است تنها در مقدار اطلاعاتی که به خاطر میسپارند نباشد، بلکه در این باشد که مغز آنها چگونه و با چه سرعتی خاطرات شخصی را دوباره پیدا و فعال میکند.
این پژوهش در مجله علمی Cortex منتشر شده است.
